državnom  zajednicom.  Tek  sa  nastankom  i  usponom  građanskog  društva  tokom  18.  vijeka
počinje  da  se  pravi  razlika  između  države  i  društva:  društvo  se  shvata  šire  od  države,  jer
obuhvata  i  sferu  ciljno  racionalnog  delovanja  pojedinaca  na  području  p

rivrede i prava

(ugovornih odnosa). Tako se u teorijama društvenih ugovora, zatim u engleskoj političkoj
ekonomiji i klasičnoj njemačkoj filozofiji, pojam društva upotrebljava, kako u pravno

političkom smislu, tako i kao društveno

-ekonomska kategorija.

Sa konstituisanjem i razvojem sociologije nastale su brojne sociološke teorije i pravci

koji različito shvataju suštinu društvenih pojava i opštu prirodu ljudskog društva. Taj široki

spektar raznovrsnih

shvatanja društva, može se pod

eliti u tri glavna soci

ološka pravca:

individualistički (nominalizam), kolektivistički (realizam) i dijalektički.

Zagovornici individualističkih socioloških teorija i individualno

psiholoških,

biheviorističkih, fenomenoloških i dijelom formalističkih, smatraju da društvo ne p

ostoji izvan

pojedinca. Ono je tek puki naziv, ime za različite privremene skupove pojedinaca, koji nastaj

na bazi njihovog povezanog d

elovanja (ponašanja) koje proizilazi iz psihološke osnove

pojedinca, ili iz dejstva spoljašnjih stimulanasa, nadražaja

na njihovu psihu.

Nasuprot njima, zagovornici kolektivističkih teorija

klasični

h, a delom i savremenih

funkcionalističkih teorija, smatraju da je ljudsko društvo samostalan de

o objektivne stvarnosti,

potpuno nezavistan od pojedinaca koji funkcioniše po

posebnim, njemu imanentnim

zakonitosti

ma. Društvo je za njih realna celina, svojevrstan „kolektivan organizam” sastavljen

iz harmonično povezanih nadličnih tvorevina

- grupa, inst

itucija, zajedničkih ideja, vr

ednosti i

norme. Kao objektivna realnost višeg

reda, društvo različitim mehanizmima socijalizacije i

društvene kontrole oblikuje mišljenje, volju i ponašanje pojedinaca. Bez društva i njegovog

elovanja pojedinac bi, ističu zagovornici sociološkog kolektivizma, bio samo biološka jedinka.

Dijalektičko shvatanje suštine i opšte prirode ljudskog društva nastoji da prevaziđe

teorijski jaz između individualističkog (nominalističkog) i kolektivističkog (realističkog)
shvatanja. Zagovornici ovog shvatanja polaze od toga da su i pojedinac i društvo realni e

ntiteti

stvarnosti, koji postoje kao realne cjeline u stvarnosti. Međutim, ti entiteti za njih nisu
„zatvoreni”, međusobno odvojeni, nego su dijalektički povezani i međusobno se proizvode.
Prema Marksu i zagovornicima kritičke teorije društva

- Markuzeu, Fromu, Habermasu i

ostalim, nema društva bez pojedinca, jer je pojedinac utkan u tkivo društva, ali isto tako nema
ni pojedinca kao samosvjesnog bića bez društva, jer je ono isto tako utkano u biće pojedinca.

elovito sociološko razumjevanje društva svakako mora poći od dijalektičkog

teorijskog pristupa, ali se taj pristup mora stvaralački dalje razvijati i konkretizovati. To je
neophodno, jer dijalektička koncepcija društva, čiji je začetnik bio Marks, nije o

d strane

njegovih sledbenika teorijski ade

kvatno smišljena i razvijena. Većina njegovih sl

edbenika je u

objašnjenju društvenih pojava i ljudskog društva gubila iz vida Marksovo dijalektičko polazište
i priklanjala se u uprošćenoj šemi „baza i nadgradnja”. To je rezultiralo „kvazidijalektičkom”

kon

cepcijom društva, zasnovanom na ekonomskom determinizmu, koja gotovo u cijelosti

potire ulogu subjekta, čovjeka i ljudsku subjektivnost uopšte.

Polazeći od dijalektičkog pristupa, uz jednovremeno uvažavanje odgovarajućih

rezultata različitih socioloških teorija, kao i drugih društvenih nauka, naročito antropologije i
psihologije, ljudsko društvo bi se u najopštijem smislu moglo definisati kao realna, trajna
zajednica ljudi, koji zajedničkom djelatnošću i raznovrsnim odnosima u koje stupaju

zadovoljavaju

svoje individualne ali i društvene potrebe i razvijaju vlastite i društvene

sposobnosti. Ljudsko društvo, dakle, nije prost, mehanički zbir pojedinaca privremeno
povezanih mentalnim interakcijama u različite nizove, kako to tvrde zagovornici
nominalističkih, individualističkih te

orija. Ono je stvarna, realna c

elina koju ne čine izolovani

pojedinci, već pojedinci funkcionalno povezani zajedničkom društvenom delatnošću i
odgovarajućim društvenim odnosima u nadlične društvene tvorevine

društvene grupe i

ins

titucije. Usamljeni pojedinac poput Robinzona je fikcija. Da bi opstao u životu, svaki

pojedinac prinuđen je da se povezuje sa drugim

pojedincima i da zajedničkom delatnošću u

okviru raznovrsnih društvenih grupa i institucija proizvodi mater

ijalne i duhovne tvorevine,

ednosti neophodne za njegov individualni i društveni opstanak i razvoj.

Po sebi se razume da društvo, kao trajna i realna zajednica koja nastaje funkcionalnim

povezivanjem pojedinaca, nije nezavisno od pojedinaca, niti

je harmonična i besk

onfliktna

elina, kako to tvrde zagovornici funkcionalističkih teorija. U njoj, pored saradnje pojedinaca i

društvenih grupa, postoje i napetosti i sukobi, kako između pojedinaca unutar grupa tako i
između društvenih grupa. Te napetosti i sukobi, koje generišu različite potrebe i interesi
pojedinaca i društvenih grupa, jedan su od glavnih uzroka strukturalnih promjena u društvu.

Ljudsko društvo, shvaćeno kao trajna globalna zajednica ljudi ima u sociologiji dva

osnovna značenja. Prema prvom, užem  i rasprostranjenijem značenju, globalno društvo se
shvata  kao  istorijski  konkretna,  trajna  i  relativno  samodovoljna  ljudska  zajednica  omeđena
određenom    užom  teritorijom,  u  čijim  okvirima  ljudi  razvijaju  sve  neophodne  društvene

aktivnosti kojima se zadovoljavaju temeljne potrebe svakog pojedinca i cele zajednice. Tokom

ljudske istorije konkretna globalna društva imala su različite oblike, počev od horde, preko
roda i plemena, do naroda i savremene države nacije. U tom smislu se danas govori o srpskom,

francuskom,

ruskom, kineskom, američkom i drugim društvima.

Prema drugom, širem značenju globalno društvo se shvata kao univerzalna ljudska

zajednica -

čovječanstvo. Sve do sredine prošlog veka čovečanstvo je uglavnom tretirano kao

ljudska zajednica k

oju sačinjavaju manje ili više međusobno povezana, istorijski konkretna

globalna društva.

Nekoliko definicija društva:

„Društvo nije prost zbir individua. Ono je sistem formiran na osnovu njihovog

udruživanja i predstavlja specifičnu realnost koja ima svoje

sopstvene karakteristike