Fakultet tehničkih nauka
Univerzitet u Novom Sadu
Cirkularna ekonomija u reciklaži
Septembar, 2017.
Sadržaj:
Uvod...........................................................................................................1
1. Stanje upravljanja komunalnim otpadom u svetu..................................3
1.1. Količina i sastav komunalnog otpada....................................................................3
1.2. Postojeća infrastruktura za upravljanje komunalnim otpadom
..............................6
1.3. Reciklaža kao opcija upravljanja otpadom.............................................................7
2. Analiza tokova materijala – primena u cirkularnoj ekonomiji...............8
2.1. Perspektive analize tokova materijala u zemljama u tranziciji...............................9
2.2. Budući potrebni kapaciteti za upravljanje otpadom
...............................................11
2.3. Perspektive analize tokova materijala u zemljama u tranziciji...............................11
3. Cirkularna ekonomija.............................................................................12
3.1. Cirkularna ekonomija i analiza tokova materijala...................................................14
3.2. Cirkularna ekonomija šansa ili iluzija za zemlje u razvoju.....................................15
3.3. Prednosti primene cirkularne ekonomije u Srbiji....................................................16
3.4. Produžena odgovornost proizvođača kao početak cirkularne ekonomije................17
4. Zaključak.................................................................................................19
2
- Princip predostrožnosti - obezbediti smanjenje uticaja otpada na zdravlje ljudi i životnu sredinu,
kao i smanjenje količina opasnih supstanci u otpadu;
- Princip "zagađivač plaća" - obezbediti da proizvođači otpada i zagađivači životne sredine snose
troškove i odgovornost za svoje postupke;
- Princip blizine - obezbediti adekvatnu infrastrukturu putem osnivanja integrisanog i adekvatnog
sistema i mreže postrojenja za tretman i odlaganje otpada zasnovanog na principu blizine i brige o
sopstvenom otpadu
. (Sl. glasnik RS br. 29/10).
Dugoročna strategija Republike Srbije u oblasti zaštite životne sredine podrazumeva poboljšanje
kvaliteta života stanovništva osiguravanjem željenih uslova životne sredine i očuvanjem prirode
zasnovane na održivom upravljanju životnom sredinom. Ključni koraci uključuju jačanje
postojećih i razvoj novih mera za uspostavljanje integralnog sistema upravljanja otpadom, dalju
integraciju politike životne sredine u ostale sektorske politike, prihvatanje veće pojedinačne
odgovornosti za životnu sredinu i aktivnije učešće javnosti u procesima donošenja odluka.
Strategija upravljanja otpadom predstavlja osnovni dokument koji obezbeđuje uslove za
racionalno i održivo upravljanje otpadom na nivou Republike Srbije. Strategija mora biti podržana
većim brojem implementacionih planova za upravljanje posebnim tokovima otpada (biorazgradivi,
ambalažni i drugi).
Utvrđivanje ekonomskih instrumenata i finansijskih mehanizama je neophodno kako bi se
osigurao sistem za domaća i inostrana ulaganja u dugoročno održive aktivnosti. Takođe, strategija
razmatra potrebe za institucionalnim jačanjem, razvojem zakonodavstva, sprovođenjem propisa na
svim nivoima, edukacijom i razvijanjem javne svesti. Strategija upravljanja otpadom:
- određuje osnovnu orijentaciju upravljanja otpadom za naredni period, u saglasnosti sa politikom
EU u ovoj oblasti i strateškim opredeljenjima Republike Srbije;
- usmerava aktivnosti harmonizacije zakonodavstva u procesu približavanja zakonodavstvu EU;
- identifikuje odgovornosti za otpad i značaj i ulogu vlasničkog usmeravanja kapitala;
- postavlja ciljeve upravljanja otpadom za kratkoročni i dugoročni period;
- utvrđuje mere i aktivnosti za dostizanje postavljenih ciljeva.
Za dostizanje ciljeva održivog razvoja, u skladu sa Nacionalnom strategijom održivog razvoja ,
potrebno je: racionalno korišćenje sirovina i energije i upotreba alternativnih goriva iz otpada,
smanjenje opasnosti od nepropisno odloženog otpada za buduće generacije, osiguranje stabilnih
finansijskih resursa i podsticajnih mehanizama za investiranje i sprovođenje aktivnosti prema
principima "zagađivač plaća" i/ili "korisnik plaća", uspostavljanje jedinstvenog informacionog
sistema o otpadu, povećanje broja stanovnika obuhvaćenih sistemom sakupljanja komunalnog
otpada, uspostavljanje standarda i kapaciteta za tretman otpada, smanjenje, ponovna upotreba i
reciklaža otpada, razvijanje javne svesti na svim nivoima društva o problematici otpada i dr.
3
Rad promatra na koji način upravljati otpadom, kako bi grad Novi Sad ispunio ciljeve Evropske
unije. Takođe, biće pisano i o mehaničkim aspektima koji utiču na unapređenje sistema upravljanja
otpadom.
1. Stanje upravljanja komunalnim otpadom u svetu
Najevidentnija globalna promena je urbanizacija, čime je 21. vek nazvan vekom urbanizacije, jer
većina svetske populacije živi u gradovima. Rapidnim rastom populacije u urbanim sredinama,
dolazi do povećanja količine komunalnog otpada koji, pored socijalnog i ekonomskog uticaja, ima
uticaj i na životnu sredinu. Odlaganje i eliminisanje komunalnog otpada postaje sve više opšti
problem iako je istovremeno izrastao iz lokalnih okvira. Osim što količine otpada rastu sa
povećanjem broja stanovnika, one se povećavaju i sa povećanjem životnog standarda. Otpad
predstavlja opasnost po životnu sredinu, kao i gubitak resursa i energije koja bi se mogla ponovo
iskoristiti. Poslednjih dvadeset godina ljudsko društvo je počelo da shvata globalne dimenzije
problema komunalnog otpada.
Urbanizacija gradova i prelaz seoskog stanovništva u gradsko uzrokuje povećanje negativnih
uticaja na životnu sredinu, posebno zbog nastanka komunalnog otpada čija količina se sve više
povećava. U mnogim slučajevima komunalnim otpadom se ne upravlja na adekvatan način, jer
gradovi i opštine ne mogu da se izbore sa ubrzanim tempom nastanka otpada. Situacija sa
upravljanjem komunalnim otpadom u gradovima je veoma loša kada su u pitanju siromašne
zemlje. Još jedan od globalnih problema u upravljanju komunalnim otpadom jeste da u zemljama u
razvoju, milioni ljudi su na neki način uključeni u neformalne aktivnosti iz sfere sakupljanja i
reciklaže komunalnog otpada, što prate veoma teški i rizični uslovi života. Sa druge strane, njihove
aktivnosti doprinose globalnom nivou reciklaže komunalnog otpada i time se stvara mogućnost za
zapošljavanje marginalizovane populacije. Reciklaža je jedan od najvažnijih sektora u smislu
otvaranja novih radnih mesta. Veliki problem za sistem upravljanja komunalnim otpadom
predstavlja ogroman broj nekontrolisanih smetlišta i , osim ako konkretne mere ne budu preduzete
na globalnom nivou, ovaj broj će se samo uvećavati što će dovesti do ozbiljnih zdravstvenih i
ekoloških problema.
1.1. Količina i sastav komunalnog otpada
Postojeće stanje u lokalnim samoupravama Republike Srbije karakterišu nepouzdani i nepotpuni
podaci o količini generisanja komunalnog otpada. Količine komunalnog otpada na godišnjem
nivou su proračunate na osnovu merenja otpada u referentnim lokalnim samoupravama. Na osnovu
rezultata tih merenja može se usvojiti da gradsko stanovništvo generiše prosečno 1 kg komunalnog
otpada po stanovniku na dan, dok seosko stanovništvo prosečno generiše 0,7 kg
otpada/stanovniku/dan. U Beogradu se dnevno generiše 1,2 kg otpada/stanovniku. Na osnovu
popisa, gradsko stanovništvo čini 57%, dok je 43% seoskog stanovništva. U proseku, stanovnik
Republike Srbije generiše 0,87 kg komunalnog otpada/dan (318kg/godišnje). Broj stanovnika od
7.443.183 proizvodi godišnje oko 2.374.374 tona otpada.
5
Tabela 1. Generisane količine otpada za opštine obuhvaćene projektom
U tabeli 1. prikazane su vrednosti izmerenog generisanog otpada u periodu jedne sedmice po svim
opštinama koje su odabrane za potrebe projekta. Ako se zna koliki je broj stanovnika koji su
obuhvaćeni sistemom sakupljanja, a čije se generisanje otpada utvrđivalo, veoma lako se može
doći do podataka koliko jedan stanovnik prosečno stvara otpada dnevno, odnosno godišnje. Isto
tako, moguće je dobiti i podatak koliko otpada se stvara na teritoriji jedne opštine u periodu od
godinu dana. Rezultati dobijeni ovim projektom mogu biti dobar orijentacioni pokazatelj o
količinama otpada, kako na nivou opština, tako i na nivou Republike. Ipak, treba napomenuti da se
oni ne mogu uzeti kao definitivan pokazatelj nastalih količina otpada jer postoje znatna i stalna
sezonska variranja u generisanju otpada.
Ovo samo još više potvrđuje činjenicu da su merenja generisanih količina otpada veoma bitna za
celokupan sistem upravljanja otpadom i da se trebaju vršiti konstantno tokom cele godine. Masa
generisanog otpada sedmično, za opštine Novi Sad, Beograd i Kragujevac uzete su kao srednja
vrednost, jer u ovim gradovima postoji redovno merenje nastalih količina otpada.
Po pravilu, slabo i srednje razvijene zemlje imaju najveći udeo biorazgradivih komponenti u
komunalnom otpadu, i ta vrednost se kreće od 40 % pa sve do 85 %. Kategorije otpada poput
papira, kartona, plastike, stakla i metala, više su zastupljenje u visoko razvijenim zemljama. Prema
podacima iz 2012. godine, u odnosu na ukupan sastav komunalnog otpada, maseni udeo
biorazgradivih frakcija za grupu slabo razvijenih zemalja, u proseku je iznosio 64 %, uz udeo
papira od svega 5 %. Sa druge strane, kod veoma razvijenih zemalja, vrednost za udeo organskih
kategorija otpada je u proseku iznosila 28 %, odnosno 1 %, kada je u pitanju papir. Pored
ekonomskih faktora, koji imaju najveći uticaj, na morfološki sastav otpada u velikoj meri utiču i
geografska lokacija, klimatski uslovi, socijalne i kulturološke karakteristike, vrsta stanovanja,
sezonske varijacije i slično.
