Stefan Uroš IV Dušan Nemanjić
Dušan Silni
Stefan Dušan Nemanjić, poznat i kao Dušan Silni (oko 1308 — 20.12. 1355) je bio srpski
srednjovekovni kralj (1331—1345) i prvi srpski car (1346—1355), odnosno car Srba, Grka, i Bugara.
Bio je sin srpskog kralja Stefana Dečanskog, kojeg je uz pomoć vlastele zbacio sa vlasti i likvidirao.
Dušan je značajno proširio granice srpske države prema jugu, iskoristivši građanski rat u Vizantiji. Po
osvajanju znatnih vizantijskih teritorija Stefan Dušan se 1346. proglasio za cara Srba, Grka (tj. Romeja)
i Bugara, a srpsku arhiepiskopiju je proglasio patrijaršijom, što će biti priznato tek nekoliko desetljeća
potom. Dušan je samovoljno prisvojio titulu cara, tako što je svojega dvorjanina proglasio patrijarhom,
da bi mu on stavio carsku krunu na glavu. Na srpsku patrijaršiju, stvorenu mimo volje Carigrada,
vaseljenski patrijarh Kalikst je bacio anatemu, što je u narodu učinilo mučan utisak. Narod je ovo
prokletstvo dovodio u vezu s onim nesrećama, koje posle smrti patrijarhove (1354) i Dušanove (1355)
počeše da snalaze srpski narod. Poznat je po donošenju Dušanovog zakonika, značajnog srpskog
srednjovekovnog pravnog akta. Dovršio je gradnju manastira Dečani, a njegova najznačajnija
zadužbina je manastir Svetih Arhanđela kod Prizrena, gde se nalazio i njegov grob. Njegov sin i
naslednik Uroš Nejaki je bio poslednji srpski vladar iz dinastije Nemanjića. Zbog toga što je ubio svoga
oca, Dušan je jedini vladar iz dinastije Nemanjića koji nije proglašen za sveca. I pored toga, on se
prikazuje na freskama i njegov kult se vekovima gaji u Srpskoj pravoslavnoj crkvi.
1
.
Dušanov Zakonik
Proglašenjem za cara Srba i Grka, Dušan je istakao pretenziju na legitimno vladanje podanicima
Vizantijskog carstva. Stoga su i vizantijski zakoni, kao i kanoni i pravna pravila vizantijske crkve,
preuzeti kao svoji. Za pisanje Zakonika neophodno je bilo poznavanje vizantijskog prava, srpskih
pisanih pravnih izvora, srpskog običajnog prava, kao i prilika u zemlji, dakle Zakonik je morao
odgovarati tadašnjem razvitku pravne svesti. Pored pravnih običaja i domaćih pisanih pravnih izvora, u
Srbiji je već početkom 13. veka korišćen prvi pisani pravni izvor vizantijskog porekla. Sveti Sava je
posle proglašenja autokefalnosti srpske pravoslavne crkve 1219. godine izdao Nomokanon patrijarha
Fotija. U Nomokanonu Sv. Save najvažnije mesto su zauzimala crkvena pravila (kanoni), ali i ceo
Prohiron i deo Justinijanovog zakona, ono što se nazivalo „gradski zakon”. Ovo delo Sv. Save je i u
Dušanovo vreme zauzimalo ugledni položaj u srpskom pravnom sistemu. U Vizantiji su se tada javili i
1
https://wikiwand.lnddyl.com/sh/Dušan_NemanjićZakonodavna_delatnost_Stefana_Du.C5.A1ana
1
novi pravni zbornici. Značajna je pojava Sintagme Matije Vlastara, solunskog monaha i kanoniste,
napisane na grčkom jeziku 1335 godine. Dušanov zakonik je, uz Zakonopravilo Svetog Save,
najvažniji zakon srednjovekovne Srbije. Donet je na saboru vlastele i crkvenih velikodostojnika,
održanom na Vaznesenje Gospodnje, 20. maja 1349. godine u Skoplju
2
. Pet godina kasnije (1354)
Dušanov zakonik je dopunjen novim odredbama. Zakon je usvojen sa ciljem da se srpska država uredi
propisima koji bi važili za celo carstvo i podjednako za sve podanike. Dušanov Zakonik je urađen na
temeljima Zakonopravila. U nekim članovima Stefan Dušan direktno upućuje na Zakonopravilo. Jedna
trećina Zakonika je urađena po ugledu na odgovarajuće propise vizantijskog prava. Velika je sličnost
članova 171 i 172 Zakonika (koji propisuju nezavisnost sudstva) sa delovima iz vizantijskog zbornika
Vasilike, koje su bile vizantijska prerada Justinijanovog zbornika. Prvih 38 članova posvećeno je crkvi,
zatim slede odredbe koje se odnose na povlastice vlastele i slobodnih ljudi i njihove dužnosti, a potom
odredbe koje govore o obavezama zavisnog stanovništva, sebara (kmetovi i zemljoradnici). U nastavku
dolaze odredbe o sudstvu, o kaznama za različite vrste krivičnih i drugih prestupa. Dušanov zakonik je
sadržao 201 član, ali se, u zavisnosti od sačuvanog prepisa, sastoji od 135 do 201 člana. Zakonik
sačinjava jedinstvenu pravnu celinu zajedno sa dva vizantijska pravna akta: Zakon cara Justinijana
(Justinijanov zbornik) i skraćena Sintagma Matije Vlastara. Rad na Zakoniku je započet odmah posle
krunisanja Dušana za cara Srba i Grka 1346. godine. U samom nazivu svoje titule car Dušan je istakao
svoju nameru da bude naslednik Vizantijskih careva, a Srpsko carstvo je trebalo da nasledi Vizantijsko
carstvo. Srbija je preko Zakonopravila Svetog Save već 130 godina primenjivala rimsko-vizantijsko
pravo, a Dušanov zakonik je predstavljao potpuno ujedinjenje srpskog i vizantijskog pravnog poretka u
čitavoj državi. Car Dušan je želeo da sa jedne strane Zakonikom ojača centralnu vlast i učvrsti državu,
a sa druge strane da obuzda zahteve srpske velike vlastele, koja se u doba njegovih osvajanja
prekomerno osilila i svojim decentralizmom slabila državnu vlast. Detaljno su uređena prava i obaveze
pojedinih staleža, kao i odnosi među staležima, da bi se na taj način uveo red u državi. Pored propisa
kojima je uređivao položaj srpske crkve i vlastele, Zakonik je sadržao i propise bračnog prava,
građanskopravne i krivičnopravne propise, kao i pravila sudskog postupka. S obzirom na širinu oblasti
društvenih odnosa koje je uređivao, Zakonik se može smatrati za ustav srednjovekovne Srbije. Posebnu
pažnju predstavlja prvi deo Zakonika iz 1349. godine sa 135 članova. Dopunjen je 1354. od 136. člana
do kraja, kako bi se zakonskim putem normirao što veći broj društvenih odnosa.
2
https://archive.org/stream/zakonikstefanadu00novauoft#page/xxiv/mode/2up, strana 24.
2
