RETROSPEKTIVA EKOLOGIJE

Prelaskom na novi milenijum čovječanstvo se našlo pred velikim brojem
izazova.Svjedoci smo svakodnevnih upozorenja koja ukazuju na velike probleme
koji se javljaju u svim oblastima čovjekovog života i rada,bilo kao pojedinca,bilo
kao člana uže sredine ili ljudske zajednice u cijelini.Porazna je činjenica da je u
najvećoj mjeri čovjek i njegova težnja za napretkom u svakom smislu rezultirala
pojavom najvećeg broja problema koji su naša sadašnjost, a u velikoj mjeri će se
odrazizti i na život budućih generacija.Već nekoliko decenija stručnjaci ukazuju na
realne opasnosti od zloupotrebe prirode i njenih resursa u cilju zadovoljenja
nastajućih potreba stanovništva naše planete.

Praistorijski čovijek je živio u skladu sa prirodom.Broj stanovnika bio je izuzetno
mali,prirodni   resursi   praktično   neograničeni   a   potrebe   pojedinaca   minimalne   i
svedene   samo   na   potrebe   obezbjeđivanja   golog   opstanka.Prelaskom   na
poljoprivrednu   proizvodnju   i   pripitomljavanje   životinja   u   određenoj   mjeri   se
narušava dotadašnji sklad (čovijeka i prirode).

Sa pojavom prvih civilizacija problemi postaju veći, ali se ni u kom slučaju ne
može govoriti o prekomjernom korištenju prirodnih resursa.Postoje pisani tragovi
o tome da su već tada postojali određeni propisi koje su donosili tadašnji vladari,
kojima se na određeni način iskazivala njihova briga o prirodi.Zakoni su propisivali
izvjesna pravila o pošumljavanju, korištenju voda, regulaciju naratajućeg
problema otpada i sl.Može se sa sigurnošću reći da se u starom vijeku počela
voditi briga o prirodnom okruženju, koja je kasnije zamrla i tokom nekoliko
narednih vijekova čovijek se nije bavio tom problematikom.

Sve do 18-tog veka naše ere priroda je uspijevala da uspešno odoli nasrtajima
sve brojnjijeg i zahtjevnijeg stanovništva.Nezadrživi napredak koji se tada javlja u
svim oblastima ljudskog života i rada ostavlja prve poslijedice koje priroda više
nije u stanju da savlada.Nagla industralizacija,narastajuće potrebe za sirovinama i
energijom, uspostavljanje transporta na velike udaljenosti, velike migracije
stanovništva,krupna naučna otkrića iz svih oblasti, kao i progresivno uvećanje
broja stanovnika dovode do prvih zračenja i bespovratnih degradacija prirodnog
okruženja.

Već tada se javljaju i prvi napori da se nešto učini po pitanju očuvanja okruženja,
ali su to uglavnom bila sporadična nastojanja pojedinaca koja su ograničena na
najužu životnu sredinu.Tada vjerovatno kod većine nije postojala svijest da je u
začetku problem koji će jednog dana postati globalni.Čovijek se sve više otuđuje
od prirode i posmatra sebe kao nekog ko gospodari oko sebe i ko želi i može da
prirodu podredi sebi.

Sadašnje   stanje   je     izuzetno   alarmantno.Decenije   nemilosrdnog   krčenja   šuma
ostavile su za sobom pustoš.Urbanizacijom i izgradnjom potrebne infrastrukture
ogromne površine obradivog zemljišta su neprovatno degradirane.Eksploatacija
rudnog bogastva, nafte i gasa ostavlja za sobom pustinje.Industrijska postrojenja
svih vrsta stvaraju profit ne vodeći računa o tome da svakodnevno zagađuju vodu,
vazduh   i   zemljište.Intezivan   saobraćaj   zagađuje   vazduh   čak   i   više   nego
industrija.Otpad   je   zakrčio   planetu.Sa   lica   zemlje   nastale   su   brojne   biljne   i
životinjske vrste, a neke su pred izumiranjem.

Ovakvo   stanje   nameće   potrebu   za   hitnom   akcijom.Sa   porastom   svijesti   o
ekolooškim   problemima,   jača   uticaj   ekoloških   organizacija.Nekada
marginalizovane, sad su ove grupacije i pokreti >>zelenih>> bitni činioci svjetskog
razvoja,obzirom   na   to   da   se   nalaze   u   vrhovima   vlasti   najrazvijenijih   zemalja   i
imaju mogućnost da utiču na planiranje razvoja i odnošenje i sprovođenje zakona
iz ove oblasti.Postoje veoma jaka udruženja, nevladine orgtanizacije i tzv. grupe
za vršenje pritiska, koji raspolažu velikim kapitalom i bore se za očuvanje prirode
na svim meridijanima.

Medijska sredstva sve više prate i podržavaju kretanje u ovoj oblasti.Ulažu se
velika   sredstva   u   sanaciju   nastalih   i   pratećih   šteta   i   opremanje   industrijskih
postrojenja   i   saobraćajnih   sredstava   uređajima   i   opremom   koja   će   problem
zagađenja smanjiti u određenoj mjeri.U razvijenim zemljama se problem ekologije
posmatra sasvim ravnopravno kao i problem zdravstvene zaštite ili bezbjenosti
npr.Nastoji   se   da   se   budući   naraštaji   još   u   dijetinstvu   upoznaju   sa   ekološkim
problemima i da traže pravo da žive u životnoj sredini.

Situacija u nerazvijenim zemljama je sasvim suprotna.Sa jedne strane, to su
zemlje na niskom stepenu razvoja,koje nemaju dovoljno sredstava za rješavanje
egzistencijalnih potreba sopstvenog stanovništva a sa druge strane, danas su to
tzv.zemlje trećeg svijeta izvoze nebezbjedne i prljave tehnologije, kao i
potencijalno opasan otpad.

U   ovakvom   okruženju   ni   privreda   nije   mogla   ostati   netaknuta.Građani
najrazvijenijih zemalja ne žele da žive u blizini postrojenja koja nisu adekvatno
opremljena za radi smanjenja uticaja na prirodu  i zdravlje čovijeka.Oni sve više
ističu da nežele da žive u blizini bilo kakvih industrijskih postrojenja.U razvijenim
zemljama plaćaju se ogromne kazne za prestupe iz ove oblasti, koje su nekada
tolike   da   dovode   do   bankrotstva.Kupci,koji   postaju   sve   obrazovaniji   i   svjesniji
problema,sve se više odlučuju na kupovinu proizvoda čiji se proizvođači trude da
njihov proces rada ima što manji štetni uticaj na prirodu čiji je krajnji proizvod
zadovoljava,   osim   praktičnih   i   određene   eko   standarde.Do   skora   je,   prilikom
donošenja odluke o kupovini,bilo važno da li proizvod služi svojoj svrsi,da ne utiče
štetno   na   zdravlje   korisnika   i   da   ima   pritupačnu   cijenu.Sada   postoji   segment
potrošača koji zahtjevaju dodatne informavije dimenzije kvaliteta - žele ptoizvod
za koji se može potvrditi da sam po sebi ne utiče štetno na čovijeka i prirodu, da
je proizveden u zdravom okruženju uz primjenu procesa koji ne zagađuju prirodu i
utiču pozitivno na njen oporavak.Veliki broj ljudi je sasvim dobro obaviješten o
ekološkoj problematici i sa pravom će podržati svaku akciju, proizvod ili proizvodni
proces koji poboljšava kvalitet životne sredine.

Privrednici koji imaju sluha za zahtjeve potrošača, okreću se zadovoljenju njihovih
potreba, kao jednom od preduslova uspjeha.U tu svrhu trude se da istaknu svoje
prednosti   u   oblasti   zaštite   okoline   i   da   osvoje   dio   tržišta   tim   što   će   da   pruže
proizvod koji će jasno upućivati na takav karakter preduzeća.Kupovinom takvog
proizvoda,   svaki   pojedinac   će,   osim   zadovoljavanja   sopstvene   želje   za
konzumacijom   proizvoda   koji   je   sam   po   sebi   ekološki   podoban,   dati   doprinos
poslovanju preduzeća koja se ponašaju ekološki odgovorno.Ustrojstvo poslovanja
po ekološkim principima preduzeća u razvijenim zemljama stvaraju određeni imidž
koji odaje sliku nekoga ko brine o prirodi i zdravlju svakog pojedinca.Potrošači
takva nastojanja nagrađuju kupovinom njihovih proizvoda ili korištenjem njihovih
usluga, čime se stvara teren za nestajanje svih onih koji ne poštuju prirodne i
ljudske zakone.

EKOLOGIJA - EKOSISTEM

Ekologija i njena oblast proučavanja se može definisati vjerovatno na više načina
nego   bilo   koja   prirodna   ili   društvena   nauka.   Razlog   za   to   prie   svega   leži   u
multidisciplinarnosti   ekologije   i   kompleksnoj   problematici   koju   ona   proučava.   Sfere
kojima se ekologija bavi se ne mogu definitivno odrediti i zaokružiti, obzirom na to da
savremeni  čovek,   u   cilju   održavanja   i   unapređivanja   kvaliteta   sopstvenog  života,
svakoga dana pronalazi nove ekološke aspekte u bilo kojoj Ijudskoj delatnosti.

Na osnovu sopstvenog naziva koji vodi porekio od grčkih reči  oikos,  što znači dom,
stanište i logos- nauka, ekologija se usko može definisati kao nauka o staništu tj. o
očuvanju prirodnih odlika staništa iii prirodne sredine. Većina Ijudi i danas smatra da
ekologija podrazumjeva samo brigu o tome da se priroda ne zagađuje ispuštanjem
otpadnih voda i otrovnih gasova, odnosno da podrazumjeva ugradnju odgovarajućih
filtera   na   industrijska   postrojenja.Savremna   ekologija   predstavlja   mnogo   više,ona
„podrazumjeva sveukupnost odnosa čovijeka i prirode, kao i odnosa među ljudima“.
Ekologiju ćemo definisati kao nauku o međuzavisnosti svih živih bića i fizičke sredine.
Termin "ekologija" je prvi upotrebio poznati prirodnjak  Čaris Darvin, a sa današnjim
tumačenjem pominjega njemački zoolog Hekel 1866. godine.

Savremena ekologija je jedna  od  najpropulzivnijih naučnih oblasti današnjice (a i u
budućnosti) i prožima sve sfere čovjekovog života i rada, pa tako da danas postoje
čitave teorije (kao i praktična primena) ekologije biljaka, životinja, mikroorganizama,
gljiva,   postoji   ekologija   čoveka,   ekologija   kopna,   mora,   kosmosa,   ekologija
arhitekture,   ekologija   transporta,   ekološka   poijoprivreda,   ekologija   stambenog
prostora i tome slično. Naravno, za sada se najviše proučava industrijska ekoiogija
koja   pokušava   da   pruži   odgovore   na   pitanja   koja   se   tiču   redukcije   zagađenja   i
racionalnog upravljanja resursima.

Ekologija o biljkama i životinjama

analizira principe i probleme odnosa između

biljaka/životinja i prirode.

Ekologija čovijeka - humana ekologija

razmatra odnos čovijeka i njegove

životne i radne sredine, pri čemu je u središtu pažnje čovijek izložen uticajima
prirode.

Ekologija u saobraćaju

- je spoj primjenjene i humane ekologije i zaštite životne

sredine od uticaja saobraćaja i saobraćajnjih.Sagledava potrebe uključivanja
različitih saobraćajnjih riješenja,potrebama čovijeka i cijele žive prirode,ali i
raspoloživim mogućnostima za realizaciju tih riješenja.

Socijalna ekologija

- se bavi specifičnim vezama između čovijeka i životne

sredine,ali na bazi socijalnih momenata i socijalnog pristupa ekološkim
problemima.

Kulturna ekologija

-objašnjava porijeklo određenih kulturnih obilježlja

karakterističnih za različite oblasti, ali ne daje primjenjiva načela ili riješenja
rešenja.

Politička ekologija

-analizira bitne etičke i moralne zahtjeve na političko

kulturološki način, ali često predlaže drastična riješenja

Pejsažna ekologija

- obrađuje osobine prostora i definiše predeo kao integrisanu

cijelinu koju proučavaju zajedno geolozi i ekolozi.

DEFINISANJE OSNOVNIH POJMOVA

Tokom godina u razvoju i tumačenju pojmova u ekologiji uključile su se praktično
sve nauke koje proučavaju ljudi, tako da se danas polazi od pristupa da se
prilikom proučavanja ekologije mora poći od širokog pojma.

Tako dolazimo do sledećih pojmova:

Biosfera -

prostor u kojem žive živa bića a obuhvata zemljinu površinu.Biosfera

djeluje kao jedinstven sistem u kome su svi pojmovi međusobno povezani i
uslovljeni.Biosferu čine pojedinačni ekosistemi.

Ekosistem

- je funkcionalno jedinstvo žive prirode (biocenoze) i ne žive prirode

(biotopa), regulisano ekološki faktorima.

Biocenoza-

skup živih bića,

biljaka, životinja sa određenim rasporedom.

Biocenozu sačinjavaju biljke,životinje i mikroorganizmi.

Biotop-

životno stanište u kome vladaju isti ili slični ekološki uslovi, odnosno

životni faktori.

Ekološki faktor-

je rezultat odnosa između prirodne sredine i živih bića,a

istovremeno i odnos između živih bića i njihovog opstanka u konkretnom životnom
ambijentu.Ekološki faktori mogu biti abiotički i biotički.

Biotički faktori

- faktori koji podrazumijevaju tri osnovne grupe uticaja:



čitav kompleks uzajamnih veza i odnosa između organizama na staništu
(odnosi koji su uslovljeni zakonitostima proticanja materije i energije, kao i
lancima ishrane)



uticaj živih bića na neživu prirodu, koji nije izrazito veliki,ali je konstantan



uticaj čovijeka na ekosistem, koji je izuzetno snažan i ova grupa uticaja
naziva se zajedničkim imenom antropogeni faktori,koji su od najvećeg
značaja za proučavanje u ekologiji.

Abiotički faktori

- su faktori nežive prirode, među kojima su najznačajniji:



klima (temperatura i vlažnost,svjetlost i vjetrovi)



zemljište(koje karakteriše čitav niz osobina, a prije svega su to fizički,
hemijski, toplotni, vazdušni, vodni i mikrobiološki režim,koji određuju
osobine datog zemljišta, odnosno njegovu plodnost)



reljef (koji podrazumjeva nadmorsku visinu, nagib i insolaciju određenog
terena)

Životna sredina -

podrazumjeva sve ono što okružuje čovijeka: vadzduh

(atmosfera), voda (hidrosfera), tlo (litosfera) i živi svijet (biosfera).Svi ovi medijumi
su   međusobno   povezani   i   čine   određenu   dinamičku   ravnotežu.Biljni   svijet,
koristeći mineralne materije iz tla, ugljen-dioksid iz vazduha i energiju sunčevog
zračenja,   stvara   organske   materije   i   oslobađa   kiseonik,   neophodne   za   život
životinja i čovijeka.S druge strane, organske materije, bilo da su porijeklom iz
biljnog ili životinjskog svijeta, vremenom se razgrađuju.To je slučaj sa posječenim
biljkama, uginulim životinjama, kao i čovijekom, što je u suštini neophodan uslov
vječnog   obnavljanja   života   naZemlji.Organske   materije   se   u   ,   krajnjoj
instanci,razlažu   do   vode,   ugljen   dioksida   i   amonijaka-tj.do   neorganskih

UGROŽENOST EKOSISTEMA

Ekosistem, odnosno svijet oko nas je ugrožen sa svih strana. Nema mijesta na planeti do
koga nije stigao uticaj čovjeka, jer je zagađeni vazduh stigao do najudaljenijih tačaka
na polovima zemaliske kugle. U poslednjih 300 godina, a naročito u ovom veijeku,
vlada shvatanje da je priroda oruđe kojim se manipuiiše da bi se zadovoljile potrebe
čovijeka.

Osnovni uzroci uništavanja ekosistema su:

Potreba za resursima. Na planeti Zemlji ternutno živi blizu sedam milijardi Ijudi koji

imaiu i žele da zadovoije najraznovrsnije potrebe (potreba za hranom, vodom,
staništem).Da bi se navedene (i šve ostale) potrebe savremenog čoveka zadovoljile

nužno

je iskorištavati sve resurse koje priroda pruža kako bi se stvorila odgovarajuća materijalna
osnova. Industrijalizacija, intenzivna poljoprivreda i transport su dovele do maksimalnog
iscrpljivanja zemaljskih resursa (zemljište, voda, rude, drvo i ostali).

Potreba za prostorom. Sa naglim porastom broja stanovnika na planeti raste i njihova

potreba   da   imaiu   elementarni   prostor   za   život.   Problem   je   posebno    izrazen   u
nerazvijenim zemljama sa visokim natalitetom, ali i u velikom broju  visoko razvijenih
država i regiona u kojima je gustina naseljenosti prevelika. Usljed takvog stanja javljaju
se   brojni   sociološki   i   psihološki   problemi  stanovništva. Potreba za prostorom se
izuzetno teško riješava, jer prostor uglavnom podrazumjeva raspoloživo zemljište koje
je,kako je napomenuto  veoma     ograničen resurs.Intezivna urbanizacija zauzima
ionako male površine često najkvalitetnijeg zemljišta i time se ograničava izvor
hrane za stanovništvo.

Osnovni izvori zagađenja danas su sledeći:

2.
3.