1. UVOD
Još u drevnim kulturama Grčke, Egipta, Rima i Mesopotamije, postoje dokazi o postojanju
razvijenih ekonomskih sistema. Krajem srednjeg veka, sa pojavom velikih trgovačkih kuća u
Italiji zaživela je teorija o maksimalizaciji profita, a trgovanje je postalo koordinisano iz jednog
centra. Ali, za stvaranje uslova za pojavu revizije nije bila dovoljna pojava dvojnog
knjigovodstva, nego tek industrijska revolucija, u Velikoj Britaniji 1780. godine. Vrlo brzo
osnovane su i prve institucije, u Edinburgu - Društvo računovođa i u Velikoj Britaniji - Institut
ovlašćenih računovođa Engleske i Velsa.
Revizija je, u ekonomskom smislu, sistematizovan proces objektivnog, nezavisnog,
profesionalnog prikupljanja dokaza o efektima poslovanja i drugih odluka u njihovom
finansijskom iskazu na osnovu kojih se izražava nezavisno i stručno uverenje o istinitosti,
objektivnosti i skladnosti sa normama istih. Značaj državne revizije je višestruk, a najbolje se
može sagledati ako se u obzir uzmu:
visina sredstava koja se prikupljaju u državni budžet;
delatnosti koje se finansiraju iz budžeta;
proces planiranja budžeta;
mogućnost neracionalnog i protivzakonitog trošenja finansijskih sredstava iz budzeta;
Sve nastale promene evidentiraju se u poslovnim knjigama na osnovu urednih i verodostojnih
knjigovodstvenih isprava i dokumenata, koji su dokazi o nastanku, karakteru i verodostojnosti tih
transakcija i poslovnih događaja. Primenom propisanog kontnog plana podaci o poslovnim
događajima i transakcijama se u poslovnim knjigama evidentiraju kao promene vrednosti i stanja
pojedinih kategorija imovine, obaveza i kapitala pravnog lica, te kao njegovi prihodi, rashodi,
finansijski rezultat i njegova raspodela. Menadžment savremenog privrednog društva suočen je
sa potrebom donošenja poslovnih odluka u vezi sa ostvarivanjem poslovnih ciljeva. Dobrim
delom odluke koje menadžment donosi zasnivaju se na informacijama produkovanim u
računovodstvenom informacionom sistemu. Sistem internog nadzora koji uključuje sve mere
pažnje usmerene na sprečavanje grešaka prekomernih troškova i prevare, proverava i obezbeđuje
pouzdanost informacija.
Ključni zadatak internog nadzora jeste da kontroliše sve delove preduzeća da li dosledno
redukuju poslovnu politiku usvojenu na početku poslovnog perioda, kao i da o tome podnose
informaciju menadžmentu privrednog društva. Za pojačano interesovanje za uspostavljanje
internog nadzora razlog više su i prisustvo nelojalne konkurencije, povećane korupcije i erozije
poslovnog morala. Strukturu sistema internog nadzora čine, u prvom redu, interna kontrola i, s
druge strane, interna revizija. U savremenoj finansijskoj literaturi nije došlo do uobličenja
jedinstvene definicije fiskalne politike, koju bi jednoglasno zastupali svi teoretičari javnih
finansija; pomenuta činjenica ima ishodište u neslaganju u stavovima, koje izlažu različiti autori,
a u vezi sa ulogom fiskalne politike u uslovima savremenog ekonomskog funkcionisanja.
1
Ključni doprinos nastanku i razvoju ekonomske discipline dao je Džon Majnard Kejnz (1883-
1946), engleski ekonomista i filozof. Paralelno sa terminom fiskalna politika, u savremenoj
literaturi sreću se i sinonimi, odnosno, aproksimativne verzije ovog termina, kao što su:
kompenzatorne finansije;
funkcionalne finansije;
fiskalni intervencionizam, itd…
U središtu Kejzovih tumačenja jeste ukupna agregatna tražnja, sačinjena od potrošnje, sa jedne, i
investicija, sa druge strane. Ukupnu agregatnu tražnju potrebno je stimulisati svim merama
(povećati sklonost ka potrošnji). U tom kontekstu, država treba aktivno da utiče na stvaranje
dodatne investicione i potrošne tražnje, i to politikom javnih radova, kao i raznim oblicima
rashoda, kako bi se kompletirala i podržala privatna inicijativa. U domenu politike javnih
prihoda, Kejnz je pristalica progresivnog zahvatanja, posebno prihoda, namenjenih štednji, a ne
investicijama i potrošnji. Kejnz naročito naglašava potrebu da se, u periodima depresije,
preduzimaju mere u pravcu povećanja rashoda, uz smanjenje nivoa oporezivanja stanovništva.
Mere aktivne fiskalne politike potrebno je preduzeti nakon preduzimanja mera iz domena
monetarne politike.
2. BUDŽET
Budžet je finansijski instrument kojim se predviđaju i odobravaju prihodi i rashodi političko-
teritorijalnih jedinica za određeno vremensko razdoblje, po pravilu, za jednu godinu. Prihodi i
rashodi prikazuju se u budžetu na propisani način, koji osigurava njihovu preglednost i
omogućava i olakšava izvršenje budžeta i kontrolu ubiranja i trošenja budžetskih sredstava. Reč
„budžet” ima svoj izvor u latinskoj reči „
bulga
” i francuskoj „
bouge
” i „
bougette
” koje
označavaju vreću, kožnu torbu. Iz francuskog jezika ovu reč su preuzeli Englezi, u obliku
„
budget
”, u istom značenju. Iz engleskog jezika ona je preuzeta u mnoge druge jezike, gde se u
današnjem značenju upotrebljava i u Francuskoj. Danas se termin budžet, u značenju
sistematskog u brojevima izraženog plana prihoda i rashoda javno-pravnih kolektiviteta za
određeno razdoblje, upotrebljava u najvećem broju savremenih država. U nekim zemljama
paralelno, odnosno umesto termina budžet upotrebljavaju se reči: état, Haushaltsplan ili
Staatshaushaltsplan, Bilancio preventive i sl.
Izvesni oblici budžeta bili su poznati još u antičkim državama (u Staroj Atini i Rimu). Međutim,
budžet, kao plan prihoda i rashoda javno-pravnih tela koji se odnosi za utvrđeno vremensko
razdoblje, novijeg je datuma. Njegova pojava najneposrednije je povezana s razvojem
parlamentarizma. Budžet i budžetsko pravo parlamenta rezultat su borbe predstavničkog tela i
vladara. Utvrđivanje obaveze prikupljanja prihoda i namene trošenja oporezivanjem ili na drugi
način prikupljenih sredstava nije po pravilu, ni u starom, ni u srednjem veku, a ni u nekoliko
stotina godina novog veka bilo pravo onih od kojih su se ovi prihodi ubirali.
2
Budžet se, na temelju sopstvene sadržine, može uvrstiti među administrativne akte
sui generis
,
stoga što je za njegovo donošenje zadužen zakonodavni, a ne administrativni organ. Planirani
prihodi i rashodi u budžetu, izraženi su u novčanim (nominalnim) iznosima.
Bilans je finansijski instrument, koji se odnosi na prethodni period vremena, dok su u budžetu
iskazane planirane veličine rashoda i prihoda. Tek na osnovu bilansa se, zapravo, dolazi do
saznanja u kojoj meri su izvršeni prihodi i rashodi, dok u budžetu nije neophodno da dođe do
poklapanja između stvarno izvršenih, na jednoj, i planiranih iznosa, na drugoj strani. Država,
posredstvom budžeta, precizno određuje strukturu rashoda, koja uključuje planiranje rashoda u
sledećoj budžetskoj godini, kao i visinu njihovog iznosa. Pored toga, država predviđa visinu
prihoda, preciznije – vrste i iznos sredstava, namenjenih pokriću sopstvenih rashoda.
Proces donošenja budžeta ostvaruje se pre početa budžetske godine. Postupku primene njegovih
odredbi prethodi, kao obavezan, čin odobrenja budžeta. Ova činjenica je od izuzetne važnosti, s
obzirom na okolnost da je, bez pomenutog odobrenja, nemoguće vršiti bilo kakve izdatke iz
budžeta. S tim u vezi, logično se nameće pitanje ishoda situacije, u kojoj budžet nije donet u
predviđenom roku. U tom slučaju, predstavnički organ može doneti posebne odluke, na osnovu
kojih će biti regulisan postupak privremenog finansiranja.
Integralni deo svakog budžeta predstavlja finansijski zakon, sačinjen od grupe odredaba, koje se
odnose na proces izvršenja budžeta.
Prema posebnim obeležjima, budžet možemo podeliti imajući u vidu dva kriterijuma:
1. vreme donošenja;
2. homogenost budžeta;
Prema vremenu donošenja, budžet može biti:
redovan;
naknadan;
Redovan budžet je onaj koji je donet prije početka godine za koju se donosi, a naknadni budžet je
onaj budžet koji je donet u toku budžetske godine. Naknadnim budžetom utvrđuju se sredstva za
finansiranje onih potreba države koje uopšte nisu bile predviđene u tekućem godišnjem budžetu
ili su predviđene, ali u nedovoljnim iznosima.
Budžet i kao politički i pravi akt
Budžet predstavlja pravni akt, budući da se nakon, zakonom utvrđene, procedure izrade i
utvrđivanja u parlamentu, njegovom donošenju pristupa u formi zakona. Na osnovu Zakona o
budžetu, nastaju, odvijaju se i prestaju konkretni pravni odnosi između različitih budžetskih
subjekata.
4
