2
UVOD
Ekonomija kao naziv naučne oblasti potiče od grčke riječi oiekonomija, što
znači pravila o radu u gazdinstvu, odnosno upravljanje gazdinstvom, odnosno
vještinu stvaranja i pribavljanja dobara potrebnih i korisnih za domaćinstva i državu.
Ekonomija je nauka koja proučava ljudsko ponašanje kao odnos između
ciljeva i oskudnih sredstava podobnih za alternativne upotrebe.
Nastanak ekonomije kao nauke vezuje se za ime Adama Smita i njegovo
djelo Bogastvo naroda.
Pored navedene definicije ekonomije, navest cemo jos neke definicije poznatih
ekonomista:
Ekonomija predstavlja proučavanje upotrebe rijetkih resursa u cilju
zadovoljavanja neograničenih ljudskih potreba. (R. Lipsey)
Ekonomija proučava čovječanstvo u običnom privrednom životu. (A. Marshall)
Ekonomija proučava kako društva koriste rijetke resurse u proizvodnji
vrijednih roba i njihovu distribuciju između različitih grupa. (P. Samuelson).
Postavlja se pitanje šta je zajedničko navedenim definicijama ekonomije?
Dva ključna atributa su odgovor:
rijetkost i izbor
.
Svakodnevica ekonomskog života pojedinca stavlja u neprestanu dilemu
izbora
šta kupiti
( to isto važi i za društvo u cjelini, jer i ono donosi odluke u vezi sa
izborom: recim, izgraditi novi most ili televizijsku stanicu...) Pitanje izbora je
jednostavno – nemogućnost zadovoljenja svih potreba upućuje na donošenje odluke
o izboru. Zašto nije moguće zadovoljiti sve potrebe? Odgovor leži u činjenici da su
prohtjevi veći od ograničenih resursa raspoloživih za njihovo ispunjavanje. Želje su
infinitivne (beskonačne) – izvori su finitivni (ograničeni, konačni).
Upravo uslovi koji održavaju raskorak želja i mogućnosti upućuju na oskudnost
odnosno rijetkost. Većina ekonomista čak smatra da ukoliko nema rijetkosti nema ni
ekonomije (kao kad bi se u fizici reklo, ukoliko nema materije i kretanja nema ni
fizike). Iz tih razloga se ekonomija definiše kao nauka o rijetkosti.
4
poreze odrediti država itd. Sve su to pitanja od kojih zavisi funkcionisanje i
efikasnost ekonomije, ali i položaj i ponašanje svakog subjekta u društvu.
2. PREDMET EKONOMIJE
Šta je predmet ekonomije koje su brojni ekonomisti od Smita, Marksa do sadašnje
generacije izučavali?
Ekonomija kao nauka bavi se razotkrivanjem, analizom i produbljivanjem
saznanja o ekonomskim zakonitostima i pojavama u društvenoj proizvodnji sa
stanovišta analize odnosa proizvodnje (klasična ekonomska teorija), odnosno
racionalnosti upotrebe ograničenih resursa i neograničenih ljudskih potreba. Analiza
se vrši na makro i mikro nivou.
Uglavnom se smatra da ekonomija izučava (i organizuje) koja dobra treba
proizvoditi, kako proizvoditi i za koga. Istovremeno ekonomija proučava kretanja u
cijeloj privredi kao sistemu, a prije svega ponašanje (i faktore toga ponašanja) cijena,
proizvodnje, nezaposlenosti, izvoza, uvoza, društvenog proizvoda, nacionalnog
dohotka, investicije, potrošnju idr. Ekonomija traži načine kako uticati na faktore tih
kretanja da ih usmjeri u željenom pravcu i poveća efekte privrede, a to znači da
primjeni odgovarajuće mjere i instrumente makroekonomske politike. Ekonomija
istovremeno izučava i trgovinu i finansijske (platno-bilansne) odnose između država,
tražeći odgovore zašto države izvoze određena dobra, a uvoze druga, uticaje prepreka
u trgovini idr. Ekonomija je i izučavanje složenih odnosa i djelovanja na području
novca, bankarstva, kapitala i bogatstva i njihovog djelovanja na ukupnu privredu i
društvo. Ekonomija traži i odgovore kako subjekti optimalno da koriste oskudne i
ograničene proizvodne resurse (rad, opremu, tehničko znanje, informacije) u
proizvodnji različite robe (ekonomija izbora)
3
.
2.1. Smitova teorija ekonomije
Doprinos Adama Smita je bilo analiziranje načina na koji su tržišta
organizovala ekonomski život i ostvarivala brz ekonomski razvoj. On je pokazao da
je sistem cijena i tržišta sposoban usmjeravati ljude i preduzeća bez ikakvog
centralnog upravljanja. Gotovo jedan vijek nakon toga, nakon što su pulsirajući
kapitalistički poduhvati u željeznici, tekstilnoj industriji i ostalim sektorima počeli
širiti svoj uticaj u svakom predijelu svijeta, pojavila se ogromna kritika
kapitalizma: Karl Marksov Kapital. Marks je tvrdio da je kapitalizam osuđen na
propast i da će uskoro uslijediti depresije, revolucionarni pokreti i socijalizam.
U desetljećima koja su uslijedila, činilo se da događaji potvrđuju Marksova
predviđanja. Ekonomske panike i duboke krize 1890tih i 1930tih, dovodile su
intelektualce dvadesetog vijeka do sumnje u održivost kapitalizma privatnog
poduzetništva. Socijalisti su počeli primjenjivati svoj model u Sovjetskom Savezu
1917 i do kasnih 1980tih gotovo jednom trećinom svijeta su zavladale Marksove
doktrine.
3
Prof. dr Slobodan Komazec; Prof. dr Žarko Ristić; Makroekonomija; Beograd,2011; strana 14.
5
Međutim, 1936 godine na dnu Velike krize Kejnz objavljuje "Opštu teoriju
zaposlenosti, kamata i novca”. Ovo remek-djelo je opisalo novi pristup koji će
pomoći vladinoj monetarnoj politici da ukrote i najgora bjesnila privrednih ciklusa.
U 1980tim, točak se okrenuo za puni krug. Kapitalističke zemlje zapada i
socijalističke zemlje istoka ponovo su otkrile moć tržišta da ostvari brzu tehnološku
promjenu i visoke standarde života. Na zapadu, vlade su smanjile teret kontrole nad
industrijom i ukinule kontrolu cijena. Najdramatičnija dešavanja desila su se u
Istočnoj Evropi, gdje je mirna revolucija 1989 prisilila socijalističke zemlje da
odbace mehanizam centralnog planiranja i da puste da ponovo slobodno djeluju sile
tržišta. Temeljne poruke Adama Smitha ponovo su otkrivene gotovo dva vijeka
nakon objavljivanja njegovog djela Bogatstva naroda
4
.
2.2. Marksova teorija ekonomije
Marks se nije zaustavio na materijalizmu osamnaestog vijeka; on je
unaprijedio filozofiju. On ju je obogatio akvizicijom njemačke klasične filozofije,
posebno Hegelovog sistema, koji ga je zauzvrat vratio materijalizmu Fojerbaha.
Najvažnije dobijeno znanje je dijalektika, tj. doktrina razvoja u svojim najpunijim i
najdubljim oblicima, slobodna jednostranosti - doktrina relativnosti ljudskog znanja,
koja nam daje odraz materije koja se vječno razvija. Najnovija otkrića prirodnih
nauka - radijum, elektroni, transmutacija elemenata - posebno su potvrdili Marksov
dijalektički materijalizam, uprkos učenjima filozofa sa njihovim "novim"
vraćanjima starom i trulom idealizmu.
Produbljivanje i razvoj filozofskog materijalizma, Marks je završio, proširivši
znanje o prirodi na znanje o ljudskom društvu. Marksov istorijski materijalizam je
jedno od najvećih dostignuća naučne misli. Haos i arbitrarnost koje su prije toga
vladale pogledima na istoriju i politiku izrodile su veoma cjelovitu i harmoničnu
naučnu teoriju, koja objašnjava kako se, kao posljedica rasta proizvodnih snaga, iz
jednog sistema društvenog života razvija drugi, viši - kako kapitalizam, na primjer,
izrasta iz feudalizma.
Marksova filozofija je zreo filozofski materijalizam, koji je dao čovječanstvu,
posebno radničkoj klasi, moćne instrumente znanja. Shvativši da je ekonomski sitem
temelj na kome je podignuta politička nadgradnja, Marks je naviše pažnje posvetio
proučavanju ekonomskog sistema. Marksovo glavno djelo, Kapital, posvećeno je
proučavanju ekonomskog sistema modernog, tj. kapitalističkog, društva. Klasična
politička ekonomija, prije Marksa, razvila se u Engleskoj - najrazvijenijoj od
kapitalističkih zemalja. Adam Smit i Dejvid Rikardo, njihovim istraživanjima
ekonomskog sistema, postavili su temelje radne teorije vrijednosti. Marks je nastavio
njihov rad. On je strogo dokazao i konzistentno razvio ovu teoriju. On je pokazao da
je vrijednost svake robe određena količinom društveno poterbnog radnog vremena
utrošenog na njenu proizvodnju.
Gdje su buržoaski ekonomisti vidjeli odnose stvari (razmjena jedne robe za
drugu), Marks je otkrio odnos između ljudi. Razmjena roba je izražavala vezu kojom
su individualni proizvođači vezani putem tržišta. Novac označava da ova veza
postaje sve jača i jača, neraskidivo vezujući cijeli ekonomski život individualnih
4
http://bs.wikibooks.org/wiki/Ekonomija/Uvod
