Ekonomija kao društvena nauka
Ekonomija
(dolazi od grčke riječi
Oikonomia
;
oikos
- kuća,
nomos
- zakon)
je naučna
disciplina koja proučava kako društva upotrebljavaju oskudne resurse da bi proizvela
određena dobra i usluge i raspodijelila ih među ljudima.
U osnovi gore navedene definicije su dvije ključne zamisli u ekonomiji.
• Prvo:
Sva su dobra oskudna. Ne postoji način da neka zemlja može proizvoditi beskonačne
količine dobara. Iz toga proizlazi da bez obzira na to koliko ekonomija neke zemlje bila
razvijena ona ne proizvodi dovoljno da bi mogla zadovoljiti čak i mali broj želja svih svojih
stanovnika.
•
Pošto su želje neograničene, a dobra ograničena ekonomija mora pronaći način da dobra
proizvodi na najefikasniji mogući način. Efikasnost je, dakle, druga bitna odrednica
savremenih ekonomija.
Iz ove dvije zamisli se javljaju tri temeljna pitanja u ekonomiji. To su šta, zašto i za koga.
Odnosno svako društvo mora izabrati koje će robe proizvoditi, na koji način (više ili manje
efikasno) i kako će dobra biti raspodijeljena. Ta tri problema su centralni problemi oko kojih
se vrti ekonomija bilo kojeg društva u svetu.
Ekonomija kao nauka bavi se razotkrivanjem, analizom i produbljivanjem saznanja o
ekonomskim zakonitostima i pojavama u društvenoj proizvodnji sa stanovišta analize odnosa
proizvodnje (klasična ekonomska teorija), odnosno racionalnosti upotrebe ograničenih resursa
i neograničenih ljudskih potreba. Analiza se vrši na makro i mikro nivou.
Oblasti izučavanja ekonomije
U prošlosti smo imali pojave da se ekonomija ili ekonomika izučavala u sklopu filozofije,
kasnije zajedno sa šumarstvom , pa zajedno i sa politikom i pravom. Danas je to posebna,
veoma razgranata nauka. Predmet izučavanja ekonomije je podeljen na dve glavne oblasti:
- makroekonomiju i
- mikroekonomiju.
Svaka od njih se dalje vremenom razvijala, makroekonomija na ekonomiju u širem smislu, a
mikroekonomija na izučavanje preduzeća, njihovih delatnosti i raznih funkcija. Razlika je
obuhvaćena samim značenjem reči makro - tj. veliko i mikro - tj. malo. Tako možemo
zaključiti da makroekonomija proučava ekonomiju na nivou države, a makroekonomija
ekonomiju na nivou preduzeća.
Markoekonomija proučava zakonitosti koje vladaju u jednoj zemlji ili između više njih
(svetska ekonomija). Nadalje, ekonomija izučava zakone koji vladaju u jednoj ljudskoj
zajednici, osim toga, posmatraju se i rezultati koje jedna ljudska zajednica ostvaruje.
Makroekonomija ne posmatra pojedinačne rezultate, već celinu nacionalne ekonomije, kao što
je npr. stanovništvo, cena nacionalne proizvodnje, zaposlenost, ekonomski rast, ukupne
investicije, opšte kretanje i razlika u cenama i unutar toga, pojave kao što su: inflacija,
nezaposlenost, poslovni ciklusi i dr.
Mikroekonomija proučava zakonitosti koje vladaju u preduzećima
tj. posebne delove
preduzeća i zakone koji utiču na život i rezultate preduzeća. Neki potezi makroekonomije
mogu znatno uticati na zakone mikroekonomije koji se odnose na preduzeća, prema tome i na
uspešnost poslovanja preduzeća, mogućnost poslovanja sa inostranstvom i dr. Uticaj
mikroekonomije na makroekonomiju možemo istaknuti npr. uspešnost rada preduzeća deluje
na uspešnost cele nacionalne ekonomije, npr, dohodak po stanovniku.
Istorijska geneza razvoja ekonomije
Ekonomija je doživela dugi razvojni put, zavisno od promena ekonomske rezvijenosti i
društvenih odnosa. Ekonomska misao započinje učenjem antičkih filozofa Ksenofonta,
Platona, Aristotela Ibn Halduna, a nastavljaju je srednjovekovni skolastici i kanonisti, od
kojih je najpoznatiji bio sveti Toma Akvinski. Opšta karakteristika tog razdoblja bio je
nomartivizam, o čemu govore stavovi o trgovini, kamati, pravednoj ceni itd., što je u vezi sa
vrednostima i ciljevima, za razliku od pozitivne ekonomije koja predstavlja skup
sintetizovanih znanja o onome što postoji u praksi - životu.
Prvi ekonomski teoretičari bili su merkantilisti (od 15. do 18. veka), koji su se zalagali za
pozitivan platni bilans zemlje u međunarodnoj trgovini, koji bi se ostvarivao uz snažnu
intervenciju države. Na osnovu kritike državnog intervencionizma, merkantilisti su razvili
teorije ekonomskog liberalizma u Francuskoj (fiziokrati) i Engleskoj (klasičari).
Engleski politički ekonomista Adam Smith je započeo modernu ekonomiju kao naučnu
diciplinu preko svoje knjige "Bogatstvo naroda".
Vrste tržišta
Kao što smo već rekli jedan od ključnih zadataka ekonomije je da odgovori na tri pitanja (šta,
kako i za koga). Društva imaju različite ekonomske sisteme koji na različit način odgovaraju
na ta pitanja.
Tako imamo društva sa naredbodavnom ekonomijom i društva sa tržišnom ekonomijom. U
današnjem svetu niti jedno društvo nije u potpunosti usvojilo jedan od ovih sistema, već je to
mešavina između njih, pa za sva ta društva kažemo da imaju mešovite ekonomije.
Tržišnom ekonomijom smatramo ekonomiju zasnovanu na ravnoteži ponude i potražnje.
Krajnji vid takve ekonomije je liberalno društvo u kojem državni aparat nema uticaja na
ekonomiju. Sagovornici takvog društva polaze od shvatanja da ekonomija teži ka ravnoteži
zahvaljujuci zakonu spojenih posuda. Pojam globalizacije je usko vezan za ovakvo
posmatranje ekonomije.
