SADRŽAJ:
1. Uvod ........................................................................................................................... 3
2. Problemi u definisanju usluga .................................................................................... 4
3. Značaj usluga u ekonomiji ......................................................................................... 6
4. Opšti sporazum o trgovini uslugama – GATS ............................................................ 7
4.1.
Priroda,
svrhe
i
ciljevi
GATS-
a .................................................................................. 9
4.2.
Struktura
GATS-
a ..................................................................................................... 10
4.2.1. Glavna pravila i obaveze: “pristup “odozgo prema dole”..................................... 10
4.2.2. Individualni rasporedi specifičnih obaveza: “pristup “odozdo prema gore”........ 11
4.3.
Pregovarački
proces ............................................................................................. 12
5. Međunarodno tržište usluga ..................................................................................... 12
5.1.
Međunarodna
trgovina
uslugama
u
okviru
STO ...................................................... 13
6. Zaključak .................................................................................................................. 14
7. Literatura .................................................................................................................. 15
2
1. UVOD
Usluge su važne i za razvijene i za zemlje u razvoju. Veoma brzo širenje uslužnog sektora
doprinjelo je više ekonomskom rastu i otvaranju novih radnih mjesta nego bilo koji drugi
sektor. Na uslužni sektor otpada skoro tri četvrtine bruto domaćeg proizvoda za zemlje
Evropske unije i u prosjeku 50% za zemlje u razvoju. Pored toga, preko tri četvrtine
zaposlenih u Evropskoj uniji rade u uslužnom sektoru. Danas nijedna zemlja ne može
napredovati bez efikasne i razvijene servisne infrastrukture. Postojanje usluga je preduslov za
ekonomski uspeh. Proizvođači i distributeri tekstila, automobila i kompjutera ne bi bili
konkurentni bez pristupa efikasnom bankarstvu, osiguranju, računovodstvu, telekomu ili
transportnom sistemu. Usluge su preduslov za razvoj jer pomažu izvoznicima i proizvođačima
u zemljama u razvoju da iskoriste svoju ekonomsku snagu. Uslužni sektor donosi uštede
potrošačima, ubrzava inovacije i tehnološki transfer. Ovaj sektor privrede doprinosi i
dugoročnim investicijama. Evropska unija, kao i veliki broj drugih zemalja svijeta, teži
postepenoj liberalizaciji međunarodne trgovine uslugama, na multilateralnom nivou kao i na
nivou GATS pregovora u okviru Svjetske trgovinske organizacije (WTO), a takođe i u
pregovorima na bilateralnom i regionalnom nivou.
1
U okviru Urugvajske runde, prvi put je
uključena u multilateralne pregovore problematika međunarodne trgovine uslugama.
Razrađeni su modeli za pojedine sektore usluga, u cilju povećanja trgovine uslugama, dajući
akcenat na transparentnost i liberalizaciju u skladu sa dostignutim nivoom privrednog razvoja
i trgovinskih partnera. Za aktivnosti koje se danas uglavnom svrstavaju u sferu usluga, koristio
se tridesetih godina prošlog vijeka, naziv tercijalne djelatnosti. Kolin Klark (Colin Clark),
predstavnik tradicionalne teorije usluga, definiše usluge kao uslužnu industriju koja obuhvata
sve ono što ne spada u poljoprivredu sa ribarstvom i šumarstvom i prerađivačku industriju sa
rudarstvom. Takav pristup definisanja usluga obuhvata niz raznosvrsnih aktivnosti uključujući
i niz usluga koje stižu kao međuproizvodi (intermedijarni inputi) u procesu proizvodnje kao
što su: usluge prevoza proizvoda, održavanje privrednih objekata, poslovne telefonske usluge i
dr., kao i najveći dio proizvodnje maloga obima (npr. aktivnosti pekara, krojača, obućara i sl.),
koje se ne mogu svrstati u prerađivačku industriju, a čije je bitno obilježje velikoserijska
proizvodnja. Pojam usluga u savremenoj teoriji određuju nivo privrednog razvoja,
zapošljavanje stanovništva i nivo međunarodne trgovine. One izučavaju sve promjene koje su
nastale u privrednoj strukturi uopšte, a posebno one promjene koje nastaju u sektoru usluga,
kao rezultat tehnološkog napretka tj. razvoja i uvođenja informatičke tehnologije –
1
Svjetska trgovinska organizacija, Measuring Trade in Services, Ženeva,WTO, 2003.
4
njemu, uslužna industrija obuhvata čitav niz raznovrsnih aktivnosti koje se ne mogu uključiti
u poljoprivredu sa ribarstvom i šumarstvom, niti u prerađivačku industriju sa rudarstvom.
Tako je Klark, za razliku od Fišera, pojam usluga proširio i na tzv. proizvodne usluge (usluge
prevoza proizvoda, održavanje privrednih objekata, poslovne usluge itd.). Uključen je i
najveći dio proizvodnje malog obima koja se po definiciji ne može svrstati u prerađivačku
industriju čije je bitno obilježje velikoserijska proizvodnja (npr., aktivnosti pekara, krojača,
obućara, itd.). U ekonomiji i marketingu, usluge su sve one aktivnosti, pretežno neopipljivog
karaktera, koje rezultiraju određenim koristima, odnosno koje rješavaju određeni problem
korisnika, i koje je korisnik spreman direktno ili indirektno da plati. Osnovna obilježja usluga
su: Neopipljivost, Neposjedovanje, Nehomogenost, Neodvojivost, Netrajnost.
4
Prema tome,
termin usluge pokriva čitav niz heterogenih i neopipljivih proizvoda i aktivnosti koje je teško
sažeti u okviru jedne jednostavne definicije. Usluge je, takođe, često veoma teško odvojiti od
robe sa kojom su asocirane u različitom stepenu. Sistem nacionalnih računa iz 1993. godine
dao je sledeću definiciju: „Usluge nisu odvojeni entiteti prema kojima se mogu uspostaviti
vlasnička prava. Njima se ne može trgovati odvojeno od njihove proizvodnje. Usluge su
heterogeni učinci, proizvedeni po porudžbini i najčešće se sastoje od promjena u uslovima
potrošnje datog proizvoda i ostvarene su aktivnostima proizvođača, a po narudžbini kupca. U
momentu kada je proizvodnja usluga završena, tada one moraju biti i konzumirane.“ Sistem
nacionalnih računa iz 1993. godine dalje raščlanjuje datu definiciju i to na sledeći način:
„Postoji grupa industrija, generalno klasifikovane kao servisne industrije, koje proizvode
učinke (
output
) koji imaju puno odlika robe, odnosno, one su vezane za snabdjevanje,
skladištenje, komunikaciju i širenje informacija, savjetovanje i zabavu, u najširem smislu ovih
termina, proizvodnju opštih ili specijalizovanih informacija, novosti, konsultantski izvještaji,
kompjuterski programi, filmovi, muzika i slično. Učinci ovih industrija, nad kojima se mogu
uspostaviti vlasnička prava, su često uskladišteni na fizičkim objektima ( papir, filmske trake,
diskovi i slično) i može se njima trgovati kao i svakom drugom robom. Bilo da su označene
kao roba ili kao usluge, ovi proizvodi posjeduju esencijalne karakteristike, a to su da oni mogu
biti proizvedeni od strane jedne jedinke i isporučeni drugoj, što podjelu rada i pojavljivanje
tržišta čini mogućim.“ Najčešće u praksi, radi lakšeg mjerenja, međunarodna trgovina
uslugama između rezidenata i nerezidenata uključuje i određenu trgovinu robom, kao što je na
primjer, ona roba koju su kupili putnici i onu kupljenu od strane radnika ambasade. Sa druge
strane, pod određenim uslovima međunarodna trgovina robom može da u svoju vrijednost
uključi i usluge kao što su osiguranje, održavanje ugovora, transportne troškove, honorare i
pakovanje. Primjeri servisnih aktivnosti su: veleprodaja, maloprodaja, određene vrste
popravki, hotelijerstvo, ugostiteljstvo, transport, pošta, telekomunikacije, finansije, osiguranje,
nekretnine, vlasničko iznajmljivanje, kompjuterski vezane usluge, istraživanje, profesionalna,
marketing i druga poslovna podrška, upravljanje, edukacija, zdravstvene, socijalne,
sanitacione, audiovizuelne, rekreacione, kulturne, lične i domaće usluge.
4
Vikipedija,
Usluga
, Internet
