EKONOMIKA I POLITIKA AGRARNOG RAZVOJA

-I kolokvijum-

RAZVOJ EKONOMSKE MISLI O AGRARU

Poljoprivreda je najstarija privredna delatnost, a ekonomika poljoprivrede je relativno mlada
naučna i nastavna disciplina. Hronološki posmatrano interesovanje za ekonomske probleme
poljoprivrede datira još iz

antičkog doba

, u kome su se pojedini mislioci poput Aristotela i

Tacita kao i državnici zalagali za iznalaženje konkretnih reformskih rešenja.

Srednji vek

karakteriše stagnacija u razvoju poljoprivrede, a isto tako i u razvoju ekonomske misli.

16.

do 18.

veka dolazi do uspona agrarne misli i nauke, i taj period je obeležen značajnim

tehnološkim promenama ali nedostaje celovit koncept o razvoju poljoprivrede. Poljoprivreda
se u ovom periodu smatrala najznačajnijom delatnošću u stvaranju bogatstva nacije. Doprinos
razvoju nauke o ekonomici agrara ostvaren je u vreme razvoja marksističke ekonomske
doktrine i učenjima njenih predstavnika

Karla Marksa i Fridriha Engelsa

. Značajan

doprinos razvoju agroekonomske nauke je dala i Američka škola agrarne ekonomije i njen
predstavnik Tejlor. Isto tako značajan je doprinos i Ruske agroekonomske nauke i njenih
predstavnika Ljudgorskog i Skvorcov-a. Tokom 20. veka poljoprivreda je postepeno
napredovala pri čemu je njeno mesto u ukupnom razvoju pojedinih zemalja bilo različito,
otuda su i nastale različite teorije o ulozi i doprinosu poljoprivrede u ukupnom privrednom
razvoju.

POJAM I PREDMET IZUČAVANJA EKONOMIKE POLJOPRIVREDE

Potpunije izvučavanje poljoprivrede sa društveno ekonomskog aspekta otpočelo je sa
razvojem tržišnog načina privređivanja u poljoprivredi početkom 19. veka. Prema svojoj
strukturi, ekonomika poljoprevrede se

definiše

kao dualistička nauka tj. nauka koja

ekonomske međuzavisnosti u poljoprivrednoj proizvodnji izučava i sa mikroekonomskog i sa
makroekonomskog stanovišta.

Mikroaspekt izučavanja

se odnosi na osnovne zakonitosti individualnog ponašanja

proizvođača i potrošača hrane.

Makroaspekt izučavanja

se odnosi na poljoprivredu odnosno agroprivredu kao sektor na

nacionalnom ili međunarodnom nivou.
Ekonomika poljoprivrede kao naučna disciplina

definiše

se na sledeći način:

1. Nauka koja izučava ekonomsku stvarnost poljoprivrede.
2. Primenjena nauka koja izučava delovanje opštih ekonomskih zakona u području

poljoprivrede.

3. Nauka o procesu proširene reprodukcije na nivou grane – poljoprivrede
4. Primenjena nauka koja proučava kako prizvođači, potošači i društvo koriste resurse u

proizvodnji, preradi, distribuciji, i potrošnji hrane.

Predmet izučavanja

ekonomike poljoprivrede kao makroekonomske discipline je:

1. Mesto i uloga poljoprivrede u privrednoj strukturi i privrednom razvoju jedne zemlje
2. Specifičnosti manifestovanja opštih zakonitosti razvoja društva i privrede u

poljoprivredi

3. Razvoj proizvodnih snaga i odnosa u poljoprivredi
4. Proizvodni subjekti u poljoprivredi i njegove karakteristike i način organizovanja
5. Proizvodni resursi u poljoprivredi i njihovo korišćenje
6. Tendencije u poljoprivrednoj proizvodnji, plasmanu, i potrošnji poljoprivredno

prehrambenih proizvoda

7. Mera agrarne politike odnosno društveno-ekonomske i političke mere koje se

preduzimaju u poljoprivredi

EKONOMIKA POLJOPRIVREDE U SISTEMU EKONOMSKI NAUKA

Značajna je povezanost ekonomike poljoprivrede sa drugim makro (agrarna sociologija,
poljoprivredno knjigovodstvo, poljoprivredna statistika) i mikro (organizacija poljoprivredne
proizvodnje, ekonomija i organizacija poljoprivrednih preduzeća) disciplinama.

POLJOPRIVREDA I PRIVREDNI RAZVOJ

Pojam   poljoprivrede   se   značajno   menjao   sa   njenom   transformacijom   od   primitivne   do
savremene. Sa ukupnim privrednim razvojem, poljoprivredna proizvodnja gubi nezavisnost
kao izolovana delatnost i ne može da se razvija bez uspostavljanja funkcionalnih veza sa
nizom   drugih   delatnosti   koje   joj   prethode   ili   je   slede   (bez   industrije   nema   razvoja
poljoprivrede).   Definisanje   poljoprivrede   kao   najstarije   ljudske   delatnosti   se   menjao   od
krajnje uskih do veoma širokih definicija uslovrenjih stepenom opšteg privrednog razvoja. U
savremenoj literaturi poljoprivreda se najčešće definiše kao oblast proizvodnje u kojoj se
prizvode,   dorađuju   ili   prerađuju   primarni   proizvodi   biljnog   i   životinjskog   porekla   radi
zadovoljavanja određenih potreba ljudi.

AGROINDUSTRIJSKI KOMPLEKS

čine tri značajna dela:

Farmerski sektor

je centralni deo koga predstavlja primarna poljoprivredna

proizvodnja – poljoprivreda (biljna i stočarska) i ribarstvo (ako crtaš šemu onda
stavljaš: stočarstvo, ratarstvo, vinogradarstvo, voćarstvo, ribarstvo)

Dofarmerski sektor

uključuje industrijske grane u kojima se proizvode poljoprivredni

inputi: delovi mašinske industrije koji obezbeđuju traktore, delovi hemijske industrije
za proizvodnju mineralnih đubriva, sredstava za zaštitu bilja i petrohemijskih
proizvoda. (ako crtaš šemu onda stavljaš: industrija poljoprivredne mehanizacije i
opreme za prehrambenu industriju i hemijska industrija)

Postfarmerski sektor

je najsloženiji jer ga čine aktivnosti iz nekoliko delatnosti. To su

industrijske grane za preradu poljoprivrednih proizvoda, kao i zanatska proizvodnja
prehrambenih   proizvoda.   Agroindustrija   predstvalja,   prema   klasifikaciji   delatnosti,
predsektor   proizvodnje   prehrambenih   proizvoda,   pića   i   duvana.   U   ovaj   segment
uključena je i trgovina, odnosno marketing i promet poljoprivrednih-prehrambenih
proizvoda.   Ovom   sektoru   pripadaju   i   ugostiteljstvo   i   veliki   potrošači   hrane.   U
agroindustrijski kompleks uključuju se i finansijske institucije, savetodavna služba i
naučnoistraživačke organizacije u poljoprivredi.

3. Značaj poljprivrede u spoljnotrgovinskoj razmeni

Najveća zastupljenost poljoprivrede u izvozu prisutna je u ekonomski najmanje razvijenim
zemljama kao I u onim koje imaju posebne pogodnosti za razvoj poljoprivredne proizvodnje
(Novi Zeland)

4. Zastupljenost investicija u poljoprivredi u ukupnim privrednim investicijama

Sa privrednim razvojem se smanjuje učešće investicija u poljoprivredi u ukupnim
investicijama u privredi, što znači da u manje razvijenim zemljama investicije u
poljoprivredu čine veći deo ukupnih privrednih investicija I obrnuto.

5. Udeo izdataka za ishranu u ukupnim izdacprivredno manje razvijenim zemljama ovi

izdaciima za ličnu potrošnju domaćinstva

Sa privrednim razvojem smanjuje se učešće izdataka za ishranu u ukupnim izdacima za ličnu
potršnju domaćinstva. U privredno manje razvijenim zemljama ovi izdaci premašuju 50%,
dok u privredno razvijenim zemljama je njihovo učešće znatno manje tako da je u SAD u
2005. ono iznosilo 9%

FUNKCIJE POLJOPRIVREDE U PRIVREDNOM RAZVOJU

Najznačajnije funkcije:

1. POLJOPRIVREDA KAO PROIZVOĐAČ HRANE ZA LJUDE

Najznačajniji zadatak poljoprivrede jeste proizvodnja hrane za ljude, budući da su biljke
jedine sposobne da u procesu fotosinteze pretvaraju neorgansku u organsku materiju.

a) Hrana i (pravilna) ishrana

Hrana je značajan faktor ekonomske, socijalne i političke stabilnosti u svetu. Sve zemlje
sveta nastoje da razvojem sopstvene poljoprivredne proizvodnje obezbede dovoljno hrane.
Koliko u tome uspevaju zavisi, od stepena razvijenosti proizvodnih snaga. Ishrana predstavlja
značajan element životnog standarda stanovništva svake zemlje, što potvrđuje relativno
veliko učešće izdataka za ishranu u strukturi ukupnih izdataka za ličnu potrošnju u velikom
broju zemalja u svetu.
Mogu se izdvojiti dva osnovna aspekta ishrane:

-Kvantitativni

- predstavlja količinu dnevne energetske vrednosti hrane prosečnog

potrošača

-Kvalitativni

- predstavljaju strukturu dnevnog obroka ishrane, ovaj aspekt postaje sve

aktuelniji.

Osnovni pokazatelji ishrane su:

1. Obim potrošnje poljoprivredno prehrambrenih proizvoda
2. Energetska vrednost obroka
3. Potrošnja osnovnih hranljivih materija (protein, masti, UH)
4. Njihova struktura prema poreklu (biljnom, životinjskom)
5. Potrošnja mineralnih materija i vitamina (zaštitnih materija)

b) Osnovni faktori ishrane

1. Obim proizvodnje poljoprivredno prehrambrenih proizvoda
2. Nivo ekonomske razvijenosti zemlje
3. Kupovna moć stanovništva
4. Cene poljoprivredno prehrambrenih proizvoda
5. Organizacija tržišta i dr.

Značajni su tzv. SEKUNDARNI ČINIOCI POTROŠNJE, odnosno ishrane stanovništva, kao
što su:

1. Navike
2. Običaji
3. Tradicionalizam u ishrani
4. Verska pripadnost
5. Geografski položaj i mikroklimatski uslovi
6. Ekonomska, odnosno agroekonomska propaganda

U uslovima tržišnih privređivanja presudni uticaj na ishranu imaju RASPOLOŽIVI
DOHODAK, odnosno kupovna moć stanovništva i CENA proizvoda.

PRVI ENGELOV ZAKON

: Sa porastom dohotka relativno se smanjuju izdaci za ishranu u

ukupnim izdacima za ličnu potrošnju.

Cenovna elastičnost tražnje

predstavlja odnos relativnih promena traženih količina

proizvoda i relativnih promena cena tih proizvoda.

Dohodovna elastičnost tražnje

predstavlja odnos relativnih promena traženih količina

proizvoda i relativnih promena dohotka.
Intenzitet elastičnosti tražnje meri se koeficijentom elastičnosti.
Koeficijenti elastičnosti tražnje poljoprivrednih proizvoda su manji od 1, što znači da je
elasičnost   tražnje,   odnosno   potrošnje   osnovnih   poljoprivrednih   prehrambenih   proizvoda
mala, tj. srazmerno neelastična.
Nerazvijena   područja   karakteriše   nizak   stepen   privrednog   razvoja,   tj.   nizak   dohodak   po
stanovniku,   niska   produktivnost,   relativno   veliko   učešće   ruralne   ukupne   populacije.   Ova
područja odlikuju se malom energetskom vrednošću ishrane, dok znatno veću energetsku
vrednost ishrane imaju razvijene zemlje.
Da razvijene zemlje imaju kvalitetniju ishranu u odnosu na zemlje u razvoju, čija ishrana
znatno odstupa od preporučenih normi pravila ishrane, potvrđuje i znatno veća zastupljenost
mesa, mleka i njihovih prerađevina, kao i voća u energetskoj vrednosti ishrane.

c) Prehrambena (ne)sigurnost - problem gladi u svetu

Prehrambena sigurnost podrazumeva da svi ljudi, u svako doba, imaju fizički i ekonomski
pristup dovoljnim, sigurnim i bezbednim količinama hrane da zadovolje svoje prehrambene
potrebe i preferencije za aktivan i zdrav život.
Prehrambena sigurnost je, po definiciji, određena raspoloživošću, odnosno osiguranjem
pristupa hrani i stabilnošću ponude.
Obezbeđen pristup se odnosi na fizičku i ekonomsku dostupnost dovoljnim količinama hrane.
Fizička dostupnost hrani se ograničava različitim događajima: ratovima, embargo i sl., dok se
ekonomska dostupnost ograničava nedovoljnom kupovnom moći stanovništva, odnosno
siromaštvom.

Prehrambena industrija je jedna od industrijskih grana u kojoj se vrši prerada biljnih,
životinjskih i mineralnih sirovina, radi zadovoljavanja prehrambenih potreba ljudi.
Osnovni ciljevi prerade hrane su:

1. produženje trajnosti i osiguranje kontinuirane vrednosti,
2. poboljšanje kvaliteta, odnosno upotrebne vrednosti
3. porast stepena praktičnosti hrane
4. povećanje obima proizvodnje hrane, asortimana, a time i unapređenje ishrane

stanovništva

5. zadovoljavanje kvantitativnih, kvalitativnih gastronomskih i cenovnih zahteva

potrošača.

Proizvodnju prehrambenih proizvoda i pića

čine sledeće grane:

1. proizvodnja, obrada i konzervisanje mesa i proizvoda od mesa
2. prerada i konzervisanje ribe, proizvoda od ribe, voća, povrća, mleka
3. proizvodnja biljnih i životinjskih ulja i masti
4. proizvodnja pića
5. proizvodnja gotove hrane za životinje

Proizvodnja duvanskih proizvoda

obuhvata jednu granu - proizvodnju duvanskih

proizvoda, sa jednom grupom i dve podgrupe (fermentacija duvana i prerada duvana) .
Odnos između reprodukcione i finalne potrošnje proizvoda jedan je od indikatora privredne
razvijenosti neke zemlje.
Prerada primarnih poljoprivrednih proizvoda omogućava:



Produženje trajnosti



Kontinuiranu ponudu, odnosno potrošnju



Povećanje upotrebne vrednosti



Obogaćivanje asortimana



Unapređenje izvoza



Smanjenje gubitka