1
I
INDUSTRIJA – OPŠTI POJMOVI
Pojam
„industrija“
potiče od istoimene latinske reči
„industris“
koja se može tumačiti kao
marljivost, vrednoća ili radinost. Često se ovim pojmom označava veoma široka oblast
ljudske aktivnosti, odnosno svaki koristan ljudski rad.
Privredne aktivnosti se dele na:
-
primarne
(ekstraktivne)
-
sekundarne
(preraĎivačke) i
-
tercijarne
(uslužne).
Industrija je najznačajnija preraĎivačka delatnost.
Industrija je deo privredne aktivnosti koja se bavi proizvodnjom gotovih proizvoda ili
poluproizvoda od sirovina.
To je privredna delatnost u kojoj se obavlja proizvodnja različih
proizvoda i prerada sirovina mineralnog, biljnog, životinjskog ili veštačkog porekla.
Industrija kao privredna delatnost ima važne
kvalitativne
i
kvantitativne
karakteristike, na
osnovu kojih se sagledavaju osnovna obeležja i uloga industrije kao privredne delatnosti.
Kvalitativne karakteristike
industrije su:
- industrija predstavlja osnovnu ili vodeću privrednu delatnost,
- industrija predstavlja faktor promene ekonomske strukture zemlje i jačanja integracionih
procesa u privredi zemlje i inostranom okruženju,
- svojim razvojem, industrija bitno menja strukturu spoljne trgovine,
- industrija je faktor promene strukture stanovništva,
- industrija predstavlja prduslov obezbeĎenja političke samostalnosti i povećanja odbrambene
sposobnosti zemlje.
Kvantitativne karakteristike
industrije su:
- masovna proizvodnja,
- masovna upotreba sredstava za rad,
- podela rada,
- specijalizacija,
- kooperacija,
- primena savremene tehnologije,
- primena različitih načina proizvodnje,
- proizvodnja koja je pretežno nezavisna od dejstva prirodnih uslova.
Industrijalizacija je ključ uspešnog razvoja svake ekonomije.
Ona doprinosi
maksimizaciji ekonomskog rasta. Maksimizacija rasta bitno doprinosi i potpomaže ostvarenju
ostalih ciljeva razvoja, mada važi i obrnuto.
Porast zaposlenosti
i
ekspanzija proizvodnih
kapaciteta
stvaraju preduslove za
porast produktivnosti rada
i efikasnosti
sredstava
, što
omogućava visoke stope rasta materijalne proizvodnje.
Industrija vrši veliki uticaj na razvoj, ali i zavisi od dostignutog nivoa razvoja poljoprivrede,
šumarstva, energetike, graĎevinarstva, zanatstva i saobraćaja, spoljne i unutrašnje trgovine i
drugih proizvodnih i uslužnih delatnosti.
2
Industrija ima uticaja i na životnu sredinu. Procesom industrijalizacije ekološki problemi
počinju da se zaoštravaju i ubrzano kumuliraju. IzmeĎu industrije i ekološkog sistema postoji
tesna uzročno-posledična meĎuzavisnost, koja se narušava degradacijiom (iscrpljivanje
prirodnih resursa, globalna promena klime, oštećenje i promene biosfere) i zagaĎivanjem
životne sredine.
Industrijska grana
se obično definiše kao skup industrijskih preduzeća (subjekata) koja se
bave proizvodnjom homogenih proizvoda i bliskih supstituta. Grupisanjem industrijskih grana
prema različitim kriterijumima formiraju se
industrijske oblasti
i
sektori
(energetika,
metalurgija, hemijska industrija i td.).
Prema
karakteru predmeta rada
, industriju čine:
1)
ekstraktivna industrija
(rudarstvo, istraživanje i eksploataciaj ruda metala, nemetala,
fosilnih goriva i graĎevinskog materijala) i
2)
preraĎivačka industrija
koja preraĎuje, obraĎuje i doraĎuje proizvode dobijene od
ekstraktivne industrije, poljoprivrede i šumarstva.
Prema
nameni proizvoda i karakteru tehnološkog procesa
proizvodnje industriju čine:
1) teška, bazična i laka, i
2) procesna i diskontinuirana.
Prema
faktoru
koji presudno utiče
na konkurentnost
industrijske grane (preduzeća) se
svrstavaju u :
1) resursno-intenzivne,
2) radno-intenzivne,
3) proizvodno-intenzivne, i
4) naučno-intenzivne.
Pod
lokacijom industrije
podrazumeva se
teritorijalni (geografski) razmeštaj
industrijskih preduzeća
u odnosu prema lokaciji sirovina, energetskim izvorima, pondi
radne snage, saobraćajnicama, prema tržištu, odreĎenom naselju, delovima jednog u odnosu
na celinu preduzeća i brojnim drugim faktorima.
Faktori lokacije industrije
se dele na:
1) makrolokacione
– svi oni ekonomski i neekonomski faktori koji se moraju uzeti u
razmatranje prilikom donošenja odluke o razmeštaju i lokaciji industrije i industrijskih
preduzeća (lokacija prema sirovinama, lokacija prema radnoj snazi, prema tržištu, lokacija u
zavisnosti od izvora energije, saobraćaja, orijenatcija prema drugoj industriji, urbani faktor)
2) mikrolokacione
– zemljište, komunalna mreža i priključci, prostorni i urbanistički planovi
i propisi, kvalitet životne sredine, industrijske zone, industrijski parkovi i slično.
Industrijska oblast
je
„raštrkano preduzeće“
ili
model disperzne industrijalizacije
u
kojem se
lokalna zajednica može posmatrati kao celovita proizvodna jedinica
, jer su
pojedine proizvodne operacije podeljene izmeĎu preduzeća naograničenom prostoru.
4
II
INDUSTRIJALIZACIJA – OPŠTA RAZMATRANJA
Pojmovno, industrijalizacija se najčešće objašnjava kao proces dinamičkog razvoja
industrije i primene industrijskog načina proizvodnje i poslovanja u celokupnoj
priverdi.
Može se posmatrati sa dva aspekta:
- kao
proces
razvoja industrije na odreĎenom prostoru i
- kao
stepen
razvoja industrije.
Važan aspekt industrijalizacije jeste
industrijska politika,
kojom se
utiče na sprovoĎenje
procesa industrijalizacije
unutar privrede.
Ubrzanje razvoja privrede nerazvijenih zemalja mora se prvenstveno oslanjati na
industrijalizaciju kao osnovnu startegiju razvoja. Privredna delatnost koja je u stanju da
ekonomski razvoj pokrene brže jeste industrija.
Opredeljenje za industrijalizaciju u nerazvijenim zemljama opravdava se u sledećim brojnim
argumentima:
- nerazvijene zemlje karakteriše agrarna prenaseljenost,
- iskustvo razvijenih industrijskih zemalja je pokazalo da industrijalizacija na dugi rok
obezbeĎuje punu zaposlenost,
- razvojem industrije obezbeĎuje se i dinamičan razvoj poljoprivrede, ali se obezbeĎuje i
tržište za poljoprivredne proizvode,
- industrijalizacija podiže životni standard i kvalitet života u celini i tako dolazi do promene
strukture tražnje stanovništva,
- industrijalizacija dovodi do tehnološkog razvoja, modernizacije privrede, diversifikacije
njene strukture, porasta produktivnosti rada i BDP-a poglavi stanovnika.
Danas se u industrijski razvijenim zemljama permanentno smanjuje relativno učešće
sekundarnog sektora a raste učešće tercijarnog, kvartarnog i kvintarnog sektora. Učešće
industrije u procesu ekonomskog razvoja, mereno učešćem u BDP-u i broju zaposlenih u
ukupnoj privredi, povećava se do odreĎenog nivoa razvijenosti merene putem BDP-a po
stanovniku, a nakon toga, učešće industrije se postepeno smanjuje, zahvaljujući snažnom
razvoju sektora usluga. Smatra se da tada nastupa proces
deindustrijalizacije,
koji vodi
visoko industrijalizovane zemlje prema postindustrijskom ili informatičkom društvu.
Grafikon 1. Proces (de)industrijalizacije razvijenih ekonomija u vremenu
5
Deindustrijalizacija predstavlja proces zakonitih promena privredne strukture ispoljen
kroz dugoročno smanjenje relativnog učešća industrije u BDP-u i zaposlenosti, i
istovremenog apsolutnog rasta proizvodnje.
Radi se o procesu strukturnih promena
privrede u korist tercijarnih (uslužnih) delatnosti u višim fazama industrijalizacije.
U industrijski razvijenim zemljama proces deindustrijalizacije prerastao je u proces
reindustrijalizacije. On se u industrijski razvijenim zemljama vezuje za promenu razvojne
paradigme, prema kome uspešan razvoj nije više u posedovanju prirodnih resursa i kapitala,
već sve više zavisi od raspoložive tehnologije, inovacija, znanja i kvaliteta radne snage.
Pomeranje procesa industrijalizacije prema novoj i visokoj tehnologiji (mikroelektronika,
robotika,
genetski
inženjering,
biotehnologija,
nanotehnologija,
informaciono-
komuinikacione i ostale visoke tehnologije), pojava potpuno novih izvora energije, materijala
i proizvoda proizvedenih na nov način izrade
uslovila je pojavu procesa
reindustrijalizacije.
Postindustrijsko društvo
je industrijski razvijeno društvo u kojem se smanjuje učešće
industrije, a jača sektor tercijarnih i kvartarnih delatnosti, smanjuje se broj proizvodnih
radnika, a raste uloga stručnjaka iz informatičke, inovacijske i istraživačke delatnosti.
Globalizacija se često nekritički poistovećuje sa postindustrijskim društvom. U svakom
slučaju, postindustrijsko društvo se može tretirati kao temelj globalizacije, koja ima sopstvenu
razvojnu logiku i manifestacije. U uzročno-posledičnom kontekstu, postindustrijsko društvo
je uzrok, a globalizacoja posledica.
Postindustrijska privreda odlikovaće se:
- upotrebom elektronskog novca (e-načina plaćanja),
- elektronskim načinom trgovine,
- visokim stepenom kooperacije,
- globalnom konkurencijom,
- postojanjem mnogo malih proizvodnih i uslužnih kapaciteta,
- postojanjem viskog stepena izgraĎenosti informaciono-komunikacionih sistema i Interneta i
njihovom povezanošću na svetskom nivou,
- postojanjem velikog broja visoobrazovnih kadrova,
- velikom društvenom okupiranošću održivim razvojem i zaštitom životne sredine.
BRIK je akronim i ekonomski pojam koji se pojavio 2001.godine. Odnosi se na rastuće
ekonomije Brazila, Rusije, Indije i Kine, a koje se meĎu ekonomistima označavaju kao
privrede koje imaju brz i impresivan privredni rast prethodnih decenija. Brzorastuće
ekonomije BRIKS-a primenjuju
koncept ekonomskog razvoja
koji se zasniva na
izvozno
usmerenoj industrijalizaciji.
Veoma značaju ulogu u razvoju ima
država,
direktno kroz
primenu
industrijske politike
i
javni sektor
, i indirektno
kroz regulaciju.
Pokretač industrijskog uzleta Brazila, Rusije i Južne Afrike nalazi se u
rezervama
energenata i sirovina,
dok pokretač industrijskog uzleta Kine i Indije leži u
jeftinoj radnoj
snazi i niskim troškovima proizvodnje.
Razvoj industrije se posmara kroz pet osnovnih faza:
1) početna faza razvoja industrije,
2) faza kvantitativne ekspanzije industrije,
7
2) sekundarne prema spolja orijentisane strategije (promocija razmenljivih dobara),
3) primarne prema unutra orijentisane strategije (uglavnom samodovoljnost u poljoprivredi),
4) sekundarne prema unutra orijentisane strategije (samodovoljnost u pogledu proizvedenih
roba kroz supstituciju uvoza).
