I GRUPA PITANJA
1. PREDMET PROUČAVANJA
2.
FUNKCIJE PROIZVODNJE
3. IZRAŽAVANJE PROMENE REZULTATA PROIZVODNJE
4. OBELEŽJA ČINILACA ZA PROIZVODNJU
5. OSNOVNI ODNOSI U EKONOMIJI PROIZVODNJE
6. INPUT-AUTPUT ODNOS (f - ja PROIZVODNJE)
7. TENDENCIJE U INPUT-OUTPU ODNOSIMA
8.
STADIJUM PROIZVODNJE
9. ODNOSI UKUPNE, PROSEČNE I GRANIČNE PROIZVODNJE
10. ODREĐIVANJE GRANIČNE PROIZVODNJE
11. TRI GLAVNA STADIJUMA PROIZVODNJE
12. ELASTIČNOST PROIZVODNJE
ZADACI
13. OBLICI PROIZVODNIH F-ja I NJIHOVA PRIMENA U AGRO-EKONOMSKIM
ISTRAŽIVANJIMA
14. ELASTIČNOST ZAMENE ČINILACA
15. ELASTIČNOST ZAMENE MEĐU PROIZVODIMA
16. RAZMATRANJE REZULTATA PROIZODNJE KADA JE PROMENJIV VEĆI BROJ
ELEMENATA UTROŠKA
17. ODNOS DVA PROMENJIVA ELEMENTA UTROŠKA
18. ODREĐIVANJE NAJPOVOLJNIJEG OBIMA PROIZVODNJE
19. ODNOS UTROŠAK-PRINOS AKO SE POSMATRAJU VIŠE OD 2 ULAGANJA
FAKTORA
20.
ZADACI - PISMENI
1.
PREDMET PROU
ČAVANJA
-
Predmet proučavanja ekonomike poljoprivrednog gazdinstva
– jeste da se pomogne poljoprivrednim
organizacijama i individualnim proizvođačima, da izvore činilaca za proizvodnju (predmete rada,
sredstava za rad i ljudski rad) što efikasnije iskorišćavaju. Pri tome, poseban značaj ima razlikovanje
cilja, koji se može postići od sredstava koja se mogu iskoristiti za njegovo postizanje.
Ti ciljevi su sledeći:
stabilizovano i povećano iskorišćavanje kapaciteta proizvodnje
– a posebno objektivnih uslova
proizvodnje koji su vezani za zemljište radi povećanja ukupne i robne proizvodnje po jedinici
površine raspoloživog zemljišta (po 1 grlu stoke, 1ha…);
stalan porast ekonomičnosti proizvodnje
– odnosno iskorišćavanje i utvrđivanje tehničko-
tehnoloških postupaka koji treba da doprinesu što povoljnijem odnosu između vrednosti proizvodnje
i troškova;
UP (ukupna proizvodnja) – TP (troškovi proizvodnje) = Dohodak (novostvorena vrednost)
E = Vp /TP => količina proizvodnje x cena /produktivnost
Vp = Q x C
Ukupni troškovi ili cena koštanja: 1) materijal direktni (osnovni i obrtni); 2) amortizacija direktna; 3)
zarade ili LD direktne (izraženi u bruto iznosima); 4) opšti troškovi grane; 5) opšti troškovi uprave; 6)
doprinosi; 7) troškovi prodaje.
stalan porast proizvodnosti (produktivnosti) rada
– putem što racionalnijeg iskorišćavanja
sredstava za proizvodnju, radi sve povoljnijeg odnosa između novostvorene vrednosti (dohotka) i
utroška rada;
P = Q /R odnosno P = dohodak /utrošeni rad
postizanje što povoljnije rentabilnosti
– jer od odnosa finansijskog rezultata (dobiti) i angažovanih
(uloženih) osnovnih i obrtnih sredstava zavise mogućnosti obezbeđenja proširene reprodukcije;
R = dobit /angažovana sredstva
stalno povećanje životnog standarda članova radne organizacije i individualnih proizvođača i
neprestano zadovoljavanje potreba društva u celini
.
- Da bi se navedeni ciljevi ostvarili
– neophodno je da se koriste odgovarajuća sredstva za proizvodnju, pri
čemu je od posebnog značaja da se izvede raspodela (razmeštaj, alokacija) izvora (činilaca) za
proizvodnju između pojedinih rejona, preduzeća, linija proizvodnje, tehnoloških rešenja i sl, da bi se
ranije navedeni ciljevi što lakše ostvarili. U ekonomici poljoprivredne proizvodnje uglavnom se radi
između mogućih alternativnih rešenja. Pri izboru alterantivnih rešenja teži se pronalaženju rešenja za
maksimiziranje rezultata i minimiziranje utrošaka činilaca za proizvodnju. Pošto je teško postići
povećanje obima proizvodnje uz istovremeno smanjenje utrošaka činilaca za proizvodnju, izbor između
mogućih alternativa vrši se tako što se pri upotrebi određenih ograničenih (limitiranih) izvora činilaca
za proizvodnju teži maksimiziraju rezultata, a kada se dostigne obim proizvodnje koji zadovoljava sve
potrebe (proizvodne i lične potrošnje, zaliha i sl.) teži se njegovom ostvarivanju sa minimiziranim
utroškom činilaca za proizvodnju.
- Prvi slučaj karakteriše zemlje u razvoju i njihova poljoprivredna gazdinstva, dok je drugi karakterističan
za razvijene zemlje i njihova gazdinstva. U prvim fazama razvitka neke zemlje karakteristična je
oskudica u činiocima proizvodnje mašina i oruđa, odnosno finansijskih (novčanih) sredstava za njihovu
nabavku i kvalifikovanih proizvođača i organizatora za njihovo iskorišćavanje te se zbog toga teži
maksimiziraju rezultata koje omogućuju limitirani izvori činilaca za proizvodnju. Međutim, čim se
postigne određeni obim proizvodnje, koji zadovoljava sve potrebe u zemlji, javlja se novi problem, a to je
da se one ostvari sa minimalnim izvorima činilaca za proizvodnju.
2.
FUNKCIJE PROIZVODNJE
3.
IZRAŽAVANJE PROMENE REZULTATA PROIZVODNJE
-
Analiza rezultata poljoprivredne proizvodnje
– sve je više vezana za izračunavanje
povećanog
(dodatnog) rezultata
proizvodnje, koji se može ostvariti sa
povećanim (dodatnim) utroškom
.
Povećani (dodatni) utrošak, koji treba učiniti radi povećanog rezultata, može se izračunati raznim
postupcima. Na osnovu tih izračunavanja, ustanovljeni su i ekonomski postupci (načela) u vezi sa
pojmom marginalnosti tj. graničnosti (povećani rezultat na osnovu povećanog utroška).
Ovi principi se koriste za rešavanje sledećih problema:
Pojedini faktor ne može da bude sam promenjiv.
Primer
: utrošak rada takođe varira u zavisnsoti od toga da li je primenjeno više ili manje đubriva po ha,
više ili manje stočne hrane po grlu, i to ne samo zbog većeg ili manjeg utroška određenog činioca
proizvodnje, nego i zbog različitog obima proizvodnje koji se javlja kao rezultat različitog utroška
promenjivog činioca proizvodnje. Pri tome međutim može doći do promene drugih činilaca u vidu
sledećih ispoljavanja kao što je promena sastavnih delova činilaca za proizvodnju koji ne izazivaju
posebne troškove (neposredni proizvođači se već nalaze u radnoj jedinici gde se radi o boljem
iskorišćavanju njihovih radnih kapaciteta) ili se pojačani troškovi javljaju, ali samo u određenom
odnosu prema jedinici povećanog utroška varijabilnog činioca za proizvodnju. U tom slučaju rad i
sredstva za proizvodnju javljaju se kao u sklopu agregata, odnosno posmatraju se kao kompleksan
utrošak rada i sredstava, te se nadalje posmatra dejstvo variranja tako kompleksnog utroška u vidu
jednog faktora za proizvodnju.
-
Druga dva odnosa su od značaja za proučavanja mogućnosti zamene pojedinih faktroa drugim ili
proizvoda; kao i za utvrđivanje optimalnog odnsoa između pojedinih faktora tj. proizvoda.
6.
INPUT-AUTPUT ODNOS (f - ja PROIZVODNJE)
-
Vrlo često u stočarskoj proizvodnji ispituje se postignuti obim proizvodnje u zavisnosti od utroška
činioca za proizvodnju.
Primer
: ako se sa 10 kg stočne hrane postiže 3 kg prirasta kod svinja, onda je od interesa da se utvrdi
odnos utroška-rezultata odnosno input-output odnos.
Ovaj odnos može da utvrdi na 2 načina: 10/3 ili 3/10 u zavisnosti od toga, dali želimo da to iskažemo radi
predstavljanja veličine utroška po jedinicima obima proizvodnje (3,33 kg hrane /kg prirasta) ili visinu
obima proizvodnje po jedinici prirasta (0,3 kg prirasta /kg hrane). Ovaj drugi odnos se češće koristi od
prvog.
-
Na sličan način može da se predstavi proizvodna funkcija (utrošak-rezultat) input-output odnos ili
proizvodna f-ja.
Kada se posmatra prinos kukuruza po ha 36 mc, 52 mc, 52 mc, 44 mc, pri upotrebi jedne, dve, tri, četiri,
pet kultivacija.
Kultiv. se javlja kao sklop tj. agragat sledećih troškova: 1) utrošak rada; 2) potrošnja goriva i maziva; 3)
troškovi održavanja.
Grafikon
: odnos između prinosa kukuruza pa ha i broja primenjenih kultivacija
Svaka od 5 kultivacija prikazana je tačkastom linijom da bi se time pokazalo da slučajevi OA, AB,... u
stvarnosti ne postoje (2, 5 kultivacija) osim u slučajevima kada naredna kultivacija nije izvedena na celoj
površini pa preračunata na celu površinu daje veličine na pr: između druge i treće kultivacije (kada je
treća kultivacija izvedena na jednom delu površine pod kukuruzom).
-
Navedeni primeri pokazuju input-output odnose koji imaju isprekidan tok – diskontni tok
(diskontulani). S obzirom na to da se utrošak često može da deli na pojedine delove (1.000 kg đubriva,
100kg, 10 kg), input-output odnosi postaju (ostaju) kontinuelni (neprekidni) i mogu da se predstave
funkcijom proizvodnje koja ima izvesne specifičnosti.
Naime, kod kontinuelnog toka svakoj tački na proizvdnoj f-ji, odgovara određeni utrošak, dnosno
ulaganje.
Ovaki odnosi se često koriste u poljiprivredi sa obzirom, da se lakše mogu razumeti i analizirati.
U ekonomici poljoprivredne proizvodnje input-output odnosi češće se spominju kao proizvodne f-je.
-
Proizvodnja istog proizvoda (pšenice, kukuruza…) može da bude organizovana na razne načine
u
zavisnosti od kombinacije činilaca za proizvodnju i tehnologije koja se koristila. Različita f-ja
proizvodnje može da postoji za svaku pojedinu moguću tehnologiju proizvodnje. Posmatrajući ih samo
sa tehničko-tehnološkog aspekta, retko se može reći koja je najpovoljnija upotreba raspoložvih izvora
činilaca za proizvodnju. Najpovoljnija moguća kombinacija proizvoda (struktura proizvodnje) ili
činilaca za proizvodnju ne može da se odredi ako se ne upotrebi neki
indikator
(
pokazatelj
)
koji u
stvari premešta probleme proizvodnje sa tehničko tehnoloških na teren ekonomske nauke. Takav
pokazatelj može da predstavlja sve ono što omogućava da se utvrdi koja je od dva ili više mogućih
alternativa najpovoljnija, odnosno koja od njih omogućava postizanje najpovoljnijeg krajneg rezultata.
Primer
: ako se upoređuju dva proizvoda koji mogu biti proizvedeni sa određenim izvorima činilaca za
proizvodnju, onda takav indikator može da predstavlja odnos cena između ta dva proizvoda u koliko se
želi da postigne najpovoljniji dohodak ili novostovrena vrednost.
Ukoliko se dva različite kombinacije činilaca za proizvodnju mogu upotrebiti za određeni obima
proizvodnje, onda takav indikator predstavlja će odnos troškova koje izazivaju te dve kombinacije
činilaca za proizvodnju.
-
U ekonomici se vrlo često posmatra funkcionalan odnos između promenjivih veličina. Svaki
predpostavljen odnos između promenjivih veličina odgovara funkcionalnom odnosu između njih.
Primer
: ako se kaže da potražnja sira na tržištu zavisi od njegove cene, mi smo ustvari izrazili da je
potražnja sira na tržištu funkcija njegove cene. Kada kažemo da obim proizvodnje pšenice zavisi ili je
određen količinom i kvalitetom semena, agrotehnike, đubriva i dr., opet smo istakli da je obim
proizvodnje pšenice funkcija činilaca iskorišćenjih u vidu utroška.
Proizvodna f-ja
(funkcija proizvodnje) se najčešće upotrebljava za obeležavanje odnosa između
utrošaka i obima proizvodnje.
F-ja proizvodnje može da se iskaže na razne načine:
aritmetičke tabele
– u kojoj jedan stubac predstavlja utrošak, a drugi odgovarajući obim
proizvodnje; (SLIKA)
grafički (grafikon)
– u kom slučaju na apcisi imamo predpostavljene utroške, a na ordinati obima
proizvodnje (SLIKA)
algebarska jednačina
– Y = f(x) – uprošćeno.
-
Input-output odnos može biti od značaja ako se odnos na određeni vremenski period i određenu
tehnologiju proizvodnje. Obim proizvodnje biće različit u zavisnosti od toga kako je raspodeljena ista
količina đubriva po 1 ha zemlje pod kukuruzom. Nije isto da li će se određena količina đubriva dati
odjednom ili u više mahova i kako će biti raspodeljeni periodi prihranjivanja useva. Isto tako odnos
utroška (količine) đubriva i obima proizvodnje kukuruza biće različit u zavisnosti od toga da li je
đubrivo upotrebljeno za đubrenje hibrida ili nehibrida kukuruza.
-
Odnosi između činilaca za proizvodnju i obima proizvodnje koji se ostvaruje njihovom upotrebom
imaju pun značaj ukoliko se karakterišu homogenošću. Odnos faktor-proizvod ili input-autput odnos
neće biti dobro predstavljan ukoliko prvi utrošak rada predstavlja utrošak odraslog čoveka, a svaki
naredni predstavlja rad deteta ili starog radnika. Ukoliko se traži odnos između utroška đubriva i obima
proizvodnje kukuruza neće doći do pravilnog odnosa ukoliko npr. prva tri dodavanja đubriva
predstavljaju dodavanje jednog, a ostala dva dodavanje drugog. I proizvod treba da he homogen
(ujednačen). Input-output odnos nije pravilno određen ako se sa daljim povećanjem utroška dobijaju
proizvodi različitog kvaliteta. Input-output odnos mora biti od značaja ako se odnosi na određeni
vremenski period i određenu tehnologiju. Obim proizvodnje će biti različit u zavisnosti od toga kako je
raspodelejna ista količina đubriva koja se dodaje po 1 ha zemlj. pod kukuruzom. Nije svejedno da li će se
određena količina đubriva dodati odjednom ili u više mahova i kako će biti raspodeljeni periodi
prihranjivanja useva. Isto tako odnos utroška đubriva i obima proizvodnje kukuruza biće različit u
zavisnosti da li je to đubrivo upotrebljeno za đubrenje hibridnog ili ne hibridnog kukuruza.
Linija koja predstavlja odnos opadajućeg povećanja proizvodnje sa svakom daljom jedinicom utroška je
konkavna u odnosu na apcisu. Ovakva tendencija ispoljava se pri inteziviranju proizvodnje iznad
određene granice, a da se pri tome nije promenio kvalitet činilaca za proizvodnju (što se u praksi retko
dešava, jer se obično sredstva za proizvodnju brže razvijaju, kvalifikovanost kadrova u dobro
organizovanoj proizvod. je sve veća). Vrlo često se f-je proizvodnje javljaju kao kombinacija poslednje dve
krive.
GRAFIKON
: f-ja proizvodnje koja pokazuje rastuće i opdajuće povećanje proizvodnje sa sve većom upotrebom
varijabilnog faktora
Ova kombinovana kriva najpre konveksna, a zatim konkavna, prema apcisi najčešće je zastupljena u
udžbeniku i prikazima kretanja odnosa utroška i obima proizvodnje izražavajući najpre tendenciju
rastućeg, a zatim opadajućeg povećanja proizvodnje i najzad apsolutni pad sa daljim povećanjem
varijabilnog utroška (faktora).
8.
STADIJUM PROIZVODNJE
9.
ODNOSI UKUPNE, PROSEČNE I GRANIČNE PROIZVODNJE
- U analizi poljoprivredne proizvodnje sve se više koristi izračunavanje i razmatranje prosečne i granične
proizvodnje i njihovog odnosa prema ukupnoj proizvodnji.
- Ispitivanje proizvodnje često polaze od posmatranja zavisnosti rezultata proizvodnje pri jednom
varijabilnom (promenjivom) elementu utroška i čitavom nizu drugih utrošaka koji se zadržavaju bez
promene, to se prikazuje na sledeći način:
Y = f (x1 | x2, x3,…,Xn)
- Polazi se od toga da, dodavanje tj. povećavanje promenjivog elementa fiksnim elementima utroška
izaziva:
povećanje proizvodnje sa rastučom stopom;
povećanje proizvodnje sa opadajućom stopom;
opadanje proizvodnje.
Povećanje proizvodnje sa rastućom stopom – zasniva se na povoljnim odnosima u procesu proizvodnje.
Posle ovog stadijuma povećanja proizvodnje do jednog optimalnog odnosa, teoretski postoji mogućnost
pri istom razvitku proizvodnih snaga da dođe do opadajućeg povećanja proizvodnje, ako se pređe
optimalan odnos, promenjivog prema fiksnim elementima utroška. U vezi sa ovim raste značaj granične
proizvodnje.
Granična proizvodnja – je povećanje proizvodnje koja se postiže sa povećanjem varijabilnog dela
utroška.
