Bosna i Hercegovina
BRČKO DISTRIKT
BOSNE I
HERCEGOVINE
Internacionalni
Univerzitet Brčko
Босна и
Херцегoвина
БРЧКО ДИСТРИКТ
БОСНЕ И
ХЕРЦЕГОВИНЕ
Интернационални
Yниверзитет Брчко
Seminarski rad iz ekonomske diplomatije
Tema: Ekonomska špijunaža
Profesor: Student:
maj 2014.
1
SADRŽAJ:
1. Uvod........................................................................................................................1
2. Pojam ekonomske špijunaže....................................................................................2
3. Ekonomska špijunaža kroz......................................................................................2
4. Motivi ekonomske špijunaže...................................................................................3
5. Oblici špijunaže.......................................................................................................5
6. Poslovna špijunaža..................................................................................................7
7. Internet špijunaža....................................................................................................9
8. Zaključak...............................................................................................................11
2
1. POJAM EKONOMSKE ŠPIJUNAŽE
Ekonomska (industrijska) špijunaža predstavlja skup dobro planiranih i veoma
stručno izvedenih aktivnosti u cilju pribavljanja povjerljivih ekonomskih informacija,
koje su od koristi za poslovne projekte firme ili zaštitu ekonomskih interesa svoje države.
U suštini ekonomska ili industrijska špijunaža znači nelegalno prikupljanje ekonomskih
(industrijskih) podataka i informacija, koje konkurentske firme čuvaju u tajnosti. U tu
svrhu koriste se sredstva kao što su zapošljavanje svojih ljudi u konkurentskim
kompanijama, angažovanje specijalizovanih agencija, korištenje diplomatskih
predstavnika u inostranim zemljama gdje kompanija ima poslovne interese itd.
Krajnji cilj firme koja kreće u ekonomsku špijunažu jeste doći do poslovne tajne.
Poslovna tajna se može definisati kao skup dokumenata i podataka čije saopštavanje
trećem licu može nanijeti štetu poslovnim interesima i poslovnom ugledu kompanije.
Poslovna tajna se određuje opštim aktima i određenim propisima preduzeća, i sa sobom
nosi krivičnu odgovornost u slučaju odavanja. U praksi, najčešće se kao poslovne tajne
sreću originalni proizvodni postupci, nove tehnologije, sastojci specifičnih proizvoda,
poslovni ugovori sa klijentima i njihov sadržaj, sastav i kvalitet menadžmenta. Značajan
vid poslovne tajne je proizvodna tajna.Proizvodna tajna podrazumijeva svaku šemu,
formulu, izum ili informaciju koja se primjenjuje u poslovanju i time stiče konkurentska
prednost nad kompanijama iz istih ili sličnih djelatnosti koje ih ne znaju i ne primjenjuju.
Svi zaposleni u kompaniji dužni su da čuvaju poslovnu tajnu za vrijeme radnog odnosa u
kompaniji i posle njegovog prestanka. Poslovna tajna se može otkriti samo na opravdani
zahtjev ovlaštenih osoba i nadležnih organa i to mogu uraditi osobe koje su ovlaštene
opštim aktima preduzeća.
4
2. EKONOMSKA ŠPIJUNAŽA KROZ HISTORIJU
Ekonomska špijunaža vodi porijeklo iz vojne špijunaže. Špijuniranje je
zabilježeno još 1500 godine prije n.e. kada je Mojsije odabrao 12 špijuna i poslao ih u
drugu zemlju sa zadatkom da razgledaju zemlju, narod da li je jak ili slab, koliko ih ima,
da li su dobri ili zli, kakvi su gradovi, kakvo je zemljište i prirodna bogatstva.
Špijuniranje je postojalo i u vrijeme bliskoistočnog vladara Hamurabija iz 18
vijeka prije n.e., koji je veliku pažnju posvećivao obavještajnim podacima u svrsi vođenja
ratova.Primjer špijunaže se odnosi i na Odiseja koji se prerušio u prosjaka i infiltrirao
među Trojance kako bi uvidio osobine protivnika, njihov raspored snaga i karakteristike
grada.
Dolaskom Hitlera na vlast i stvaranjem nacističke Njemačke, počinje veliki uspon
ratne a samim tim i industrijske špijunaže. Primjenjuje se načelo “totalne špijunaže” koje
glasi: Nema podatka koji nije važan, nema mjesta koje nije interesantno i za špijuna su
sposobni svi djeca, odrasli, vojnici, seljaci, intelektualci. Posle Drugog svjetskog rata
dolazi do usavršavanja industrijske špijunaže. U ilegalnom istraživanju konkurentskih
aktivnosti na meti su visoke tehnologije, industrija naoružanja, elektronika, informacione
tehnologije, farmaceutika, svemirski programi, automobilska industrija itd.
3. MOTIVI EKONOMSKE ŠPIJUNAŽE
Motiv sa kojim određena kompanija kreće u industrijsku špijunažu je doći do bilo
koje informacije (informacija je moć) koja će pomoći kompaniji da ostvari zacrtane
ciljeve. Cilj može biti osvajanje novog proizvoda ili imitacija, razvoj nove tehnologije,
povećanje tržišnog učešća, povećanje konkurentske prednosti itd. Kompanije idu do te
mjere da smišljeno ulaze u bazu podataka konkurentske kompanije sa ciljem da joj
nanesu određenu štetu u poslovanju.
5
a) Informacije komercijalne sadržine:
-
podaci o konkurenciji, njihove slabe strane;
- podaci o dobavljačima;
- podaci o tržištu;
- uslovi finansijskog poslovanja;
- tehnološke tajne;
- mjere koje preduzima konkurencija prema svojim protivnicima;
- podaci o potencijalnim partnerima, provjera njihovog poštenja;
- informacija o mjestu čuvanja tereta, vremenu i maršruti prevoza;
- otkrivanje osjetljivih odnosa među saradnicima;
- otkrivanje lica pogodnih za vrbovanje putem otkupa, ucjene ili na drugi način;
- veze i mogućnosti rukovodstva;
- utvrđivanje kruga stalnih posetilaca.
b) Informacije lične prirode:
- izvori prihoda;
- pravi odnosi prema ovim ili onim društvenim događajima, prema vladajućim
strukturama;
- način ličnog života rukovodioca i članova njegove porodice;
- raspored i mjesta susreta - poslovnih i ličnih;
- podaci o veličini finansijskog blagostanja;
- informacija o ljudskim slabostima;
- opasne sklonosti;
- štetna seksualna orijentacija;
- podaci o prijateljima, prijateljicama, mjestima odmora, putanjama kretanja;
- informacije o mjestima čuvanja dragocjenosti;
- adresa prebivališta;
- bračna nevjerstva;
- problemi između roditelja i djece.
7
4. OBLICI ŠPIJUNAŽE
Postoje osnovni i posebni oblici krivičnog djela špijunaže.
1. Osnovni oblici špijunaže
Ovaj oblik špijunaže sastoji se u saopštavanju, predaji ili činjenju dostupnim
stranoj državi, stranoj organizaciji ili licu koje im služi, tajnih vojnih ili službenih
podataka ili dokumenata.Glavna obilježja osnovnog oblika krivičnog djela špijunaže su:
radnja izvršenja, karakter podataka i elemenat inostranosti. Radnja izvršenja sastoji se u
saopštavanju, predaji ili činjenju dostupnih tajnih podataka ili dokumenata. Saopštenje je
dostavljanje sadržaja tajnih podataka. Može biti učinjeno usmeno, pismeno ili
korištenjem sredstava komunikacije.
Pod predajom se podrazumjeva dostavljanje dokumenata sa poverljivim sadržajem
suprotnoj strani. Najčešći način saopštavanja su mikrofilmovi, kompjuteri, sateliti, razni
oblici šifrovane predaje podataka. Objekat radnje krivičnog djela špijunaže predstavljaju
državni, vojni ili službeni podaci ili dokumenti koji predstavljaju državnu, vojnu i
službenu tajnu. Tajnama se smatraju oni podaci koji su zakonom ili opštim aktom
nadležnog organa donesenim na osnovu zakona proglašeni takvom tajnom, a otkrivanje
koje bi nastupilo imalo bi štetne posljedice za nacionalnu bezbjednost ili nacionalni
interes.
Da bi saopštavanje ili predaja podataka predstavljala krivično djelo špijunaže
neophodno je da se oni predaju stranoj državi, stranoj organizaciji ili licu koje im služi.
Stranom državom smatra se svaka strana zemlja bez obzira u kakvim diplomatskim
odnosima je sa našom zemljom. Strana organizacija je svaka organizacija inostranog
porijekla, bez obzira da li se nalazi u inostranstvu ili našoj zemlji.Lica koja imaju službe
(agenti) su lica koja djeluju za interese određene strane države ili organizacije.
8
Pribavljanje tajnih podataka ili dokumenata u namjeri njihovog saopštavanja
obuhvata proces kada se povjerljivi podaci ili dokumenti saopšte ili predaju nepoželjnoj
adrese. Posljedice se sastoje u ugrožavanju bezbjednosti zemlje. Izvršilac djela može biti
svako lice. Djelo ne mora biti samo politički motivisano, može se raditi i o pobudama iz
koristoljublja. Posebno je značajno osnivanje udruženja i nabavljanje sredstava za
njegovo vršenje te pružanje pomoći učiniocu krivičnog djela.
5. POSLOVNA ŠPIJUNAŽA
Poslovna špijunaža kao nova ekonomska disciplina, iako negdje zanemarena a
negdje omražena, zauzima značajno mjesto u odnosima među državama i vodećim
transnacionalnim kompanijama. Poslovna špijunaža je u suštini proces pretvaranja
podataka iz informacija u znanje. Osnovni smisao poslovne špijunaže je da se stekne
komparativna prednost u odnosu na konkurenciju. Informacija je oduvijek bila važna za
ostvarivanje uspjeha u nekom poslu. Danas je ona postala ključni element uspješnosti na
svakom polju, pa i u ekonomiji.
Idejni tvorac pojma poslovna špijunaža, Stevan Dedijer, smatra dovođenje u vezu
prikupljenih informacija i predviđanja izuzetno važnim, a u današnje doba informacija i
mogućnosti pristupa svim podacima važno je i znati interpretirati prikupljene informacije.
Zato firme, koje žele biti konkurentne, prikupljene informacije obrađuju i analiziraju.
Dedijer kaže da je 1960. godine u svijetu na poslovnu špijunažu otpadalo 25 odsto
ukupnih špijunskih operacija, a 60 odsto na vojno-obavještajne djelatnosti. Već 1990.
godine vojna špijunaža činila je 15 odsto, a poslovna 60 odsto ukupnih obaveštajnih
operacija.
Američki zakoni prave razliku između "industrijske špijunaže" – između
pojedinih kompanija - i "ekonomske špijunaže". Da bi se špijunaža smatrala
10
ekonomskom, u njoj mora postojati podrška strane vlade. Nije dovoljno da neka strana
kompanija pokuša krasti tajne od neke američke kompanije, već iza tih napora mora
stajati neka strana vlada. Timovi za poslovnu špijunažu podrazumijevaju informatičku (i
svaku drugu) opremljenost (rast tržišta informacija zavisi i od ulaganja države u
informatičku tehnologiju).
U BiH se za razliku od drugih država u tranziciji, oticanje važnih saznanja i
informacija još uvijek ne smatra velikom štetom. Nije tačno da u privredi BiH, bez obzira
na evidentan tehnološki zaostatak, ne postoje veoma interesantne informacije za naše
konkurente, ali mi njihovom čuvanju posvećujemo veoma malo pažnje. Čak i kada se
dogodi slučaj poslovne špijunaže, kod nas se to negira. Ide se dotle da se oticanje veoma
važnih poslovnih informacija i ne smatra nekom većom štetom. Jer, kako objašnjavaju to
nisu pare, opipljiv predmet ili neko materijalno dobro - mašina. Za razliku od takvog
našeg gotovo neodgovornog odnosa, svijet kao i zemlje u našem okruženju, tome pridaju
veoma veliku pažnju, izdvajaju novac i obučavaju ljude. Isto tako, informacije o ljudima,
njihovim znanjima i potencijalima jesu imovina vrijedna zlata.
Kod nas je, još uvijek, gotovo normalna stvar da neko od vrhunskih stručnjaka ili
menadžera pređe iz jedne u drugu, konkurentsku firmu, domaću ili čak stranu i da nastavi
da se bavi poslom kojim se i prije bavio, kao da se ništa nije dogodilo. U mnogim
razvijenim državama takvom "pribjegu" bi bar dvije godine bilo zabranjeno da obavlja
slične poslove, da bi se na taj način sačuvala njegova važna saznanja o preduzeću iz koga
je otišao. BiH, izlazeći polako iz ekonomske krize, postaje veoma interesantno područje
za razne poslovne opservacije, pa je poslovna špijunaža intenzivna (stranci nas bolje
poznaju nego mi sami sebe), imaju sve potrebne informacije o našim preduzećima i
kreiraju strategiju i politiku nametanja uslova, dovodeći sebe i svoje gazde u dobru
startnu poziciju kod kupovine preduzeća uz veoma povoljne uslove, jer plaćaju samo od
10 do 20 odsto njihove prave vrijednosti.
Kod nas, osim loše klime i ukupne atmosfere privrednog kriminala, ne postoje
stručnjaci, koji bi mu se suprotstavili djelujući najpijre preventivno, a potom i operativno.
11
6. INTERNET ŠPIJUNAŽA
Svi podaci koji se prenose putem neke mreže, bilo da je to e-mail poruka,
telefonski razgovor ili faks, podložni su prisluškivanju. Zapadne zemlje, predvođene
Amerikom, izgradile su čitav sistem za špijuniranje država Istočnog bloka i Pacifika.
Jedan od tih špijunskih sistema, nazvan ECHELON, nastao je kao posljedica zajedničkog
napora saveznika tokom Drugog svjetskog rata da se dešifruju neprijateljske poruke. Iako
je u početku imao vojni karakter, ECHELON se vrlo brzo preorijentisao na civilnu
špijunažu vlada, organizacija, kompanija, partija itd. Osnivači i učesnici u njegovom
razvoju su Amerika, Velika Britanija, Kanada, Novi Zeland i Australija. U svakoj od ovih
država postoji centar („agencija”) za prikupljanje podataka iz „stanica” koje čine grupe
superkompjutera (zvanih ECHELON Dictionaries) opremljenih ogromnim rječnicima.
Sistem dobija ogromnu masu podataka preko čitavog lanca uređaja za „snimanje”
pri čemu svaki uređaj kontroliše prenos putem satelita, radio-komunikacija ili kablova.
ECHELON superkompjuteri analiziraju „plijen” i tragaju za ključnim riječima (imena,
nazivi firmi, gradovi...), bez obzira ko je pošiljalac ili primalac poruke. Svaki kompjuter
ima listu ključnih riječi svoje „agencije” (to jest države na čijoj se teritoriji nalazi) ali i
listu riječi ostalih „agencija”. Ako naiđe na riječ neke druge „agencije”, kompjuter
automatski šalje uhvaćenu poruku kompjuteru odgovarajuće „agencije” i nastavlja
analizu, čuvajući samo poruke koje se odnose na „agenciju” kojoj pripada. Tajne službe
ovih pet država redovno dodaju nove ključne riječi.
Prvu komponentu ECHELON sistema čine stanice za analizu komunikacija
prenijetih satelitom Intelsat. Ovaj satelit koriste skoro sve veće svetske telefonske
kompanije. Čitava mreža Intelsat satelita postavljena je iznad ekvatora i obezbjeđuje
istovremenu upotrebu desetine hiljada telefonskih, e-mail i faks komunikacionih kanala.
Dvije stanice za „prisluškivanje” Intelsata su u Americi i po jedna u Velikoj Britaniji,
Australiji i Novom Zelandu.
13
Drugu komponentu sistema čine stanice za analizu komunikacija koje prenose drugi (ne
Intelsat) sateliti, između kojih su naravno i ruski. Stanice su u Velikoj Britaniji,
Australiji, Kanadi (zaduženi za Latinsku Ameriku), Njemačkoj i Japanu.
Konačnu komponentu sistema ECHELON čine stanice za analizu „zemaljskih”
komunikacija koje se prenose putem podmorskih kablova i mikrotalasnom (linkovskom)
mrežom.
Postoje neki prijedlozi kojim bi Evropa mogla da se brani od špijuniranja od strane
Amerike, a to su:
1. Neophodno je uspostaviti demokratske procedure kontrole cjelokupne tehnologije za
elektronsku špijunažu. Potrebno je definisati način obeštećenja oštećenih organizacija,
kompanija ili privatnih lica u slučaju zloupotrebe te tehnologije. Procedure kontrole
moraju precizno definisati ciljeve špijuniranja, razloge zašto su oni odabrani i način
razmjene i analize prikupljenih informacija. Ove procedure moraju biti javno
dokumentovane i obrazložene.
2. Sva buduća tehnologija korištena u špijunske svrhe biće podložna istim procedurama
kontrole kao već postojeća.
3. Evropski Parlament bi trebalo da odbije prijedlog SAD da sve privatne poruke koje se
prenose Internetom budu na uvidu američkim špijunskim agencijama (US Intelligence
Agencies). Parlament bi trebalo da dobro prouči nove metode šifrovanja podataka,
kontrole procedura za šifrovanje i moguće eventualne posljedice. U svakom slučaju,
potrebno je zaštititi evropske državljane i kompanije od neovlaštenog špijuniranja
agencija koje sarađuju sa konkurentskim multinacionalnim kompanijama.
4.Parlament će zahtijevati detaljan izvještaj o posljedicama špijuniranja evropskih
telekomunikacija od strane NSA (National Security Agency), posebno u odnosu na
ustavnu zaštitu privatnosti svih lica i na političku, kulturnu i ekonomsku autonomiju
evropskih država.
ZAKLJUČAK
Moderna ekonomija zasnovana je na principima slobodnog preduzetništva,
liberalizma i podrazumjeva da se najbolji mogući efekti za tržišne igrače, kupce i
14
1.Petković Todor, „Poslovna špijunaža i ekonomsko ratovanje“, Beograd,
2006.godina
2.Petrović Z., „Ekonomska špijunaža“, Beograd, 2005. godina
3.
http://diplomski-rad.com/201007243946/EKONOMIJA/seminarski-diplomski-rad-
ekonomija-ekonomska-spijunaza.html
4.
http://ebookbrowsee.net/ek/ekonomska-spijunaza#.U4JmHnKSzSk
5. http://studenti.rs/skripte/ostalo/specificnosti-poslovne-spijunaze/
16
