EKOTOKSIKOLOGIJA
Dr Vladanka Presburger Ulniković
Beograd, 2018.
3
UVOD
Čovek je, privrednim razvojem u cilju porasta životnog standarda, intenzivirao delatnosti koje su vodile ka
izgradnji industrijskih postrojenja, povećanju potrošnje energije i sirovina, intenziviranju transporta,
odnosno saobraćaja, proširenju i intenziviranju eksploatacije obradivih površina poljoprivrednog
zemljišta, korišćenju svih postojećih resursa, uzrokovao prekomеrno opterećenje, odnosno zagađenje
aživotne sredine. Na taj način je čovek promenio i poremetio procese razmene materija u životnoj
sredini, kako s promenom njihovih koncentracija u svim njegovim sferama, tako i nastankom novih, u
prirodi nepoznatih materija. Opterećenjem životne sredine opasnim i po život štetnim materijama, nije
pošteđena ni jedna od njegovih sfera, pa je zagađenje vazduha, vode i tla, imalo za posledicu, direktno ili
indirektno, štetno delovanje ovih materija na celokupni život na Zemlji.
Kako je zdrava životna sredina osnovna pretpostavka za očuvanje zdravlja ljudi i kvalitete življenja,
kvantitativna ocena uticaja činioc životne sredine koji mogu biti štetni po zdravlje ljudi iziskuje
interdisciplinarno i dugoročno ciljano praćenje stanja životne sredine, počev od jedinke preko populacije,
do ekosistema. Jedno od osnovnih načela održanja života na Zemlji je da je život moguć samo u zdravoj
životnoj sredini koju vrlo često ugrožavaju različite štetne – otrovne materije ili njihove smeše. Iako se
danas mnogo zna o fiziološkim i toksičnim svojstvima velikog broja opasnih i po žive organizme štetnih
materija - otrova, njihovom porijeklu, načinima i putevima djelovanja, kao i procesima transformacija,
istovremeno se ekotoksikološka svojstva i učinci nekih novih toksičnih opasnih tvari još uvijek intenzivno
istražuju. Utvrđeno je da neke materije, u određenim količinama ili dozama, imaju neželjeno dejstvo tj
uzrokuju oštećenje organizma i ugrožavaju život, dok u drugom slučaju, kada se doziraju na drugi način,
mogu imati pozitivan i poželjan dejstvoi čak pomažu u ozdravljenju organizma.
DEFINICIJA I PREDMET TOKSIKOLOGIJE
Toksikologija se može definisati kao grana nauke koja proučava štetne (toksične) efekte
hemijskih agenasa na žive organizme.
Ova definicija sadrži tri osnovna elementa koji su predmet toksikoloških izučavanja:
•
toksički agens (toksikant, toksična supstanca);
•
živi organizmi, kao biosistem koji reaguje na toksikante;
•
toksički efekat, tj. zbir svih fizioloških i biohemijskih, a kad kad i strukturnih promena
koja su rezultat direktne, ponekad vrlo specifične hemijske interakcije između
toksikanata i pojedinih sastojaka ćelije ili tkiva.
Toksikant → Biosistem → Efekat
4
Zadaci toksikologije
Zadaci toksikologije su brojni i raznovrsni. Toksikološka istraživanja imaju za cilj da utvrde:
•
granicu bezbednosti tj. količinu hemijskih supstanci čije je unošenje u toku celog života
i nema štetnih posledica za zdravlje;
•
prirodu toksikoloških efekata koji se ispoljavaju u slučaju unošenja većih količina;
•
način kako da se otkriju subtoksični efekti pre nego što postanu štetni;
•
uslove pod kojima se određene supstance mogu neutralizovati bez opasnosti;
•
treba naglasiti da nijedna supstanca nije potpuno bezbedna. Postoji samo način da se ona
bezopasno primeni. I ovde se mora prihvatiti određeni rizik, inače bismo se morali
odreći mnogih korisnih supstanci;
Kada se pominje živi organizam, biosistem, humana populacija se ponaša egocentrično i osnovnu
brigu upravlja na čoveka. Međutim, isto tako, puna ozbiljnost mora se obratiti na delovanje
hemikalija na prirodnu sredinu i organizme koji u njoj žive.
Odnos sa drugim naukama i savremene toksikološke discipline
Toksikologija je medicinska, prirodna nauka povezana sa ljudskom aktivnošću i brojnim naučnim
disciplinama. Pojedine naučne discipline svojim metodama i fiziološkim pristupima doprinose
razvoju toksikologije, kako u oblasti teorijskog tako i u oblasti praktičnog razvoja. Sa druge strane
povezanost toksikologije sa drugim naukama doprinosi bezbednosti ljudi i prirodne sredine. U
grupu nauka koje doprinose razvoju toksikologije su biologija, hemija, biohemija, patologija,
farmakologija, fiziologija, epidemiologija, imunologija, higijena, biomatematika, ekologija.
Toksikologija i njeni principi su tokom vremena značajno uticali na pojedine naučne discipline,
tako da su poslednjih decenija oformljene grane toksikologije:
Eko-toksikologija
koja razmatra efekte i sudbinu štetnih supstanci u životnoj sredini;
Eksperimentalna toksikologija
koja izučava delovanje supstanci na sisare (in viva i in vitro) i razvija metode testiranja;
Klinička toksikologija
6
diskontinuirani sloj vode na ili blizu površine Zemlje. Čine je sve vode
u tečnom, čvrstom i gasovitom agregatnom stanju, dubinske vode i atmosferska vodena para.
Najveća je količina vode u tečnom stanju.
Tehnosfera je sve ono što je stvorio čovek, a ne priroda i ona vrši zagađivanje životne sredine:
fizički, hemijski i biološki, pa se tako dele i zagađivanja životne sredine.
Fizička zagađivanja životne sredine su različita fizička polja i njih izučava fizika sa svojim
naukama.
Biološka zagađivanja životne sredin su različiti mikroorganizmi koje proučava biologija,
medicina i njihove nauke.
Hemijska zagađivanja životne sredine proučava hemija i toksikologija i sistem njihovih nauka.
DEFINICIJA I PREDMET EKOTOKSIKOLOGIJE
Ekologija se bavi odnosom između živih bića i njihove životne sredine (E. Haeckel).
Ekotoksikologija proučava direktni ili indirektni uticaj ksenobiotika na ekosistem, na sve žive
organizme i njihovu organizaciju, odnos prema neživoj prirodi, međusobne odnose i odnos prema
čoveku (J. M. Juany, 1979.).
Ekotoksikologija se bavi specifičnim odnosom, interakcijama, transformacijama, sudbinom i
efektima različitih hemijskih supstanci u biosferi uključujući žive organizme, populacije i
ekosisteme.
Ekotoksikologija je multidisciplinarna nauka koja se bavi izučavanjem delovanja otrova na
organizme, populacije i zajednice u uslovima zagađene sredine.
