Ekstrakcija

2.UOPŠTENO O EKSTRAKCIJI

2.1.Definicija i proces ekstrakcije

Ekstrakcija

je izdvajanje tvari iz homogenih smjesa na osnovi njene različite topljivosti

u   različitim   otapalima   koja   se   međusobno   ne   miješaju.Kada   se   otopina   neke   tvari
dovede   u   kontakt   s   drugim   otapalom   otopljena   tvar   će   se   zbog   različite   topljivosti
raspodijeliti između njih.Ekstrakcija je učinkovita i brza metoda razdvajanja i
koncentrisanja tvari.Ekstrakciju je bolje izvesti više puta s manjom količinom otapala.
Kako se za ekstrakciju najčešće koriste suve droge,a ređe svježi biljni dijelovi,to se
prethodno suva droga nakvasi malom količinom vode ili etanola.Na taj način ćelijska
membrana postaje semipermeabilna a ćeliski sadržaj se,uz prisustvo vode,ponovo vraća
u stanje približno žive ćelije.Ćelije gube skoro svu vodu sušenjem droge,a aktivne
materije se u ćeliji nalaze i nataložene.Kvašenjem droge,vraćanjem ćelije u stanje slično
svježe ubranoj biljci omogućava lako rastvaranje aktivnih materija.
Na taj način se postiže bolji kontakt rastvarača sa aktivnim materijama u ćeliji.
Pod određenim uslovima rastvarač ih rastvara i usljed procesa osmoze i difuzije,aktivne
materije prelaze u rastvarač,odnosno u filtriranu,procijeđenu tečnost.
Izvlačenje aktivnih materija   najčešće se ubrzava usitnjavanjem droge do određenoga
stepena usitnjenosti.Na taj način povećava se dodirna površina rastvarača sa drogom,što
ubrzava i rastvaranje.Prilikom pripreme droga,međutim,postoje određeni zahtjevi koje
farmaceut i farmaceutski tehničar trebada poznaju i da ih se pridržavaju.
Naime,suviše velika usitnjenost ima i loše strane.
Prvo,rastvarač se teško odvaja od usitnjenih čestica droge,i drugo,mogu nastupiti
readsorpcije ljekovitih materija od strane droge.Znači,ljekovite supstance se readsorbuju
na drogu zbog površinskih adsorpcionih sila droge,pa se stoga količina aktivnih
materija u ekstraktivnom rastvoru znatno smanjuje.Zato je neophodno pridržavati se
propisa Farmakopeje za određenu usitnjenost droge,koja je tačno definisana brojem sita
i naznačena pored droge.
U preparatima koji se dobijaju ekstrakcijom,najčešće se,pored osnovnih aktivnih
materija,nalaze i druge sporedne i balastne materije.Ove materije,koje imaju sporedno
dejstvo,često ubrzavaju ili usporavaju resorpciju i dejstvo glavnog djelujuće materije
(npr.šećeri Digitalisa ubrzavaju resorpciju kardiotoničnih glikozida,a tanini usporavaju
dejstvo aktivnih materija iz ekstraktivnih preparata Cortex Cinchonae).
Ekstrakcija se vrši zavisno od vrste sirovine,alkoholnim rastvorom ili,drugim organskim
rastvaračima koji imaju dobru moć rastvaranja aktivnih materija .

Ekstrakcija se provodi

korišćenjem pogodnog organskog otapala a zasniva se na

koeficijentu raspodjele eteričnog ulja,ako se koristi između otapala i biljnog materijala.
Takođe,provodi se za dobijanje eteričnih ulja koja su u malom procentu zastupljena u
biljnom materijalu kao i onih ulja koja sadrže termolabilne sastojke koji se procesom
destilacije rastvaraju,polimeriziraju ili osmoljavaju.Tvar,koja se iz smjese tvari odjeljuje
ekstrakcijom,prelazi u otopinu a za njezino izdvajanje u čistom obliku dobivenu otopinu
treba otpariti ili kristalizirati ili oboje istovremeno.Nakon toga vrši se filtracija,
centrifugiranje i sušenje.Smjesa koja se ekstrahira i otapalo dovode se u uski kontakt u
ekstraktorima.

2.2.Rastvarači za izradu ekstraktivnih preparata

Osim prirode ljekovitih materija,tj.njihovi aktivnih materije zatim usitnjenosti droga i
temperature pri kojoj se obavlja ekstrakcija,izuzetno je značajan i pravilan izbor
rastvarača kojim će se kvantitativno i bez promjene,najbolje izvršiti izvlačenje aktivnih
materija iz droga.Rastvarači ne smiju da reaguju sa aktivnim supstancijama,ne smiju da
djeluju štetno na organizam-bilo tokom pripremanja preparata ili uzimanja gotovog
lijeka,moraju se lako uklanjati iz preparata iz kojih ih treba ukloniti,ne smiju biti
zapaljivi i eksplozivni itd.Kao rastvarači,u izradi ekstraktivnih preparata koriste se:voda,
etanol,etar,petroletar,benzin,aceton,masna ulja,glicerol,vina,itd.
Izbor rastvarača je utoliko bolji ukoliko se postigne nešto kvantitativnije ekstrahovanje
aktivnih materija,a što manje balastnih materija nađe u ekstraktivnom preparatu.

Voda

se najčešće koristi kao rastvarač(menstrum)pri izradi ekstraktivnih preparata.

Voda ima više dobrih svojstava:dobar je rastvarač za soli alkaloida,zatim heterozide,
saponine,organske kiseline,neutralne soli,gume,šećere,sluzi,skrobove,bojene materije i
mnoge druge aktivne principe,a ne rastvara masti,ulja,etarska ulja i alkaloide baza.
Dobro svojstvo vode je to što je voda indiferentna u odnosu na mnoge aktivne materije i
uz to je i jeftina.Loša svojstva vode kao rastvarača su:ona nije selektivna kao rastvarač,
rastvara i mnoge balastne materije,ubrzava hidrolizu,oksidaciju i druge procese
degradacije aktivnih materija.Vodeni rastvori su podložni razvoju mikroorganizama pa
se zato ne mogu dugo čuvati.Koristi se za izradu

Macerata,Infusa,Extracta sicca,

Decocta,

koji se ne smiju dugo čuvati,zatim suvih ekstrakata,koji se,neposredno posle

izrade oslobađaju vode isparavanjem ili ukuvavanjem.Često se voda kao rastvarač
kombinuje sa alkoholom i na taj način joj se poboljšava selektivnost kao rastvarača,a
samim tim se povećava i stabilnost gotovog preparata.

Alkohol(C

OH)

,za razliku od vode,selektivniji je rastvarač jer slabije rastvara

balastne materije.Dobro rastvara alkaloide,heterozide,etarska ulja,smole,balzame,a ne
rastvara bjelančevine,šećer,sluzi,gume,pektine.Ekstraktivni preparati dobijeni pomoću
alkohola kao rastvarača su stabilniji,ne napadaju ih mikroorganizmi,procesi degradacije-
hidrolize,oksidacije i drugi procesi mnogo su sporiji.Alkohol inaktivira fermente i
enzime jer izaziva denaturaciju proteina,od kojih su ovi izgrađeni.U koncentracijama od
18% pa naviše djeluju bakteriostatično.

Sl.br.1.-Struktura etanola

Glicerol

se rijetko koristi kao rastvarač.Ukoliko se ipak koristi,izrađuju se ekstraktivni

rastvori iz kojih nije potrebno isparavati rastvarač.Najčešće se kombinuje sa drugim
rastvaračima kao korastvarač.Dobro rastvara tanine,gume,bjelančevine.

Sl.br.3.Struktura glicerola

Sl.br.4.-Struktura glicerola

Vino

se kao rastvarač koristi veoma rijetko,bilo za rastvaranje gotovih ekstraktivinih

preparata ili izolovanih aktivnih materija.Ako vino sadrži tanina,mora se izvršiti
detanizacija vina(oslobađanje tanina).

Masna ulja

se rijetko koriste kao rastvarači za dobijanje ekstraktivnih preparata.

Upotrebljavaju se jedino za izradu elstraktivnih preparata namijenjenih za spoljašnju
upotrebu.Da bi se lakše ekstrahovali neke aktivne materije,predviđeno je dodavanje
HCL i organskih kiselina-limunske ili vinske kiseline-za ekstrahovanje alkaloida,
površinski aktivnih materija,koje omogućavaju bolje kvašenje i bolji kontakt droge sa
menstrumom,a samim tim i bolju ekstrakciju.

Limunska kiselina Vinska

Digestija

je jednokratna ekstrakcija propisano usitnjene droge u propisanom rastvaraču.

Kao i maceracija,ako nije drugačije propisano obavlja se na temperaturi od 50

Dekokti odstupaju od ovog principa i pripremaju se na povišenoj temperaturi tj.
infundiranjem ili dekokcijom-na temperaturi od 90-95

2.3.2.Perkolacija

Perkolacija

je kontinuirana ekstrakcija propisano usitnjene droge,na sobnoj temperaturi.

Izvodi se kontinuiranim i ravnomjernim proticanjem propisanog rastvarača
(vode,etanola,glicerola,masnih ulja) kroz droge,po pravilu odozgo na dole.Stub droge
pripremi se u cilindričnoj ili koničnoj cijevi od stakla ili drugog indiferentnog
materijala(perkolatora).Odnos prednjeg promjera stubaca droge i visine stuba droge u
perkolatoru mora iznositi najmanje 1:5,a ugao nagiba zida konične cijevi najviše 5

Postupak:

Usitnjena droga,ako nije drugačije propisano,ravnomijerno se nakvasi i

zgnječi u propisanom rastvaraču(40-50g rastvarača na 100gdroge),i potom ostavi da
bubri najmanje 2h u zatvorenoj posudi.Zatim se droga protjera kroz sito 2 i prenese u
perkolator.Prije punjenja stavi se na dno perkolatora sloj rastvaračem nakvašene vate,
debljine 2-3cm.Puni se uz lako protresanje perkolatora,tako da se u perkolatoru formira
jednoličan stub droge.Gornji se dio stuba droge poravna i malo potisne,prekrije papirom
za filtrovanje ili vatom.Zatim se otvori slavina i na stub ravnomjerno doliva rastvarač,
koji za sve vrijeme ekstrakcije mora prekrivati površinu stupca droge slojem od 2-3cm.
Kad kroz slavinu perkolatora prođe prve kapi perkolata,slavina se zatvori i droga
maceruje 12h.Zatim se slavina otvori i uz kontinuirano dolivanje rastvarača ispušta u
pogodan sud određenom brzinom proticanja,i to 1ml u 1min za 1000g droge kad je
propisana „perkolacija,“odnosno 3ml u 1 min za 1000g droge kad je propisana brza
perkolacija.Perkolacija traje sve dok se ne dobije propisana količina perkolata,odnosno
do racionalnog stepena iskorišćenja,što se po pravilu postiže hvatanjem 5 perkolata.
Jednim perkolatom smatra se količina perkolata koja po težini dgovara težini droge koja
se ekstrahuje.Završetak ekstrakcije može se,osim specifičnim hemijskim rekacijama,
ustanoviti i na sledeći način:poslednjih 10 ml perkolata ne smije dati suvi ostatak teži od
25 mg.