FILOZOFSKI FAKULTET
SVEUČILIŠTE U ZAGREBU
ODSJEK ZA PSIHOLOGIJU
EMOCIONALNA INTELIGENCIJA I NEKI POKAZATELJI PRILAGODBE
KOD UČENIKA RANE ADOLESCENTNE DOBI
DIPLOMSKI RAD
M
entor: doc.dr. Vesna Buško
Student: Ana Babić
Zagreb, lipanj 2004.
1
Sadržaj
SAŽETAK................................................................................................................................................. 3
1. UVOD.................................................................................................................................................... 4
1.1. Emocionalna inteligencija u kontekstu teorija inteligencije.........................................................6
1.2. Modeli emocionalne inteligencije................................................................................................. 9
1.2.1.Model Mayera i Saloveya......................................................................................................9
1.2.2.Golemanov model emocionalne inteligencije......................................................................14
1.2.3.Bar-Onov model emocionalne inteligencije........................................................................ 15
1.2.4. Zaključno o predstavljenim modelima emocionalne inteligencije..................................... 16
1.3. Načini mjerenja emocionalne inteligencije................................................................................. 17
1.3.1. Samoprocjene ispitanika.....................................................................................................17
1.3.2. Procjene drugih ljudi.......................................................................................................... 18
1.3.3. Neposredno procjenjivanje sposobnosti............................................................................. 18
1.4. Emocionalna inteligencija i različiti pokazatelji prilagodbe djece i adolescenata...................... 21
1.5. Sociometrijski status....................................................................................................................23
1.6. Školski uspjeh i emocionalna inteligencija................................................................................. 25
2. CILJEVI, PROBLEMI I HIPOTEZE.................................................................................................. 26
3. METODOLOGIJA............................................................................................................................. 28
3.1. Ispitanici...................................................................................................................................... 28
3.2. Instrumenti...................................................................................................................................28
3.2.1. Test prepoznavanja emocija na licima osoba na fotografijama (FOTO)...........................29
3.2.2. Test upravljanja emocijama (TUE).................................................................................... 29
3.2.3. Procjene učenika (PRUPREP, PRUBRIN, PRURAZV, PRUIZRA, PRUZNAJ)............. 30
3.2.4. Sociometrija (SCM)............................................................................................................31
3.3. Pribor...........................................................................................................................................32
3.4. Postupak...................................................................................................................................... 32
4. REZULTATI........................................................................................................................................34
5.RASPRAVA......................................................................................................................................... 40
6. ZAKLJUČAK...................................................................................................................................... 49
7. LITERATURA.....................................................................................................................................51
2
1. UVOD
Emocionalna inteligencija (EI) je relativno novo područje u psihologiji i novi
predmet psihologijskih istraživanja. U posljednjih 12 godina uvelike privlači interes
medija, postala je česta tema knjiga i časopisa, od kojih je najpoznatija ona Daniela
Golemana, predavača na američkom sveučilištu Harvard i dopisnika New York
Timesa, pod naslovom “Emocionalna inteligencija”.
EI se prvi puta pojavila u znanstvenoj literaturi u ranim devedesetima, za što su
zaslužni autori koncepta, Peter Salovey sa sveučilišta Yale i John D. Mayer sa
sveučilišta New Hempshire. Oni su odredili EI kao skup sposobnosti koje bi trebale
pridonijeti točnijoj procjeni i izražavanju svojih emocija, kao i procjeni tuđih emocija
i uporabi osjećaja u motiviranju, planiranju i postignuću ciljeva u životu (Takšić,
1998). Dakle, EI označava tip inteligencije koji uključuje sposobnost procesiranja
emocionalnih informacija (Roberts, Zeidner i Matthews, 2003).
Emocije su organizirani mentalni odgovor na događaj, a uključuju psihološki,
iskustveni i kognitivni aspekt. Osobito je važno to što se emocije obično javljaju u
kontekstu odnosa. Kako se mijenja odnos neke osobe prema drugoj osobi ili objektu,
mijenja se i njezina emocija prema toj osobi ili objektu. Bilo da su ti odnosi stvarni,
pohranjeni u sjećanju ili zamišljeni, popraćeni su osjetnim signalima koje nazivamo
emocijama.
EI se odnosi na sposobnost prepoznavanja značenja emocija i njihovih veza,
korištenja emocija kao temelja razumijevanja i rješavanja problema. Nadalje,
uključuje korištenje emocija za poboljšanje kognitivnih aktivnosti (Mayer i dr.,1999,
prema Mayer, Caruso, Salovey, i Sitarenios, 2001).
Sa stajališta emocionalne inteligencije, onaj tko posjeduje takve sposobnosti
smatra se dobro prilagođenim i emocionalno vještim pojedincem, dok onaj tko ih ne
posjeduje u dovoljnoj mjeri može biti oštećen u emocionalnom i socijalnom
funkcioniranju (Mayer, DiPaolo i Salovey, 1990).
Koncept EI je nastavak jedne od dviju tradicija načina gledanja na odnos između
emocija i logičkog mišljenja u psihologiji. Jedna tradicija zastupa stajalište da su
emocije i logičko mišljenje oprečni jedno drugome, odnosno, da emocije ometaju,
pogrešno usmjeravaju i općenito negativno utječu na pokušaje racionalnog
funkcioniranja čovjeka. Nasuprot ovoj, druga tradicija zastupa stajalište da su emocije
dio logičkog mišljenja i da općenito pridonose inteligenciji i uopće kvaliteti
4
funkcioniranja u mnogim aspektima života. Autori koncepta ističu da je vrlo važno
razumjeti da emocionalna inteligencija ne isključuje inteligenciju, da ona ne
predstavlja “pobjedu glave nad srcem” – to je jedinstveni spoj jednog i drugog.
Emocionalna inteligencija kombinira afekt s kognicijom, emocije s inteligencijom
(www.emotionaliq.com).
Postojeća istraživanja sugeriraju da će EI vjerojatno zauzeti mjesto uz druge
važne psihologijske varijable kao prediktor različitih faktora uspješnosti na poslu, u
školi i kod kuće. Npr. viši stupanj EI može predviđati smanjenu vjerojatnost
poteškoća s drogama ili nasiljem (Brackett, 2001; Formica, 1988; Mayer, Perkins,
Caruso i Salovey, 2001; Rubin,1999; Salovey, Mayer, Caruso i Lopez, u tisku, prema
Mayer, Salovey, Caruso i Sitarenios, 2001).
5
Cantor i Kihlstrom (1985; prema Papić, 2003) predlažu socijalnu inteligenciju
kao jedinstven konstrukt za razumijevanje ličnosti. Prema njihovom mišljenju
rješavanje socijalnih problema središnji je proces koji podupire socijalno ponašanje.
Mayer i Geher (1996) predlažu da se, umjesto da se zbog problema u definiranju i
operacionalizaciji odustane od konstrukta socijalne inteligencije, socijalna
inteligencija podijeli na emocionalnu i motivacijsku inteligenciju. Motivacijska
inteligencija uključivala bi razumijevanje različitih oblika motivacije kao što su
potreba za postignućem, pripadanjem i moći, kao i razumijevanje onoga što Sternberg
i sur. (Takšić, 1998) nazivaju “znanje koje se podrazumijeva” (“tacit knowledge”) i
definiraju kao “djelovanju usmjereno znanje naučeno bez neposredne pomoći drugih,
koje osobi omogućuje postizanje ciljeva od osobne važnosti”. Emocionalna
inteligencija uključivala bi prepoznavanje svojih i tuđih emocija, rezoniranje o
emocijama i informacijama povezanih s njima, te procesiranje emocionalnih
informacija kao dio opće sposobnosti rješavanja problema.
Koncept EI snažno se preklapa s Gardnerovom predodžbom socijalne
inteligencije, koju je on odredio kao tip osobne inteligencije. On je, naime, u svoj
model višestrukih inteligencija među sedam uvrstio i dva oblika osobnih inteligencija.
Uz muzičku, tjelesno – kinestetičku, logičko – matematičku, lingvističku i spacijalnu,
u kategoriju inteligencija svrstao je i interpersonalnu, te intrapersonalnu inteligenciju.
Intrapersonalnu inteligenciju definirao je kao sposobnost pristupa u svoj emocionalni
život, identificiranja, opisivanja i razlikovanja vlastitih osjećaja, te njihovog
simboličkog predstavljanja. Interpersonalnu inteligenciju definirao je kao sposobnost
prepoznavanja raspoloženja, namjera i želja drugih ljudi (Roberts, Zeidner, &
Matthew, 2003).
Inteligencija u razumijevanju ponašanja i njegovog značenja pojavljuje se u
Guilfordovom (1959) modelu inteligencije, koji se temelji na svim mogućim
kombinacijama tri glavna faktora: a) operacije (kognicija, memorija, divergentna
produkcija, konvergentna produkcija i evaluacija); b) sadržaji (figuralni, semantički,
simbolički i ponašajni) i c) produkti (jedinice, klase, relacije, sustavi, transformacije i
implikacije). Dakle, svaka se intelektualna aktivnost sastoji od sadržaja, operacija i
produkata. Svaka od četiri vrste inteligencije (odnosno kategorije sadržaja
informacija) obuhvaća po 30 sposobnosti (6 produkata puta 5 operacija). Figuralni,
semantički i simbolički sadržaj u velikoj mjeri se odnosi na apstraktni materijal
7
