1. UVOD
Globalno posmatrano, eolska erozija spada u značajne faktore degradacije zemljišta. Ovaj vid
erozije izazvane vetrom pričinjava evidentne štete, pre svega u poljoprivredi i vodoprivredi, ali
nepovoljno utiče i na sve komponente životne sredine, te su stoga očiti i ekonomski i ekološki
aspekti ovog problema. Pojava eolske erozije najčešće se dovodi u vezu samo sa područjima gde
je već poprimila gotovo katastrofalne razmere (pustinje, peščare i sl.).
Međutim, neosporna je činjenica da se procesi eolske erozije odvijaju na skoro svim
prostorima i zemljištima. Ovim uticajima je posebno izloženo obradivo oranično zemljište sa
fino razrahljenim površinskim slojem i znatnim delom godine bez ikakve, ili sa nedovoljnom
zaštitom vegetacije (Papendick, 1998). Još početkom XX veka jasno je ukazano da „agronomske
nauke neće postići vrhunske uspehe ako se ne prouče stihijske sile vodne i eolske erozije i ne
pronađu načini da se njihovo delovanje svede na što je moguće manju meru“. Tako je, prema
navodima Oldemana (1990), čak 28% obradivog zemljišta u Svetu, odnosno 19% u Evropi
ozbiljno ugroženo delovanjem razvijenih eolsko-erozionih procesa.
1.1.
Savremeni geomorfološki procesi
Savremene geomorfološke procese pokreću dve vrste sila: unutrašnje (endogenetske) i
spoljašnje (egzogenetske). Za razliku od endogenetskih procesa, kao što su erupcije vulkana i
pojava potresa, inženjerskim zahvatima mogu se umanjiti ili sasvim otkloniti štetne posledice
egzogenetskoh procesa. Isto tako, zbog lošeg planiranja i neodgovarajućeg građenja, moguće je
provocirati pojavu tih procesa ili pojačati delovanje postojećih.
Denudacija
Brojni savremeni geomorfološki procesi sadržani su u pojmu denudacija: pod čime se
podrazumeva ogoljavanje terena zbog trošenja stena i njihove erozije potaknute egzogenetskim
procesima. Egzogenetski procesi su prouzrokovani delovanjem sile teže, tekuće vode, morske i
jezerske vode, snega i leda i vetra, bilo pojedinačno ili kombinovano.
2
Trošenje stena (površinsko raspadanje) je najrasprostranjeniji egzogenetski geomorfološki
proces koji se sastoji od:
-
fizičkog raspadanja (dezintegracije) koja se sastoji u lomljenju, mrvljenju i drobljenju
stena;
-
hemijskog raspadanja (dekompozicije) čija je posledica delimična do potpuna
promena mineralnog sastava matične stene;
-
biološkog raspadanja koje je u suštini kombinacija fizičkog i hemijskog raspadanja.
Erozija je egzodinamički proces koji označava mehaničko razaranje i hemijsko otapanje
razorenog materijala s površine ili u plićem podzemlju. Erozija se deli na:
-
regionalnu ili pluvijalnu,
-
rečnu ili fluvijalnu,
-
marinsku eroziju,
-
glacijalnu ili eroziju ledom i snijegom
-
eolsku ili eroziju vetrom
Posebni oblici erozije su korozija, sufozija i zamrzavanje tla.
Korozija je hemijsko razaranje stena usled agresivnog delovanja površinskih i /ili podzemnih
voda. Jedan od oblika korozije je okršavanje (karstifikacija).
Sufozija je filtracijsko razaranje poluvezanih do nevezanih stena zbog ispiranja sitnih čestica
usled strujanja voda. Ova pojava se događa u poroznoj sredini s izrazito neujednačenim
granulometrijskim sastavom (mešavina gline i šljunka) kada hidraulički gradijent pređe kritičnu
vrednost.
Mrazno-dinamičke pojave su pojava nakupljanja vode (leda) u lećama i nadimanje tla.
Izraženo je u polarnim krajevima (zona večno smrznutog tla ili permafrost). Tu se u letnjem
razdoblju javlja fenomen otapanja površinske zone, gde se čini da tlo ključa. Nadimanje tla usled
nakupljanja leda u lećama takođe se pojavljuje i u umerenim klimatskim zonama, gde je dubina
smrzavanja 30-80 cm. Ova pojava nije izražena u čvrstim stenama. Posledica denudacije je
snižavanje i zaravnjivanje reljefa što zavisi od geološke građe, tipa reljefa, vrste vegetacijskog
pokrivača i klime nekog područja. Tri su faze razvoja reljefa: mladost, zrelost i starost.
