. EPIDEMIOLOGIJA MALIGNIH TUMORA
Epidemiologija malignih tumora je medicinska disciplina koja se bavi proučavanjem
rasprostranjenosti i učestalosti malignih tumora, identifikacijom i analizom faktora povezanih
sa nastankom i smrtnošću. Također, epidemiologija daje smjernice za procjenu rizika od
obolijevanja i smrti, te preporke za prevenciju i dijagnosticitranje malignih tumora.
Epidemiološka istraživanja imaju dugotrajan historijat. Naime, primijećeno je da maligni
tumori ne nastaju pukom slučajnošću, nego da se mnogobrojni faktori spoljašnje sredine, ali i
neke nasljedne karakteristike mogu smatrati da doprinose transormaciji ćelija normalnih tkiva
u maligne. Tako su već ranih 50-ih godina istraživanja u SAD pokazala da se povećana
smrtnost od carcinoma pluća kod oko 40.000 zdravstvenih radnika mogu dovesti u vezu sa
pušenjem duhana.
Metode eoidemioloških istraživanja su deskriptivne i analitičke.
Deskriptivna epidemiologija
bavi se posmatranjem pojave raka u određenom području, u
određenom vremenskom periodu, kod određenih populacionih grupa obzirom na dob, spol,
navike, kulturelne osobine, naslijeđe, rasnu pripadnost.
Najpouzdanije mjerilo učestalosti malignih tumora je
incidenca
što pretstavlja broj novih
slučajeva određenog tumora u određenom vremenskom periodu. Godišnja incidenca
pretstavlja broj novooboljelih
za godinu dana na 100 hiljada stanovnika
. Stopa incidence
omogućava usporedbu među različitim populacijama izračunatu na 100.000 stanovnika, a
prema fortmuli:
Broj
obo
lj
er
li
h u određenoj
popu
l ac
ij
i u određenom
per
i odu
x 100.000
Broj osoba izloženih riziku x dužina posmatranog perioda
Prevalenca
pretstavlja broj osoba koje imaju maligni tumor u određenom vremenskom
periodu (periodična prevalence), a izračunava se dijeljenjem broja postojećih slučajeva sa
ukupnom populacijom.
Mortalitet
je broj umrlih ljudi koji su imali maligni tumor u određenom vremenskom
periodu, obično u godini dana, neovisno da li su umrli od samog malignog tumora, posljedica
njegovog tretmana ili neke druge bolesti.. Specifični mortalitet pretstavlja broj umrlih radi
određenog malignog tumora.
Kvalitet deskriptivnih studija zavisi od kvaliteta prikupljanja podataka. Kvalitet podataka o
incidenci varira ovisno o zdravstvenom sistemu, kvalitetu dijagnostike, da li su tumori
patohistološki potvrđeni i td.
Prikupljanje i analizu podataka o učestalosti, smrtnosti, dobnoj, regionalnoj distribiciji,
provode institucije
registra za rak.
Osnovni
r
egistar prikuplja podatke o velikim grupama
stanovnika (1 do 5 miliona),
populacioni registar
(population based cancer information).
Hospitalni registar evidentira podatke o pacijentima tretiranim u određenoj zdravstvenoj
institutciji. Iako ova vrsta registra raspolaže sa obilnijim podacima, on daje informacije o
znatno manjem broju stanovnika. Nacionalni registar za rak je organiziran za prikupljanje I
analizu podataka o malignim tumorima u određenoj državi. Podaci iz nacionalnih registara
dostavljaju se Međunarodnoj agenciji za istraživanje raka (International Association pour
Registration du Cancer- IARC) sa sjedištem u Lionu (Francuska) , odnosno Svjetskoj
zdravstvenoj organizaciji (World Health Organisation- WHO) i objavljuju se u publikaciji
Incidenca raka na pet kontinenata (
www-dep.iarc.fr.
Ref). Registar za rak je institucija koja aktivno prikuplja podatke i provodi istraživanja na
temelju koji se planiraju mjere pšrevencije, ranog otkrivanja i adekvatnog liječenja. U svakom
slučaju kvalitet epidemioloških podataka ovisi prije svga o organiziranosti registra za rak i
odgovornosti zdravstvenih radnika koji dostavljaju podatke Registru.
Analitička epidemiologija
obuhvata nekoliko vrsta studija u okviru kojih se istražuju
potencijalni uzroci raka.
Retrospektivne
studije obuhvataju analizu razlika u izloženosti u
prošlosti nekim faktorima rizika kod bolesnika od raka, pa ih pojedinačno ili grupno
upoređuju sa zdravim osobama.
Prospektivne
studije upoređuju dvije grupe ljudi: jednu kod
koje postoji sigurna izloženost nekim faktorima rizika (zračenje, pušenje na pr), i drugu grupu
kod koje ne postoji izloženost datim rizičnim faktorima (na pr. Incidenca raka pluća kod
pušača i kod nepušača).
Ukrštene studije
upoređuju faktore rizika u odnosu na neki period, na
pr neko prošlo i sadašnje razdoblje.
Ekološke studije
na pr o uticaju ishrane na učestalos raka dojke, ili zloupotrebe duhana kod
raka pluća i grla.
Kohortne studije
posmatraju dvije grupe individua kroz određeni period:
