UNIVERZITET U NIŠU
FAKULTET ZAŠTITE NA RADU U NIŠU
Predmet: Medicina rada
SEMINARSKI RAD
Epidemiološki podaci o povredama na radu i van rada u
Srbiji, EU i svetu
Mentor:
Student:
dr Jovica Jovanović
Ivan Radenković 16024
Niš, 2020.
Epidemiološki podaci o povredama na radu i van rada u
Srbiji, EU i svetu
4
1. EPIDEMIOLOŠKI PODACI O POVREDAMA NA RADU I
VAN RADA U SRBIJI, EU I SVETU
Prema epidemiološkim istraživanjima sprovednim u SAD-u mogućnost da neka osoba
u Americi postane invalid (pre nego što ode u penziju) je jednan prema tri (ili 1:4 do 20
godine starosti). To je nešto što je realnost i očekujuća pojava ne samo u SAD-u već i u
mnogim drugim zemljama sveta, pre svega zbog velikog broja mogućih rizika i uzroka
invalidnosti čijom naglom pojavom mogu biti iznenađene mnoge do tada zdrave osobe.
Koliko je invalidnost široko rasprostranjen problem i pretnja pokazuje njen neprestani
rast alarmantnom brzinom. Više od 30 miliona Amerikanaca (oko 12% ukupnog stanovništva)
između 21 i 64 su invalidi. Više od 50% Američkih invalida su u najproduktivnijim
godinama, od 18 do 64 prema najnovijem popisu u SAD, a oko 2,3 miliona ljudi podnelo je
tužbe za ostvarivanje prava po osnovu invalidnosti socijalnom osiguranju SAD u 2008.
Karcinom je, na globalnom nivou u 21. veku, vodeći uzročnik nastanka invalidnosti, i
sa duševnim i kardiovaskularnim obolenjima zbirno čini čak oko 70% uzroka nastanka trajne
invalidnosti, odnosno gubitka radne sposobnosti.
1
Sa ciljem prepoznavanja i beleženja invaliditeta u kontekstu popisa, osobe sa
invaliditetom se definišu kao one koje su u većem riziku nego opšta populacija u
doživljavanju ograničenja i prepreka u obavljanju specifičnih aktivnosti ili ograničenja u
društvenom učešću. To su osobe koje doživljavaju poteškoće u jednoj ili više dimenzija
aktivnosti od šest ključnih: u hodu, vidu, sluhu, itd., čak i uz upotrebu pomagala koja
pospešuju obavljanje aktivnosti i bez obzira na to da li žive u olakšanim/prilagođenim
uslovima.
Treba imati u vidu da je osnovni metod u popisivanju invaliditeta prijavljivanje ili
ocena sopstvenog zdravlja (
self-reported health
), a ne samoodređenje ili lična identifikacija u
smislu invaliditeta, te stoga treba uzeti u obzir ovakav metodološki pristup u identifikaciji
invaliditeta.
2
Ovome treba pridodati i primenu tzv. socijalnog pristupa popisivanju osoba sa
invaliditetom, na mesto medicinskog, koji se prvenstveno oslanja na dijagnozu, odnosno
etiketu invaliditeta. Posmatrajući sve navedeno, treba imati na umu i činjenicu ili stav da je
invaliditet fluidni pojam, koncept koji se razvija i menja.
1
Pleho A, Kojović J. Invalidnost i njeni uzroci. III savjetovanje iz oblasti zaštite na radu „Prevencija
invalidnosti”. Zbornik radova. Tuzla, 1987.
2
Đorđević V. Invalidnost- Metodologija, epidemiologija, prevencija. Beograd: Megraf; 2002.
Epidemiološki podaci o povredama na radu i van rada u
Srbiji, EU i svetu
5
2. OPŠTI PODACI O OSOBAMA SA INVALIDITETOM -
BROJ, STRUKTURA I POJAVNOST POTEŠKOĆA USLED
POVREDE NA RADU I VAN RADA
Broj osoba sa invaliditetom i procenat koji one čine u odnosu na ukupnu populaciju
variraju ne samo po regijama i delovima sveta (različitost podataka se često vezuje za podelu
na razvijene i zemlje u razvoju, pa dalje - zemlje u razvoju iznad i ispod određenog stepena
razvoja) već, i mnogo češće, usled različitosti u metodologiji koja se odnosi i na način
prikupljanja podataka i formiranja podataka (popisi, istraživanja), i na definiciju/pojam
invaliditeta koja se u tu svrhu koristi i primenjuje.
Takođe, u problematiku metodologije ulazi i odluka o tome koji stepen poteškoće
uvrstiti kao kritičan prag za smatranje nekog stanja/poteškoće kao pitanje u domenu
invaliditeta. Tako, na primer, podaci Svetske zdravstvene organizacije, koja se često uzima
kao relevantni izvor informacija u ovom pogledu, formiraju se na bazi posmatranja
invaliditeta kao interakcije između zdravstvenog stanja i ograničenja vezanih za životne
aktivnosti i društvenu uključenost. Slično je i sa mnogim drugim bazama. SZO procenjuje da
trenutno u svetu živi preko milijardu ljudi sa nekim oblikom invaliditeta, što čini oko 15% od
ukupne populacije. Međutim, procenjuje se, dalje, da između 110 i 190 miliona odraslih
žitelja planete imaju ozbiljnih problema u životnom funkcionisanju, što je između 2 i 3,5%
ljudi starijih od 15 godina. Istovremeno, blago variranje u predstavljanju ovih podataka je
vidljivo i u okviru istih izvora.
3
Evropska Akademska mreža eksperata za invaliditet - ANED, koja je posvećena
posmatranju i sakupljanju podataka i praćenju kretanja kada su u pitanju osobe sa
invaliditetom na prostoru Evrope, prijavila je da su istraživanja pokazala jasno različite
situacije u prijavljivanju poteškoća među državama članicama EU. Međutim, uprkos tome,
brojke su stabilne i pokazuju prisutnost stalne poteškoće kod proseka 20-25% građana Unije
starijih od 15 godina, sa većom prisutnošću među ženama nego muškarcima.
Metodologija ANED-a bazira se na samoprijavljenom zdravlju, tj. poteškoći i jasno
beleži povezanost između rasta prisutnosti poteškoće i starosti, pri čemu se invaliditet javlja
uz starost ili se multiplifikuju pojavni oblici poteškoće, kao i njena ozbiljnost.
3
Republički zavod za statistiku (2013). Invaliditet: podaci po opštinama i gradovima. Beograd.
