Osnovi evropskog privatnog prava

Uvodna predavanja od 21. 02. 2008. godine – Nastanak i historijski
razvoj Evropskog privatnog prava

Jedan od čuvenih i najpriznatijih profesora rimskog prava u Njemačkoj u Bonu

Rolf

Kmitl

je autor poznatog djela

''Pravno jedinstvo Evrope i rimsko pravo''

, gdje se

on tu poziva na jednog ranijeg znamenitog njemačkog naučnika Rudolfa von Jering i
njegovo djelo Duh rimskog prava (''Geist des römisches Recht'') iz 1891. godine.
Dakle, radi se o jednom od

najznačajnijih pravnih djela

u pravnoj historiji. U tom

smislu, Kmitl se poziva na Jeringa u njegovoj čuvenoj

setenci

na početku ove knjige

''Duh rimskog prava'', gdje je rekao: da je tri puta Rim diktirao zakone svijetu, da je tri
puta pozivao narode u jedinstvo. Prvi put je ujedinio rimski narod i podario mu snagu
kroz  jedinstvo  antičke  rimske  drţave.  Drugi  puta,  kroz  jedinstvo  crkve,  a  treći  puta
kroz  recepciju  rimskog  prava  u  srednjem  vijeku.  Prvi  puta  putem  izvanjske  sile
moćnog oruţja, a ova druga dva slučaja kroz moć duha.
Propašću  antičke  Rimske  drţave  na  teritorijama  dotadašnjeg  Istočnog  Rimskog
Carstva  je  stvorena  jedna  nova  drţava  pod  nazivom

Bizantija

. Osnove pravnog

sistema  te  drţave  izgraĎene  su  temeljem  Justinijanove  kodifikacije,  kroz  različite
oblike  zbirki  propisa  koje  predstavljaju  preradu  pojedinih  dijelova  Corpus  iuris
civilis-a.  Profesori  su  na  tamošnjim  pravnim  školama  prevodili,  saţimali  i
parafrazirali,  te  davali  objašnjenja  izvornog  teksta  kodifikacije.  Tako  je,  na  primjer,
profesor  pod  imenom  Teofil  sačinio  grčku  verziju  Institucija  poznatu  pod  nazivom

Parafraza

. Do promjena pozitivnog prava, koje su istovremeno značile i postepeno

udaljavanje od Justinijanovog prava, dolazi zakonodavnom aktivnošću bizantijskih
careva. Tako su stvoreni poznati zakonski tekstovi:

Seljački zakon

ili

Nomos

Georgikos

Ekloga

Prohiron

Empanagoga

Heksabiblos

ili

šestoknjiţje

. Na taj

način stvoreno je tzv.

grčko - rimsko pravo

. U zapadnom dijelu nekadašnjeg

Rimskog carstva nastankom ranofeudalnih barbarskih drţava zahvaljujući primjeni
personalnog principa u primjeni prava u V i VI stoljeću nastaju tzv. barbarski zbornici
Rimskog prava sa kojima započinje druga historija rimskog prava u Zapadnoj Evropi.
Najznačajnije su:

Codex Eurici

kojeg je 475. godine sačinio vizigotski kralj Eurih u

formi edikta koji je predstavljao malu kompilaciju Rimskog prava od 30 poglavlja, a
pri čijem sačinjavanju je korišten materijal iz Gregorijanovog, Hermogregorijanovog i
Teodozijevog kodeksa. Ostrogotski kralj Teodorik Veliki objavio je početkom VI
stoljeća tzv.

Edictum Theodorici

pri čijoj izradi pored gore pomenutih kodeksa su

korištene Paulove Sentencije, Gajeve Institucije i Ulpinijanove knjige o
pro-konzulskoj sluţbi. Burbunski kralj Gundobat izdao je zbornik pod nazivom

Lex

Romana Burburgiorum

. Ovaj zbornik nije bio dugo na snazi, jer je potisnut

kasnijim zbornikom pod nazivom

Lex Romana Wisigothorum

kojeg je donio

vizigotski kralj

Alarih

u formi zakona. Ovaj zbornik je bio namjenjen samo rimskom

stanovništvu koje je ţivljelo u vizigotskoj Kraljevini kao sloj pokorenog stanovništva.
Lex Romana Wisigothorum će kasnije biti primjenjivan na cijeloj teritoriji tzv.

Galije

i  u  periodu  od  VI  do  XI  stoljeća  će  predstavljati  najvaţniji  izvor  rimskog  prava  u
kraljevinama koje su nastale na prostoru nekadašnjeg Zapadnog rimskog carstva. On
će  biti  potisnut  iz  upotrebe  tek  u  XII  stoljeću  kada  ga  je  potusnulo  pravo  iz  tada
ponovo  otkrivene  Justinianove  kodifikacije.  Ovaj  zbornik  u  modernim  uporedno  –
pravnim istraţivanjima i analizama dobija sve veću naučnu valorizaciju. Znači, od VI
do  XI  stoljeća  pod  rimskim  pravom  se  podrazumijevalo  ono  pravo  koje  je  bilo

zapisano u gore spomenutim varvarskimzbornicima rimskog prava. MeĎutim, već u X
i  XI  stoljeću  dolazi  do  promjene  strukture  feudalnog  društva  sa  pojavom  prvih
embriona  robnonovčanih  odnosa.  Dolazi  do  razvoja  gradova  kao  središta
ekonomskog, političkog i kulturnog ţivota. Organizacija vlasti u ovim gradovima ima
dosta  elemenata  ugledanja  na  organizaciju  vlasti  iz  doba  Rimske  republike.  Izabrani
gradski  magistrati  npr.  nose  naziv  konzuli,  a  mandat  im  traje  godinu  dana.  Počinje
osamostaljivanje gradova od crkvenih i svetovnih feudalaca. Gradovi šire svoju vlast
na susjedne teritorije, okolna seoska područja, pa čak i na manje susjedne gradove, na
koji način prerastaju u tzv.

komune

odnosno postaju ''gradovi-drţave''. Ekonomske i

političke promjene prati i duhovni preporod. U najrazvijenijim gradovima dolazi do
tzv.

rane renesanse

. Obrazovanje prestaje da bude monopol crkve. Osnivaju se

elementarne  škole  po  uzoru  na  kasno  –  antičke  škole.  U  tim  školama  se  otkriva
zaostavština  antičkog  svijeta.  Izučavaju  se  djela  Aristotela,  Platona,  neoplatoničara,
retora.  Dolazi  do  obrazovanja  prvih  stadija  pravne  kulture.  Advokati  i  biljeţnici
počinju  da  koriste  neke  elemente  Rimskog  prava.  Dolazi  do  upoznavanja  sa
Justinianovom kodifikacijom čiji tekstovi se pronalaze u bibliotekama. Ti tekstovi su
u  to  vrijeme  teško  razumljivi  i  za  njihovo  čitanje  prvenstveno  pokazuju  interes
sveštena lica. Pojavljuju se prve pravne škole. Kao prva najznačajnija pravna škola se
javlja  u  XI  stoljeću  škola  u  Paviji  glavnom  gradu  Lombardske  kraljevine.  Pavija  je
imala odreĎenu pravnu tradiciju. Već u IX stoljeću u njoj postoji veća grupa pravnika
koji  sačinjavaju  zbirke

lombardsog prava

. Pošto su ove zbirke pravljene u počast

rimskom pravniku Papinijanu, one su označene zajedničkim nazivom

Liber

Papiensis

. U XII stoljeću pravnici u pravnoj školi u Paviji dobijaju odreĎena početna

saznanja o rimskom pravu i počinju ga uporeĎivati sa svojim zbirkama. Svoje
napomene o rimskim pravnim rješenjima oni upisuju u pozitivno – pravni tekst, u
vidu tzv.

glosa

. Osnovna funkcija ovih napomena je bilo bolje razumijevanje vaţečeg

prava i popunjavanje pravnih praznina koje su u tom pozitivnom pravu bile vrlo česta
pojava.

Pravna škola u Paviji

je pripremila pravnike za advokatski i sudijski poziv,

pa je u središtu paţnje bilo pozitivno, a ne rimsko pravo. Prva pravna škola koja je
posebnu paţnju poklonila rimskom pravu je bila

škola u Bolonji

. Krajem XI stoljeća

u bolonjskoj školi profesor

Pepo

počinje da predaje rimsko pravo. Koristi tekstove

Justinianovog  Codex-a  i  Institucija.  Sačuvana  sudska  praksa  u  sudskim  arhivama  iz
tog  vramena  pokazuje  da  je  ov  vršeći  duţnost  sudskog  savjetnika  tzv.  kauzidikus  u
sudskim  parnicama  često  citirao  Digesta.  Mnogo  značajniji  je  bio

profesor Irnerie

koji je ţivio 1055. – 1133. godine. On je pokrenuo široko i sistematsko izučavanje
rimskog prava. Studije u Bolonji su obuhvatale tri discipline tzv.

trivijum

: gramatiku,

dijalektiku i retoriku. Nakon završetka trivijuma studenti su mogli da studiraju pravo.
To  je  bio  biši  stupanj  univerzitetskog  obrazovanja.  Za  potrebe  tih  studija  Irnerije  je
počeo  da  izučava  rimsko  pravo.  Prikupio  je  veći  broj  manuskripata  sa  dijelovima
Justinianove  kodifikacije.  Analizirao  je  tekstove  pokušavajući  da  shvati  njihov
smisao. Naime, pravne institute koji su u njima bili opisani praksa njegovog vremena
uglavnom nije poznavala, a pravna nauka nije vladala pojmovima kojima su se sluţili
klasični rimski pravnici. Irnerije se na počektu svog rada ograničio na proučavanje i
tumačenje  sloţenih  pravnih  termina.  Kasnije  je  prešao  na  objašnjavanje  cijelih
tekstova. U tom otkrivanju značenja termina i smisla teksta koristio je jezički metod i
formalno  logičke  metode  indukcije  i  dedukcije.  Analizirao  je  odreĎeni  takst,
uporeĎivao ga sa ostalim tekstovima koji su govorili o istoj problematici i na osnovu
toga izvodio zaključke. Irnerije je smatrao da formalno logička analiza tekstova vodi

prvi profesor rimskog prava

zadatak tumača da ustanovi smisao pravno pravilo,

ratio legis

. Da bi to postigao

tumač bi trebao da konsultuje samo one tekstove koji se odnose na isti problem.

Martin

je suprotno tome smatrao da to nije dovoljno i da tumač moţe da se poziva na

svaki  tekst  u  kodifikaciji  ako  tako  bolje  osvjetljava  problem,  jer  svako  pravilo  bi
trebalo da bude interpretirano u skladu sa pravičnošću koja je data u kodifikaciji kao
cjelini. Glosatori se nisu zaustavili na prostom tumačenju pronaĎenih tekstova, jer to
nije  bio  njihov  krajnji  cilj.  Njihova  vizija  prava  podrazumijevala  je  i  njihovu
primjenu,  pa  su  zbog  toga  procjenjivali  svrsishodnost  i  upotrebljivost  otkrivenih
rimskih pravnih rješenja. Imali su priliku da ih provjeravaju u praksi, jer su obavljali
sudijske i advokatske poslove u svojim komunama. Kako su bili i učesnici političkog
ţivota,  prebacili  su  na  teren  prava  rasprave  o  vaţnim  pitanjima  svoga  doba,  na
primjer,  o  osnovi  i  granici  carske  vlasti,  o  suverenitetu,  o  razdvajanju  crkvene  i
drţavne vlasti, o pravičnom ratu. Te rasprave su doprinjele da se u srednjovjekovnoj
Evropi formira svijest da su sukobi interesa moraju razrješavati putem prava i pravne
nauke,  bilo  da  oni  nastaju  meĎu  pojedincima,  bilo  meĎu  gradovima  ili  feudalnim
gospodarima.  Evo  nekih  primjera  koji  govore  o  tome  za  kakve  se  ideje  glosatori
zalaţu  i  kako  ih  obrazlaţu.  Od  vremena  krunisanja  Karla  Velikog  za  cara  rimljana,
dakle od 800. godine prisutna je u Evropi ideja o obnovi rimske Imperije,

renovatio

imperi romani

. Zagovaranje te ideje razumljivo je kada se ima u vidu činjenica da je

drţava Karla Velikog pokrivala dobar dio nekadašnje rimske Imperije, veliki dio
srednje i zapadne Evrope. U vezi sa idejom o obnovi Imperije postavilo se i pitanje šta
je osnov i gdje su granice carske vlasti. Glosatori su odgovor potraţili u Justinijanovoj
kodifikaciji. U prvoj knjizi Digesta našli su Ulpijanov fragment u kojem stoji da ima
snagu zakona sve ono što se prinepsu svidi (

quod principi plaquit, legis habet

vigorem

ili što se prinepsu svidi ima snagu zakona). Ulpijanovo objašnjenje bilo je da

je  to  posljedica  činjenice  da  je  narod  svoja  prenio  na  cara.  Polazeći  od  tog  teksta
Placentin  izvodi  zaključak  da  osnov  carske  vlasti  treba  vidjeti  u  činjenici  da  je  car
zastupnik naroda. Kada je riječ o granici  carske vlasti glosatori nemaju jedinstveno
mišljenje.

Irnerije

Rogerije

Placentin

kaţu da narodu nakon prenosa vlasti nije

ostala nikakva vlast.

Bulgar

Aco

Hugo,

suprotno tome, tvrde da narod uvijek ima

mogućnost da povrati jedan njen dio, pa je za njih kao i za Akurzija populus nosilac
javnih ovlaštenja i subjekt suvereniteta. Glosatori su saglasni da je car ovlašten da
donosi zakone, ali smatraju mora poštovati odreĎenu proceduru. Car po njima nije
osloboĎen obaveze poštovanja zakona, nije

legibus solutus

, kao što je to bio princeps

u  Rimu.  Zbog  toga,  po  dolasku  na  vlast  treba  da  poloţi  zakletvu  da  će  poštovati
zakone, pa i one koje sam donese. Budući da Akurzuje definiše zakon kao pravilo sa
svetom  sankcijom  koje  utvrĎuje  šta  je  časno,  a  zabranjuje  da  se  čini  suprotno,
proizilazi da glosatori u osnovi smatraju da je careva zakonodavna vlast ograničena i
u materijalnom smislu riječi. Njegovi zakoni  bi trebalo da utvrĎuju ono što je časno,
trebalo bi, dakle, da budu dobri, što njihovu ideju o carskoj vlasti čini blisku antičkoj
ideji  o  pravičnoj  i  dobroj  vladavini. Jedno  od  vrlo  osjetljivih  pitanja  bilo  je  i  ono o
carevim  svojinskim  ovlaštenjima.  Od  rješenja  tog  pitanja  zavisio  je  poloţaj  caru
podreĎenih feudalnih gospodara. Dvojica od četvorice poznatih doktora prava Martin
i  Bulgar  zastupaju  različita  shvatanja.  Po  Martinu  car  na  svim  dobrima  svojih
podanika ima vlast kao sopstvenik, a po Bulgaru to je samo vlast radi zaštite izricanja
pravde. Bulgarovo stanovište bilo je osnov na kome je kasnije izgraĎeno shvatanje da
vlast ima javnopravni karakter i da je ograničena načelom legaliteta. U odnosu dvije
vlasti,  papske  i  carske,  koji  je  bio  u  osnovi  mnogih  dogaĎanja  u  srednjovjekovnoj
Evropi, nisu raspravljali samo

kanonisti

. Glosatori usvajaju dualističku koncepciju po

kojoj i papa i car imaju najvišu vlast, ali svaki u svom domenu. Prvi u duhovnim

stvarima, a drugi u svjetovnim. Akurzije izričito kaţe da papa ne treba da se miješa u
svjetovne,  a  car  u  duhovne  stvari.  Budući  da  su  bili  svjedoci  brojnih  ratnih  sukoba
glosatori nisu mogli zaobići ni problematiku rata. Po doktrini koju oni razvijaju rat je
institut  ius  gentium-a.  Dakle,  nije  prirodno  pravo  i  ne  odgovara  prirodnom  stanju
odnosa  meĎu  ljudima.  Osnova  za  ovo  stanovište  našli  su  u  Hermogenijanovom
fragmentu uvrštenom u prvu knjigu Digesta u kome taj pravnik nabraja institute ius
gentium-a.  Tu  su  uz  rat,  na  primjer,  i  razlikovanja  naroda,  različita  vlasništva  i
trgovina.  Glosatori  izgraĎuju  doktrinu  o  pravičnom  ratu,  o  zakonitoj  upotrebi  sile  i
time postavljaju jedan od temelja današnjeg maĎunarodnog ratnog prava. Drugi temelj
je  u  crkvenoj  doktrini,  u  djelu  sv.  Augustina  (354  –  430).  Po  sv.  Augustinu  dato
obećanje  obavezuje  i  kada  koristi  neprijatelje.  Elaboracije  ideje  o  pravičnom  ratu
(bellum iustum) glosatori su našli u rimskim tekstovima. Za rimske pravnike pravičan
je  onaj  rat  koji  se  vodi  s  ciljem  odbrane,  ili  s  ciljem  traţenja  zadovoljenja  zbog
pretrpljene štete. Glosatori sada postavljaju pitanje da li pravičan rat postoji i van tih
slučajeva,  posebno  kada  se  vodi  da  bi  se  uništilo  zlo.  Pozivom  na  Florentinov
fragment u prvoj knjizi Digesta u kome se kaţe da je odbijanje sile i povrede u skladu
sa  prirodnim  pravom,  Akurzijeva  glosa  pravičnim  ratom  smatra  samo  onaj
odbrambeni. Interesantan je put kojim glosatori dolaze da pravne argumentacije kada
je riječ o ratu. Oni polaze od onih tekstova u Codex-u koji govore o zaštiti i povračaju
posjeda, sluţe se dakle institutom privatnog prava. To nalaze odgovor na pitanje šta je
primjerena  upotreba  sile  i  u  kom  roku  ona  treba  da  usljedi.  Ta  ideja,  da  se  pravna
argumentacija o tome šta je bellum iustum traţi na području privatnog prava u okviru
posjeda,  odnosno  u  krajnjoj  liniji  svojine,  danas  je  teško  shvatljiva,  ali  je  u  vrijeme
glosatora  razumljiva  zato  što  kraljevstva  ustvari  bila  velika  vlasništva.  Načelo
privatnog prava da se postignuti dogovori moraju poštovati

pacta sunt servanda

oni

proteţu i na slučajeve kada su sporazumi zaključeni po javnopravnom osnovu radi
postizanja mira.

Postglosatori

Drugu polovinu XIII i naredna dva vijeka obiljeţava rad škole postglosatora. Pravnici
koji pripadaju ovoj školi više ne izučavaju izvorni tekst Justinijanove kodifikacije, već
djela  glosatora,  prije  svega  Akurzijevu  glosu  ordinarium.  Zbog  toga  što  najčešće
komentarišu  djela  svojih  prethodnika  nazvani  su  još  i  komentatorima.  Najznačajniji
predstavnici  škole  su:

Čina

Bartol

Baldo

. Čina je podučavao u Perugi i Sijeni.

Napisao  je  komentar  prvih  devet  knjiga  Justinijanovog  kodeksa.  Bio  je  pjesnik  i
prijatelj  Dantea  i  Petrarke.  Njegov  učenik  Bartol  bio  je  profesor  u  Pizi  i  Perugi.
Uţivao je najveći ugled, a metod rada koji je uveo Mos, Docendi i Talikus bio je u
narednim  vijekovima  toliko  cijenjen  da  je  vladalo  mišljenje  da  niko  ne  moţe  biti
pravnik ako ga ne slijedi (nemo iurista nisi Bartolista). Bartol se smatra i osnivačem
nauke  o  meĎunarodnom  privatnom  pravu.  Baldo  je  bio  Bartolov  učenik.  Napisao  je
komentar  Justinijanove  kodifikacije,  a  bio  je  veliki  poznavalac  kanonskog  prava.
Predavao je Perugi, Paviji, Pizi i Firenci. Njegov i Bartolog opus smatran je za pisani
razum  (ratio  scripta)  i  kao  takav  je  ugraĎen  u  opšte  pravo  Evrope.  Budući  da  su
postglosatori izučavali i komentarisali Akurzijevu glosu njihov rad se nadovezuje na
školu  glosatora.  Dok  su  se  glosatori  zadovoljavali  pronalaţenjem  opštih  pravnih
pravila

brokardi

u Justinijanovoj kodifikaciji postglosatori polazeći od rimskih

tekstova nastoje da stvore opšta pravna pravila i definicije kojih u kodifikaciji nije
bilo. Oni se, dakle, oslobaĎaju kazuistučkog tumačanja prava, te tako Bartol formuliše
slijedeća pravila:

profesora u Burţu, a uz to su polazile od čovjeka (prva knjiga sadrţi ius quod ad
personas pertinet), što je profesorima humanistima bilo izuzetno značajno, oni su taj
institucionalni model uz neke izmjene i prihvatili. U ovom periodu kada rimski
pravnici upotrebljavaju termin ius civile oni uglavnom misle na privatno pravo koje je
dato u 49 od 50 knjiga digesta, te u 9 od 12 knjiga Justinijenovog kodeksa. Francuski
romanista

Donel

je u svom djelu izloţio ius privatum, tj. pravo koje dodjeljuje

pojedincu sve ono što mu pripada u različitim situacijama. Iz toga se zaključuje da on
privatno  pravo  posmatra  kao  sistem  subjektivnih  prava.  Po  njemu  civilno  pravo
najprije utvrĎuje šta pojedincu pripada, a zatim odreĎuje procesualna sredstva kojima
on  ta  prava  ostvaruje.  Kako  po  logici  stvari  najprije  treba  utvrditi  šta  svakom
pojedincu  treba  da  pripadne,  a  potom  utvrditi  procesnopravna  sredstva  ostvarenja  i
raspolaganja,  Donel  prihvata  institucionalni  sistem  u  kojem  se  tuţbe  izlaţu  na  kraju
nastavnog programa  rimskog prava. On je smatrao da su rimljani pod pojmom  actio
podrazumijevali  sudski  postupak.  Njegovo  djelo  je  sastavljeno  od  28  knjiga  –
komentara,  od  kojih  prvih  16  knjiga  obuhvata  materijalno  pravo,  a  ostale  knjige
sudski  postupak.  Privatna  prava  je  podijelio  na  ona  prava  koje  pojedincu  zaista
pripadaju  i  na  ona  prava  koja  se  pojedincu  duguju.  U  prvoj  grupi  prava  predstavlja
prava  koja  pojedincu  pripadaju  kao  slobodnom  čovjeku,  kao  npr.  pravo  na  ţivot,
slobodu  ....,  i  prava  koja  pojedinac  ostvaruje  na  pravima.  Analizirajući  sadrţaj
stvarnih  prava  Donel  je  prvi  uveo  kategoriju  iura  in  re  aliena,  odnosno  kategoriju
stvarnih  prava  na  tuĎim  stvarima.  Mada  su  antički  rimski  pravnici  ovaj  pojam
poznavali on u Donelovo vrijeme nije bio predmet naučnog interesovanja. Do toga će
doći kada počnu rasprave o samo pravnoj prirodi prava vlasništva u srednjem vijeku,
naročito  u  pokušaju  odreĎenja  sadrţajnih  elemenata  prava  koje  ostvaruje  vazal  na
zemljišnom dobru dobijenog od svog feudalnog gospodara. U kategoriju prava koja se
duguju pojedincu Donel navodi potraţivanje obaveznih odnosa. Ovaj naučnik je prvi
izvršio  podjelu  na  meterijalno  pravo  i  graĎanski  postupak,  što  je  bilo  od  velikog
značaja  da  daljnji  razvoj  moderne  nauke  graĎanskog  prava.  Njegova  sistematizacija
prava  je  predstavljala  novi  doprinos  jačanju  pravnog  pozitivizma  koji  su  trasirali
glosatori  i  postglosatori,  u  prvom  redu  ovi  drugi,  stvarajući  pravna  pravila  koja  do
tada  nisu  bila  sadrţana  u  Justinijanovoj  kodifikaciji.  To  je  predstavljalo  jedan
specifični način udaljavanja od klasičnog shvatanja prava, jer klasični rimski pravnici
nisu  odvajali  materijalno  pravnu  normu  od  procesne  norme,  odnosno  nisu  odvajali
pravo i njegovu primjenu.  Istaknuti predstavnici škole elegantne jurisprudencije koja
se još naziva i starom historijskom školom su bili Kujacije i Gotofred. Ovaj posljednji
je  posebno  zaduţio  romanistiku  jer  je  1594.  godine  prvi  objavio  jedinstveno  sve
dijelove  Justinijanove  kodifikacije  koja  se  od  tada  označava  terminom  Corpus  iuris
civilis.

Škola prirodnog prava

Ideja da pravo proizilazi iz suštine prirode zbog  čega je zajedničko svim ljudima je
veoma stara. Još je Aristotel ukazivao da ono što je po prirodi pravedno nije uvijek
pravedno i sa stanovišta prava. Stojička filozofska škola je dosta paţnje posvečivala
pitanju  prirodnog  prava  pod  kojim  su  oni  podrazumijevali  pravo  koje  je  u  skladu  sa
čovjekovim  razumom.  Antički  rimljani  su  preuzeli  niz  grčkih  filozofskih  ideja,  pa
razmatranje i napomene u prirodnom pravu nalazimo i u njihovim tekstovima. Najšira
filozofska  razmatranja  o  ovom  pitanju  nalazimo  u  folozofsko  –  teoretskom  dijelu
stvaralačkog opusa Marka Tulija Cicerona, dok saznanja o prirodnom pravu od strane
rimskih  pravnika  nalazimo  u  Justinijanovoj  kodifikaciji.  Klasični  pravnik  Ulpinijan