1. Pojam Orijenta, orijentalistike i orijentalne filologije
2. Počeci evropskog interesovanja za arapski jezik i islamski Istok
3. Orijentalistika kod nas: razlozi, škole i istorijat Katedre
4. Orijentalisti našeg podneblja
5. Turkologija: turski jezik, pisma i Orhonski natpisi
6. Iranistika: persijski jezik, pisma i istorijski pregled
7. Kineski jezik i kinesko pismo
8. Stare civilizacije Bliskog istoka: Egipat
9. Mesopotamija: Sumer, Akad, Vavilon i Asirija
10. Ivo Andrić, Edvard Said i orijentalizam kao diskurs
11. Japan i japansko pismo
1. Pojam Orijenta, orijentalistike i orijentalne filologije
Reč
Orijent
potiče od latinske reči
Oriens
, koja označava
Istok
, odnosno prostor „tamo gde
sunce izlazi”. U predavanjima se posebno naglašava da se Orijent i orijentalistika ne posmatraju kao neutralni pojmovi, jer su istorijski nastali u evropskom akademskom i kulturnom okviru. Zbog toga se uz njih vezuje i pitanje
evropocentričnog viđenja stvari
: Istok se često određuje
iz ugla Evrope i evropskih kategorija.
Orijentalistika
je nauka koja je istorijski nastala u Evropi i koja kompleksno proučava Istok.
severne Afrike. Zato se orijentalistika ne svodi samo na učenje jezika, nego je šira oblast koja povezuje više nauka: istoriju, etnologiju, arheologiju, kulturnu istoriju, religiju, filozofiju i filologiju.
Orijentalna filologija
podrazumeva filološko bavljenje orijentalnim kulturama, pre svega kroz
pisane spomenike
tih kultura. Ona proučava orijentalne jezike i književnosti, ali preko
tekstova može da obuhvati i šire područje istorije, religije, filozofije, umetnosti i nauke istočnih naroda. Pošto se tekstovi pišu na različitim jezicima, iz orijentalne filologije se razvijaju posebne discipline:
U središtu orijentalne filologije nalaze se pisani spomenici i kulture islamskog Istoka, naročito bliskoistočne kulturne tradicije koje su Evropi bile najbliže:
arapska, persijska i turska
. U
savremenom nazivanju koriste se i izrazi
orijentalne studije
,
studije Istoka
i
afričko-azijske
studije
.
U predavanju se pominje i
Jozef Samuilovič Briganski
, rođen 18. maja 1905. u Kijevu. Rano se
preselio u Baku, gde je savladao azerbejdžanski, hebrejski i druge jezike, diplomirao je u Moskvi na Institutu za orijentalne studije, a od 1933. do 1940. živeo je u Tadžikistanu. Od 1950. radio je
1
na Institutu za orijentalne studije u SSSR-u i napisao više od 400 dela o istoriji kulture i književnosti naroda Centralne Azije.
2. Počeci evropskog interesovanja za arapski jezik i islamski Istok
U predavanjima se početak šireg kontakta Istoka i Zapada objašnjava kroz arapsku ekspanziju. Ubrzo nakon smrti proroka
Muhameda 632. godine
, Arabljani napuštaju granice Arabijskog
poluostrva i pokoravaju istočne provincije Vizantije, kao i
Sasanidsku Persiju
. Tada počinju
njihovi intenzivni kontakti sa drugim narodima i kulturama koje su imale razvijenu civilizaciju. Jedan važan susret bio je
susret sa Vizantijom i grčkim delima
. U periodu od
8. do 10. veka
Arapi i muslimani bili su mnogo zainteresovaniji za kulture i civilizacije koje su pokorili nego obrnuto. Tada nastaje poznati
arapski prevodilački pokret
, tokom kog su na arapski
prevođena dela, pre svega grčkih mislilaca. Kasnije, sa razvojem zapadne medicine, ova dela postaju važna kao udžbenici. Učenje arapskog jezika na Zapadu imalo je više razloga. Pojedini hrišćanski misionari smatrali su da muslimane mogu preobratiti samo ako im pruže razumne argumente na njihovom jeziku. Zbog toga je bilo neophodno razumevanje arapskog jezika i
Kuranske objave
. Prvu školu
arapskog jezika osnovali su
Dominikanci 1250. godine u Toledu
.
Drugi važan razlog bio je
arapski kao jezik trgovine
. Od 17. veka, naročito kod Holanđana,
poznavanje arapskog postaje potrebno u trgovačkoj struci. Neki od poznatih orijentalista tog perioda karijeru su započeli kao diplomatski predstavnici svojih zemalja. U savremenom dobu studije arapskog jezika sve manje su isključivo lingvističke ili filološke: uklapaju se u širi nivo proučavanja političkih nauka, dok arapski kao jezik islama postaje sredstvo kojim savremeni svet nastoji da spozna islam.
Zapamti
Al-Andalus
se u prezentaciji izdvaja kao regija prenošenja znanja, a među evropskim naučnicima koji su
posetili sveta mesta pominju se
Johan Ludvig Burkhart
i
Kristijan Snuk Hurgronje
.
3. Orijentalistika kod nas: razlozi, škole i istorijat Katedre
Orijentalistika na našim prostorima razvija se u posebnom istorijskom okviru. Balkan je od
14.
veka
bio deo orijentalne civilizacije i prolazio je kroz proces islamizacije. Zbog toga
orijentalistika kod nas nije nastajala samo kao akademsko interesovanje za „daleki” Istok, nego i kao potreba da se razumeju sopstvena istorija, dokumenti, jezik administracije, kulturni tragovi i posledice povlačenja Osmanskog carstva. Pre naučne orijentalistike pominju se rani koreni:
Vuk Karadžić
i njegov „objektivan odnos
prema negativnom”, zatim
prvi prevod Kurana na srpski 1895. godine
koji je uradio
Mićo
Ljubibratić
, kao i
prevod Muhamedove biografije iz 1896. godine
, koji su uradili braća
Dragutin i Vojislav Ilić
.
Razlozi za nastanak orijentalistike kod nas vezani su za više procesa: Balkan kao deo orijentalne civilizacije, orijentalistika kao
„nacionalna nauka”
, proučavanje nacionalne kulture i tragova
civilizacije nakon povlačenja Osmanskog carstva, potreba za obrazovanjem stručnog kadra za
2
studije. Godine
1925.
, na poziv
Bogdana Popovića
, započeo je nastavnu aktivnost kao docent na
Katedri za svetsku književnost Filozofskog fakulteta u Beogradu, gde je predavao
persijsku
književnost
i
turski jezik
. Godine
1926.
osnovao je samostalni Seminar za orijentalnu
filologiju, a
1929.
izabran je za vanrednog profesora.
Bajraktarević je učestvovao na međunarodnim kongresima orijentalista u Lajdenu, Rimu, Briselu, Hamburgu i Minhenu. Njegova bibliografija broji
337 dužih i kraćih radova
iz oblasti
orijentalistike. Među temama se pominju:
Ko je Zmajev Mirza-Shafi?
,
Ficdžerald i Omer
Hajam
,
Uticaj Istoka na Getea
i
Nasredin-Hodžin problem
.
Gligorije Gliša Elezović
Gligorije Gliša Elezović (1879–1960)
bio je filolog i istoričar. Proučavao je turske izvore
značajne za dublje sagledavanje srpske istorije. Gimnaziju je završio u Solunu i Carigradu, a na Filozofskom fakultetu Velike škole u Beogradu studirao je srpsku istoriju i geografiju, srpski i staroslovenski jezik. Diplomirao je 1905, a 1907. postao profesor. Radio je kao pomoćni nastavnik u Pljevaljskoj gimnaziji, srpskoj gimnaziji u Solunu i Skoplju, srpskoj bogosloviji u Prizrenu i učiteljskoj školi u Skoplju. Godine 1908. izabran je u centralni odbor Srpske demokratske lige, prve srpske stranke u Osmanskom carstvu, i bio je saradnik njenog glasila
Vardar
. Bio je urednik
Privrednog glasnika
, jedan od osnivača Skopskog
naučnog društva i saradnik njegovog Glasnika. Elezović je bio svestrani istraživač: u njegovom opusu zastupljene su filologija, dijalektologija, turkologija, etnologija, istorija umetnosti, islamistika, antropologija, istorija i antropogeografija. Bio je član Odbora za istočnjačku istorijsku i književnu građu Srpske kraljevske akademije od njegovog osnivanja 1931. godine. Objavio je veliki broj turskih dokumenata, među kojima su
Turski spomenici u Skoplju
,
Sokolari i sokolarstvo
,
Tursko-srpski spomenici Dubrovačkog
arhiva
i
Rečnik kosovsko-metohijskog dijalekta
.
Darko Tanasković
Darko Tanasković
rođen je
4. januara 1948. u Zagrebu
. Klasičnu gimnaziju završio je 1966. u
Beogradu, a 1970. diplomirao je orijentalnu filologiju. Godine 1971. izabran je za asistenta- pripravnika za orijentalnu filologiju, a 1979. doktorirao je disertacijom
Arapski jezik u
savremenom Tunisu – diglosija i bilingvalizam
. Od 1988. redovni je profesor na Katedri za
orijentalnu filologiju. Predavao je arapski jezik, turski jezik, uvod u orijentalnu filologiju, arapsku književnost, persijsku književnost, osnove islamske civilizacije, islam i hrišćanstvo i islamski fundamentalizam. Bio je ambasador SRJ pri Svetoj Stolici u Vatikanu i pri Malteškom viteškom redu, a od februara 2016. stalni predstavnik Srbije pri Unesku u Parizu. Objavio je preko
800
naučnih i stručnih radova
, među kojima se pominju
Arapska poezija
,
Sufizam
,
U dijalogu s
islamom
,
Islam i mi
,
Gramatika arapskog jezika
,
Islam: dogma i život
i
Neoosmanizam
.
Aleksandar Popović
Aleksandar Popović (1931–2014)
rođen je u Beogradu. Godine 1954. diplomirao je na Katedri
za orijentalnu filologiju, a iste godine odlazi na usavršavanje u Pariz. Godine 1957. stiče diplomu iz klasičnog arapskog jezika i islamske civilizacije na Visokoj školi za orijentalne jezike u Parizu, a 1965. doktorira iz istorije islama na Sorboni.
4
Od 1967. do 1977. radi u Nacionalnom centru za naučna istraživanja (CNRS) kao pomoćnik orijentaliste
Maksima Rodinsona
. Interesovao se za islamska mistična bratstva na Balkanu,
muslimansku štampu u jugoistočnoj Evropi i magiju u islamu. Godine 1986. objavio je značajnu studiju
Balkanski islam. Muslimani jugoistočne Evrope u postosmanskom periodu
.
Dejan Razić
Dejan Razić (1935–1986)
označen je kao osnivač sinologije i japanologije u Srbiji. Rođen je u
Kanjiži, a nakon gimnazije upisao je svetsku književnost na Filološkom fakultetu u Beogradu. Godine 1957. studirao je engleski jezik i književnost na Viktorija Koledžu u Londonu, a 1958. u Australiji na Odseku za orijentalistiku Sidnejskog univerziteta upisuje studije kineskog i japanskog jezika, književnosti i civilizacije. Na Kolarčevom univerzitetu počeo je 1972. da vodi kurseve kineskog i japanskog jezika. Od jeseni 1974. radi na Filološkom fakultetu u Beogradu kao lektor-predavač za kineski jezik, a 1976. počinje i nastavu na Lektoratu za japanski jezik. Godine 1982. odbranio je doktorat
Naturalizam u modernoj japanskoj književnosti
, prvu doktorsku disertaciju iz dalekoistočnih
filologija u našoj zemlji.
Imena za povezivanje
Prva generacija orijentalista:
Marija Đukanović
,
Hasan Kaleši
,
Dušanka Bojanić-Lukač
,
Azra
Mehmedbašić-Jevtić
,
Ljubinka Rajković
,
Slavoljub Đinđić
. Od 1960. do danas pominju se
Milan
Adamović
,
Rade Božović
,
Vojislav Simić
,
Ajša Đulizarević-Simić
,
Darko Tanasković
,
Anđelka
Mitrović
i
Ema Petrović
.
5. Turkologija: turski jezik, pisma i Orhonski natpisi
Turski jezik
je državni jezik Republike Turske. U prezentaciji se navodi da njime govori oko 45
miliona ljudi, a njegovim dijalektima govore i turske narodnosti Balkanskog poluostrva, Kipra, Sirije i Iraka. Istanbulski dijalekat najbliži je turskom književnom jeziku. Turski je samo jedan živi jezik iz porodice turskih jezika, koja obuhvata preko trideset drevnih i novih jezika. Klasifikacija turskih jezika nije definitivno utvrđena, jer se primenjuju različiti kriterijumi. U predavanju se pominju
turanski jezici
, naziv koji su uveli Iranci za narode severno od iranske
visoravni. U turanske jezike ubrajaju se tursko-tatarski, ugro-finski, samojedski, mongolski, mandžurski sa tunguskim i japanski jezik. Turski se u prezentaciji svrstava u
altajsku grupu
jezika
, zajedno sa tursko-tatarskim, mongolskim i mandžurskim sa tunguskim.
Osobina
Objašnjenje iz prezentacije
Aglutinativnost
Koren reči ostaje nepromenljiv, a nastavci se „lepe”
na koren; primer:
yol + cu + luk + ta
– „na
putovanju”.
Vokalska harmonija
Vokali se ravnaju prema prvom vokalu u reči.
Sintaksička osobenost
Sve što je važno dolazi na kraju rečenice.
Turska plemena živela su u istočnoj Aziji i Mongoliji, severno od Kine. Prve informacije o njima, iz
3. veka pre nove ere
, nalaze se u kineskim izvorima, ali se ti izvori smatraju dosta
nepouzdanima. Pouzdaniji podaci nalaze se u turskim izvorima iz
