I
1. NAZIV I PREDMET UVODA U PRAVO
Ranije su postojali, a i danas se upotrebljavaju razni nazivi. Danas se kod
nas ne upotrebljava termin Enciklopedija, već Uvod u pravo i Uvod u
pravne nauke. Pored ovih, ponekad se koriste i drugi termini, kao npr.
Osnovni pojmovi o državi i pravu. Pravo je usko povezano sa državom. Ne
može se govoriti i izučavati pravo, a da se država odvoji ili apstrahuje. Kada
i dolazi do odvajanja države i prava, to je više da bi se izvesni elementi u
ovim pojavama dublje proučili ili razradili. U Uvodu u pravo izučavaju se
država i pravo u cjelini. Daju se opšti pojmovi i veze u oblasti države i
prava, objašnjavaju se najvažniji i opšti problemi. Uvod u pravo ima opšti
karakter. Kada uzmrmo u obzir naziv Uvod u pravne nauke, tu predmet
predstavlja pravna nauka, a kada uzmenmo naziv Uvod u pravo mnogo
jasnije i tačnije ukazuje na osnovnu materiju proučavanja-pravo, bez obzira
na pravne nauke, njihovu razvijenost, vrstu i razvoj.
2. NASTANAK I RAZVOJ UVODA U PRAVO
Uvod u pravo se dosta kasno pojavilo kao zasebna disciplina sa određenim
predmetom i cjelinom. Prije uvoda u pravo formirale su se mnoge pravne
nauke i čak dostigle veliki stepen razvoja. Tako smo imali građansko prava,
krivično pravo i dr. U Rimu se razvila posebna pravna disciplina Institutions
koja je služila kao uvod u pravne nauke, a koja je sadržla uglavnom
pojmove građanskog prava. Iz tog vremena poznata he knjiga čuvenog
pravnika Gajusa pod nazivom Institutiones. Isto tako poznat je Institutiones,
teoretski uvod u Corpus iuris civilis cara Justinijana. Može se reći da ovi
radovi prestavljaju prve osnove Uvoda u pravo. U 13 vijeku tek počpinje
ponovni razvoj pravne nauke sa privrednim razvojem naročito u
gradovima sjeverne Italije. U proučavanju države i prava naročito je vaćan
razvoj društva i države u 17 i 18 bvijeku. U 19 i 20 vijeku teoretsko
proučavanje države i prava se sve više razvija sa razvojem kapitalizma i
države. Kod nas se poslije II svjetskog rata iz Teorije države i prava razvija
zasebna nastana disciplina-Uvod u pravo.
3. INSTITUCIJE I UVOD U PRAVO
U rimskom pravu institucije su sadržale osnovne pojmove pretežno
građanskog prava i tako bile uvod u građansko pravo. Poznate su Institucije
kao uvod u Corpus iuris civilis cara Justinijana, koji sadrži osnovne pojmove
prava Corpus iuris civilis. Danas se materija građanskog prava tako razvila
da svaki njen deo predstavlja posebnu naučnu disciplinu, a izvesni delovi
nisu više u domenu građanskogprava, već javnog prava. Uvod u pravo od
svih ovid djelova Institucija ima najviše dodirnih tačaka sa uvodnim
dijelom. Riječ institucije prevodi se različito. Neki je prevode kao uputstvo, a
1
neki kao udžbenik. U rimskom pravu čuvene su
2 institucije Gajeva i
Justinijanova. Justinijanova
je bila opšta, teoretski uvod u Justinijanov
zbornik, Corpuc iuris civilis, vezan za kodeks građanskog prava.
Gajeve
institucije su pak bile udžbenik koji je bio predmet proučavanja prava i
izvor klasičnog rimskog prava. Gajeve institucije imaju 4 dijela: uvod
posvećen pravu, prvi dio koji se odnosi na lica, drugi i treži koji sadrže
pravo koje se odnosi na stvari i četvrti koji se odnosi na postpak. Gaj vrši
klasifikaciju izvora prava. Izlaže iz kojih akata se sastoji pravo rimskog
naroda, kao što su zakoni, plebiscit, itd, a isto tako daje i pojmove tih akata.
Sve je to karakteristično i čini temelj za proučavanje ne samo rimskog
prvava, nego i prava uopšte, teorije prava.
4. ODNOS UVODA U PRAVO I DRUGIH PRAVNIH I DRUŠTENIH NAUKA
Odnos između ovih nauka je uzajam. Uvod u pravo u svojim izučavanjima
oslanja se na druge pravne i društvene nauke. Uvod u pravo je u tjesnon
vezi naročito sa društvenim naukama koje proučavaju, sem države i prava, i
druge društvene pojave kao što su: sociologija, ekonomske i političke nauke.
Uvod u pravo utiče pravne, naročito konkretne i pozitivne nauke. S obzir na
svoj predmet i odnose prema drugim pravnim naukama, Uvod u pravo je
uvodna, opšta i osnovna nauka. U uvodu u pravo imamo one pojmove i
znakove koji predstavljaju uvod za dalja izučavanja u svim drugim
naukama. Bez Uvoda u prvao nemoguće je shvatiti državo i pravo. Uvod u
pravo, oslanjajući se ne samo na norme, već i na teorijsko sagledavanje
materije, uz pomoć socioloških, ekonomskih i političkih nauka, pruža šire
mogućnosti sagledavanja države i prva kao opštih kategorija, što i na
određeni način obogaćuje pozitivne i konkretne pravne nauke.
PRAVO
5. POJAM METODA UVODA U PRAVO
Metod je sastavni dio nauke. Od kakvog je značaja metod za nauku vidi se i
po tome da postoje i posebne discipline koje proučavaju detaljno
metodologiju pojedinih nauka. Težnja svake nauke pa i pravne je da
postigne istinu o pojavama koje ispituje. Taj posao je vrlo složen, dug i
težak, ali i neminovan za nauku. Nauka ne bi bila nauka ako bi drugačije
pristupila svom poslu. U tom procesu naučnog saznanja moramo tražiti
najbolje,najprikladnije i najispravnije puteve,sredstva načine –
odgovarajući metod koji će nas dovesti do ispravnog rezultata. Treba
2
pravo sastoji i kako funkcioniše. Ova anatomija i fiziologija prava nam
omogućava prilagođavanje strukture funkciji, omogućava kako utvrditi iz
čega se sastoji pravo, da bi bolje funkcionisalo.
Asiološki metod
– Ovim metodom ocjenjujemo, vrednujemo pravne
norme,pravne odnose i pravni poredak u cijelini. Ovaj metod ima i drugi
naziv: metod vrednovanja. Njime se presuđuje kako bi trebalo da bude
pravo, a ne kakvo pravo jeste. Vrednovanje se vrši na osnovu određenih
kriterijuma i principa, a oni zavise od političko – ideološkog sistema koji
vlada u određenoj zemlji. Ovim metodom se ocjenjuju a) čitav pravni
poredak i njegovi dijelovi, te predlažu odgovarajuće promjene; b)pravna
nauka, pravno obrazovanje, pravna metodologija, posebno pravne tehnike i
način rada pravnika s kritikom postojećeg o predlogom budućeg stanja i
razvoja. U normativnoj djelatnosti njime se ocjenjuje da li neke društvene
odnose treba nominirati i kako; tehnička rješenja u pravnom norminiranju,
kao i radnje koje će se kvalifikovati kao delikti i sankcije. Aksiološki metod
koriste advokati, građani u podnescima, ali i sudije službenici upravnih
organa pri donošenju konkretnih akata. Sledi zaključak da je aksiološki
metod vrlo značajan u pravu i to pri stvaranju prava, posebno u oblasti
pravne tehnike i kritici postojećeg prava s nuđenjem novog.
Sociološki metod
– Sociološki metod, koji je poseban metod za Sociologiju,
objašnjava društvene faktore nastanka i razvoja pojava te i države i prava.
Sociološkim metodom obogaćujemo znanja od kojih ne možemo doći
pravnim metodom.
Istoriski metod
– Ovim metodom se pojave posmatraju u kretanju, u
njihovom nastajanu, razvijanju i nestajanju. Istorisko – pravni metod je
složen metod i u okviru njega se javlja i dogmatsko – normativni metod,
sociološki, pa i ostali osnovni pravni metodi. Ta simbioza istorisko –
pravnog i ostalih metoda govori jasno da su ova dva metoda nesamostalna i
da se javljaju udruženi sa drugim metodama.
Komparativni metoda
– Komparativni ili usporedni metoda proučava
pojave uspoređujući ih sa drugim sličnim ili suprotnim. Ovaj metod potiče iz
antičke grčke. Njime utvrđujemo sličnost, ali i različitost pri regulisanju istih
pitanja u različitim pravnim sistemima.
Lingvistički metod
– Pravni teoretičar Jering je istakao da „ pravnik treba
misliti kao filozof a govoriti kao seljak. Lingvistički metod je jako vezan za
logički, toliko da se gotovo redovno javljaju zajedno. On se javlja u
dvostrukoj funkciji, prva je da opisivanje, ona objašnjava kakav je jezik u
pravu, a druga objašnjava kakav jezik treba da bude u pravu. Pravni jezik
nema svoju gramatiku, ni svoju morfologiju, ali je po svojoj sintaski ,
4
sematici i stilistici drugačiji od narodnog jezika.
Pravne tehnike
– su skup radnji i instrumenata kojima se stvara i
primjenjuje pravo.
7. DRŽAVA , PRAVO I PRAVNE NAUKE
Pravna nauka ima za svoj predmet pravo, a ono je u tijesnoj vezi sa
državom. Uloga prava proizlazi iz samog društva i države, njihova snaga i
razvoj, ali ulogu prava treba tražiti i u samom pravu, njegovoj suštini i
uticaju na društvo i državu. Pravo je povezano sa državom. To su dve pojave
koje se teško mogu zamisliti odvojeno. U svom početnom stadijumu kada se
država pojavila i imala manji broj poslova i oblasti uticanja i reguliranja, sa
vrlo malim brojem pravnih normi, bila je predmet velikog izučavanja. U
starom vijeku, država i pravo se izučavaju sa filozifskog gledišta kao i
mnoge druge pojave. Danas državu i pravo proučavaju sve društvene nauke
i svaka vrši izučavanja sa svog aspekta. Pravne nauke ne izučavaju državu i
pravo na isti način i u istom obliku .Država i pravo utiču na razvoj pravne
nauke, pravna nauka utiče na razvoj države i prava. Taj odnos stvara vrlo
složene uticaje i jedne i druge strane. Neophodno je da se država i pravo
stvaraju pod uticajem pravne nauke, a i drugih nauka, naročito sociologije,
ekonomskih i političkih nauka. Pravo i država moraju biti izraz stvarnosti,
postojećih društvenih odnosa svojim normama moraju dalje razvijati te
odnose u određenom pravcu ,radi postizanja određenih društvenih ciljeva.
Prema tome, pravo i državu treba stvarati i ostvarivati uz pomoć pravne
nauke ali i uz dobro poznavanje društva i njegovog kretanja i političkih
uslova ,snaga ciljeva na osnovu znanja koja daju sociološke, ekonomske i
političke nauke. Na ovakav način razviće se država i pravo i imati veću
ulogu i uticaj na društvo. Nauka je preteča pojava, ukazuje na to kako će se
pojave razvijati.
8. PRAVNE NAUKE I NJIHOVA PODJELA
Zajedničko za sve pravne nauke je da izučavaju državu i pravo. U pravnim
naukama se izučavaju pravne norme, koje regulišu odgovarajuće društvene
odnose. A pravne norme ustvari čine pravo. Pod pravnim naukama
podrazumjevamo cjelokupnu nauku o državi i pravu, sve pravne nauke koje
na različite načine izučavaju državu i pravo. Pravne nauke su društvene
nauke. Najvažnija, osnovna podjela pravnih nauka se vrši prema predmetu
i načinu izučavanja države i prava, tako imamo sledeće pravne nauke:
a) Istorijsko pravne – ove nauke izučavaju državu i pravo kakve su nekad
5
je u skladu sa društvenim i pravnim normama, druga vrsta je suprotna
ovim. Evolutivne promjene koje su bitne za državu i pravo su:
1.Reforma. Ova promjena je svakodnevna. Reforme zahvataju gotovo sve
oblasti društvenog života, privredu, kulturu, nauku pa i čitavo društvo.
Reforme mogu biti zakonite ( koje su u skladu sa društvenim poretkom) i
nezakonite ( suprotne društvenom poretku)
2.Državni udar – To je nezakonita promjena kojmo ličnost ili grupa u
vrhovima državne hijerarhije vrši promjenu u državi i pravu koja se sastoji
u preuzimanju vlasti. Državni udar se vrši po pravilu nasilinim putem
upotrebom ili pretnjom sile. Državnim udarom se ne mjenja suština države
i prava. Ostaje isti tip države i prava.
3.Puč – je nezakonita promjena koju vrši ličnost ili grupa koji nisu u
vrhovima državne organizacije . To su sporednije ličnosti koje preuzimaju
vlasti na nezakonit način. Puč ne mjenja suštinu države i prava. Vrši se
nasilnim putem.
11. REVOLUCIJA
Revolucija znači konkretnu opštedruštvenu, drastičnu promjenu, ne samo
državnog i pravnog poretka. Revolucione promjene su krupne, kvalitativne
promjene. One mjenjaju u suštini državu i pravo, mjenjaju se i druge pojave
u društvu ;ideologija, svjest, politika, moral itd. Nastaje novo društvo, nova
država i pravo. Ovih promjena je manje nego evolutivnih. Evolutivne
promjene se svakodnevno dešavaju. One se gomilaju sve više i više, dovode
do sporova i sukoba i u jednom trenutku dolazi do revolucionih promjena.
Revolucija podrazumjeva radikalan raskid sa prošlošću, prateće obilježje
revolucije je i nasilnost. Revolucionarne promjene su skokovit, kvalitativna
prelaz iz jednog društva, države i prava u drugo. Za ostvarenje revolucije
postoje različita sredstva i načini. Razumjevanjem suštine revolucije može
se zaključiti da se takva promjena može samo izvršiti silom. Izvršenje
revolucije i potpuno osvajanje vlasti u svim oblastima i težnja zbačenih da
se ponovo vrate na vlast, jasno ukazije nužnost upotrebe nasilja u izvršenju
revolucionarnih promjena i daljeg učvršćivanja revolucije.
12. ULOGA DRŽAVE U STVARANJU I PRIMJENI PRAVA
Uloga države u odnosu na pravo najbolje se vidi kroz dve oblasti, stvaranje i
primjenu prava, a uloga prava u odnosu na državu kroz organizaciju i
7
