DIO PRVI

UVOD U OSNOVNE PROBLEME FINANSIJSKE AKTIVNOSTI DRŽAVE

Glava I

UOPĆE O FINANSIJAMA

1) Finansije, ime i nastanak

Termin «finansije» potiče iz latinskog jezika, gdje je riječ «finis», a zatim «finire» i
«finare» značila završiti, zaključiti neki posao, okončati jedan spor pomoću novca. U
svom današnjem značenju taj pojam se javlja u Francuskoj od XV vijeka i označavao je
određeni državni prihod i državnu privredu uopće. Finansije su nastale sa pojavom
robne proizvodnje i početkom djelovanja zakona vrijednosti.

2) Značaj, predmet i pojam nauke o finansijama

U savremenom svijetu izučavaju se finansije kao skup novčanih odnosa i tokova koje su
u vezi sa državom i užim javno-pravnim kolektivitetima. Aktivnost države koncentrisana
na privređivanje novcem (prikupljanje i trošenje) radi ostvarivanja određenih ciljeva
naziva se

finansijskom aktivnošću države ili državnim finansijama.

Pojam finansija u širem smislu obuhvata sve radnje vezane za upotrebu gotovine, kao i
bankarske i berzanske operacije. U užem smislu, ovaj pojam obuhvata samo novčanu
privredu javnopravnih tijela – države, kantona, grada, općine.

Pojmom

javne finansije

označava se proces finansiranja onih potreba čije se

zadovoljavanje ne može obezbijediti direktnom primjenom tržišnih zakonitosti.

Nauka o finansijama

je naučna disciplina koja se bavi istraživanjem uzročno-

posljedičnih odnosa oko pribavljanja, trošenja, upotrebe i čuvanja finansijskih sredstava
i imovine, kao i određenih odnosa vezanih za finansijsku aktivnost javnopravnih
subjekata. Nauka o finansijama je kompleksna, sintetična nauka koja u sebi sadrži više
finansijskih disciplina. Pojaavma iz oblasti finansija bave se mnoge naučne discipline
među kojima posebno mjesto zauzimaju 3: teorijska (čista) nauka o finansijama,
finansijska politika i finansijsko pravo.

Glava II

NAUKA O FINANSIJAMA I DRUGE FINANSIJSKE DISCIPLINE

1) Finansijska nauka/teorija

U svom teorijskom aspektu, nauka o finansijama izučava objektivne finansijske
fenomene, ne dajući unaprijed nikakve propise za praktično djelovanje. Ona daje
odgovor na pitanja:

1) koliko je novca potrebno za zadovoljavanje potreba države;

2) kako pribaviti ta sredstva;

3) redoslijed utroška tih sredstava;

4) kako čuvati i kontrolisati upotrebu raspoloživih sredstava.

5) Finansijska politika

Finansijska politika je skup finansijskih mjera i akcija kojima se iskorištavaju rezultati
nauke o finansijama. Ona pokazuje sredstva i puteve ka postizanju ciljeva koje je
označila teorija. Dakle, finansijska politika se bavi traženjem najcjelishodnijih puteva za
što efikasniju primjenu finansijskih instrumenata.

2) Finansijsko pravo

Finansijsko pravo predstavlja skup propisa kojima se uređuju finansijski odnosi u jednoj
društvenoj zajednici. Ono se može posmatrati isključivo u vezi sa određenim konkretnim
društvenim poretkom, za razliku od finansijske teorije i politike, koje imaju univerzalni
karakter. Predmet finansijskog prava je izučavanje pravnih odnosa u vezi sa
finansiranjem javnopravnih kolektiviteta. Njime se obuhvataju propisi o budžetu,
fondovima, finansijskim planovima i programima, novcu, kreditu, bankama, osiguranju,
javnom zajmu, javnom dugu itd. U nekim zapadnim državama se iz finansijskog prava
kao posebna nauka izdvojilo budžetsko, carinsko i poresko pravo.

3) Finansijski sistem

Finansijski sistem zemlje čini finansijsko zakonodavstvo zajedno sa drugim
organizacionim mjerama koje nadležni organi i organizacije preduzimaju za finansiranje
društvenih potreba.

4) Međunarodno finansijsko pravo

Pod međunarodnim finansijskim pravom podrazumijeva se ukupnost pravnih normi
kojima se regulišu međunarodni finansijski odnosi (između država, kao i između
međunarodnih organizacija i država). Izvori su međunarodni ugovori, običaji, presude
međunarodnih sudova i arbitraža, unutrašnji zakoni kji regulišu pitanja iz međunarodne
saradnje, kao i određeni propisi međunarodnih organizacija.

5) Druge finansijske discipline

Finansijska historija posmatra finansijske institute kroz vrijeme, izučavajući njihove
konkretne promjene i istražujući njihove uzroke.

Finansijska statistika izučava kvantitativnu stranu finansijskih pojaav i instituta i prikuplja
ih u homogene grupe, iznalazeći u njima ono što je jednoobrazno i stalno.

U novije vrijeme javljaju se finansijska sociologija, te finansijska psihologija.

Finansijsku fiskalnu tehniku čine metode, instrumenti i mjere kojima se provodi
finansijska (fiskalna) politika jedne zajednice.

6) Javne, fiskalne i monetarne finansije

Potreba   je   osjećaj   nedostatka   nekog   dobra.   Zadovoljava   se   materijalnim   dobrima   i
uslugama   koja   mogu   biti   prirodna   i   ekonomska   (proizvedena).   Klasifikacija   potreba
može se vršiti prema raznim kriterijima, ali je za nas najbitnija podjela potreba prema
načinu   njihovog   zadovoljavanja,   tj.   finansiranja.   Po   tom   kriteriju   se   potrebe   mogu
podijeliti na lične (individualne), zajedničke (kolektivne), opštedruštvene, te investicione
potrebe (potrebe za proširenjem materijalne osnove rada). Lične potrebe izučavaju se u
političkoj   ekonomiji,   investicione   potrebe   u   ekonomskoj   politici,   a   preostale   dvije   su
predmet širih proučavanja u nauci o finansijama.

Osnovna obilježja opštedruštvenih potreba su:

1) To su potrebe svih subjekata u društvu (građana, preduzeća, ustanova itd);

2) One nisu mehanički zbir pojedinačnih potreba, već predstavljaju njihovu sintezu u

obliku svijesti o postojanju i značaju zadovoljavanja tih potreba radi ostvarivanja
ukupnog društvenog progresa;

3) Konstituišu se na nivoima društvenih zajednica i moraju biti podmirene svuda

jednako, bez obzira na ekonomske mogućnosti tih zajednica, što nije slučaj za
individualnim i zajedničkim potrebama, koje se mogu podmirivati samo u mjeri u
kojoj za to postoje materijalna sredstva.

4) Kao bitan uslov zadovoljavanja opštedruštvenih potreba javlja se nužnost

organizovanja i funkcioniranja nosilaca ovih potreba.

5) Zadovoljavanjem ovih potreba stvaraju se opšti uslovi za obavljanje djelatnosti u

svim oblastima, te tako omogućava društveni progres u cjelini.

Opštedruštvene potrebe mogu se podijeliti u 5 osnovnih kategorija:

1) potrebe vezane za funkcioniranje društveno-ekonomskog i političkog sistema;

2) potrebe vanjske sigurnosti;

3) potrebe unutrašnje sigurnosti;

4) potrebe ostvarivanja ekonomske i razvojne politike;

5) potrebe za socijalne sfere od općeg intresa.

Sve ove potrebe podmiruju se iz istog ekonomskog agregata, a to je nacionalni
dohodak.

2) Finansiranje potreba i nacionalni dohodak

2.1. Stvaranje nacionalnog dohotka.

Nacionalni dohodak je ukupna novostvorena

vrijednost u jednoj zemlji tokom jedne godine. Dobije se kad se od društvenog bruto-
proizvoda odbiju materijalni troškovi i amortizacija.

2.2. Raspodjela nacionalnog dohotka

može se posmatrati sa stanovišta učešća

pojedinih dijelova (klasa) stanovništva i sa aspekta funkcionalne raspodjele. Po prvom
kriteriju, raspodjela odražava postojeću strukturu društva (klasna struktura).

Funkcionalna raspodjela pretpostavlja zadovoljavanje ličnih, kolektivnih,
opštedruštvenih, te investicijskih potreba (akumulacije).

Lične (individualne) potrebe

zadovoljavaju se iz plaća i drugih primanja zaposlenih,

penzija, invalidnina, socijalne zaštite, primanja po osnovu kredita, primanja iz
inostranstva po raznim osnovama i sl. Kad se od ovih primanja odbiju porezi, doprinosi,
takse i uplate na štednju, ostaje fond lične potrošnje stanovništva koji se naziva i neto
primanja.

Kolektivne (zajedničke) potrebe

podmiruju se preko raznih vrsta fondova i budžeta, a

odnose se na obrazovanej, zdravstvo, socijalnu zaštitu, kulturu, stambenu djelatnost i
sl.

Opštedruštvene potrebe

vrše se preko budžeta društveno-političkih zajednica.

Sredstva budžeta odnose se na potrebe administracije i državne uprave, otplate
državnih dugova, dotiranje užih DPZ od strane širih, davanje subvencija, finansiranje
odbrane i sl.

Akumulacija

je dio nacionalnog dohotka namijenjen za proširenu reprodukciju.

Navedene vrste potreba moraju biti u određenom skladu, što se utvrđuje planskim
projekcijama privrednog i društvenog razvoja za određeni vremenski period.

7) Raspodjela i efekti angažovanog dohotka

Raspodjela pretpostavlja 2 osnovne faze: primarnu raspodjelu i sekundarnu raspodjelu,
odnosno preraspodjelu. Primarna raspodjela vrši se na tržištu, putem cijena i novca.
Sekundarna raspodjela vrši se putem poreza, doprinosa, carina, taksi i drugih dažbina
putem kojih se već izvršena primarna raspodjela preraspodjeljuje preko budžeta i
fondova prema potrebama koje utvrđuje društvena zajednica.

Glava IV

UREĐIVANJE FINANSIJSKIH ODNOSA U SAVREMENIM DRŽAVAMA

Finansijski odnosi opredijeljeni su političkim odnosima. Kod unitarnih država centralna
vlast ima potpun finansijski suverenitet, dok se u federacijama izvorna ovlaštenja dijele
između federacije i njenih članica.

1) Finansijski odnosi u unitarnim državama

Finansijski sistem bilo koje države se u općem smislu može označiti kao regulisanje
njenih prihoda (finansijsko zakonodavstvo), njihovo ubiranje (finansijska uprava), te
utrošak ubranih sredstava (budžetsko pravo).Za federaciju je karakteristična vertikalna i
horizontalna povezanost fiskalnog i budžetskog sistema. Vertikalna postoji na relaciji
federacija-članice-lokalni javnopravni kolektiviteti, a horizontalna se manifestuje između
kolektiviteta istog nivoa.

2.1. Raspoređivanje potreba

(rashoda) u federativno uređenim državama moguće je u

vertikalnom i horizontalnom pravcu. Raspoređivanje u vertikalnom pravcu zavisi od
stepena decentralizacije. Horizontalno raspoređivanje potreba (rashoda) zavisi od
vertikalnog. Ta zavisnost uslovljena je mogućnošću da različiti nosioci finansiranja imaju
i različite zadatke pri podmirivanju istih potreba. Zato je moguće da im se nejednako
obezbjeđuju i sredstva.

2.2. Raspoređivanje prihoda

je takođe moguće po vertikali i horizontali. Vertikalno se

vrši po nekom od slijedećih sistema:

Sistem učešća.

Kod ovog sistema, finansijsko zakonodavstvo i uprava su u nadležnosti

članica, od kojih federacija dobiva samo tzv.»matrikularne prihode», tj. doprinos za
pokriće troškova nastalih pri izvršavanju zadataka koje su joj povjerile države članice.
Time se želi sačuvati nezavisnost država koje čine federaciju.

Konkurentni sistem.

U ovom sistemu federacija i članice samostlano stvaraju sredstva

koja su im potrebna i raspolažu vlastitim finansijskim i upravnim zakonodavstvom.
Nedostatak ovog sistema je u dupliranju finansijskih ovlaštenja i poreski obveznik se u
takvom slučaju može 2 puta pozvati na uplatu preza i drugih dažbina.

Sistem odvajanja (separacije)

zasniva se na principu podjele fiskalnih prihoda prema

izvoru, vrsti i obliku, putem jednog unaprijed sastavljenog dogovora, ustava ili zakona.
Sistem se trudi da provede čistu podjelu kompetencija u finansijskim odnosima.
Nedostatak ovog sistema je u njegovoj krutosti, jer se rashodi i prihodi vremenom mogu
mijenjati usljed promjena okolnosti i stvoriti disparitete koje ovaj sistem nije u stanju
uskladiti. Zbog toga se on najčešće dopunjava posebnim finansijskim izravnanjem
(tzv.harmonizacija).

Separacija može biti slobodna i vezana. Kod slobodne, federacija i članice samostalno
utvrđuju izvore, vrste i oblike prihoda. Vezana postoji kad se nekim aktom (ustav,
zakon) unaprijed odre-di pravo na utvrđivanje visine prihoda, ali ne i na ustanovljavanje
izvora, vrsta i oblika prihoda.

Sistem povezivanja (zajednica)

karakteriše se time što izvori prihoda pripadaju samo

nosiocu finansiranja jednog nivoa, dok ostalim nivoima pripada samo pravo učešća u
tim prihodima. Učešće u prihodima reguliše se u obliku doprinosa (davanja «odozdo na
gore» - kotizacija) ili u obliku dotacija (davanja «odozgo na dole»). Prednost ovog
sistema je u većoj fleksibilnosti, ali on ne mora uzeti u obzir disparitete koji nastaju na
strani rashoda. Zato mu je s vremena na vrijeme takođe potrebna dopuna jednim
dodatnim utvrđivanjem kvota učešća.

Sistem jednoobraznosti

. U ovom sistemu federacija svojim članicama dodjeljuje

prihode koje je ubrala na osnovu svog punog fiskalnog suvereniteta. Ovdje se postavlja
pitanje da li se uopće može govoriti o federativnom uređenju takve države.