1
Sadržaj finansijske djelatnosti države
Dominantni sadržaj finansijske djelatnosti države čine finansijsko pravni odnosi.
Finansijsko-pravni odnosi su društveni odnosi koji su vezani za prikupljanje
javnih prihoda, njihovo raspoređivanje i trošenje radi zadovoljenja javnih
potreba, koji su regulisani javnim propisima. Predmet tog odnosa jeste novac,
subjekti su, najprije država s jedne strane, i fizička i pravna lica s druge. Po
pravnoj prirodi takav odnos je trovalentan:
dužnički odnos
poreskog obveznika
prema državi;
fiskalni odnos
koji proističe iz ovlašćenja države da uvodi poreze i
upravno-pravni
odnos koji se zasniva u postupku rješavanja poreskih stvari.
Nastanak, trajanje i prestanak finansijsko-pravnog odnosa
Nastanak, trajanje i prestanak finansijsko-pravnog odnosa
uvrđeni su opštim
pravnim aktima nadležnih državnih organa-izvorima finansijskog prava. Takvi
akti su Ustav, zakoni, budžeti, odluke, uredbe. Finansijsko-pravni obuhvata
dvije vrste odnosa:
-Fiskalne odnose
-Odnosi u vezi sa trošenjem fiskalnih sredstava
Fiskalni odnosi
čine ustavna i zakonska ovlašćenja države, po osnovu kojih ona
obezbjeđuje sredstva za zadovoljenje svojih potreba. Propisivanjem poreza,
taksa, carina, doprinosa i drugih oblika obaveznih davanja, država uspostavlja
fiskalni odnos sa obveznikom davanja. Fiskalna ovlašćenja finansijskim
subjekata mogu biti trojaka:
ovlašćenje za ustanovljavanje prihoda
-predstavlja
ovlašćenje nosilaca fiskalne vlasti da odredi faktičke situacije i pravne uslove
koji određena fizička i pravna lica stavlja u poziciju dužnosti da plate porez;
pravo na uvođenje prihoda
-jeste ovlašćenje države i drugog nadležnog javnog
kolektiviteta da već ustanovljeni prihod uvede kao svoj i da ga na taj način
pribavi;
pravo na utvrđivanje visine prihoda
-koji pripadaju određenom
subjektu finansiranja, bilo kao posebno ili samo kao dio prava na uvođenje
prihoda, uključuje utvrđivanje osnovice, nivoa stope i kruga poreskih obveznika,
ali i ovlašćenja za obračunavanje i naplatu prihoda.
Odnosi u vezi sa trošenjem fiskalnih sredstava
-raspodjela i trošenje fiskalnih
sredstava uslovljena je kvalitetom i obimom vršenja funskcija države ili drugog
javnog tijela, odnosno obavezom zadovoljavanja određenih javnih potreba.
Osnovne institucije javnih finansija
Institucije javnih finansija predstavljaju sve ustanove države i drugih javnih
kolektiviteta koji im služe u prikupljanju, raspodjeli i trošenju državnih prihoda.
Brojne finansijske institucije mogu se klasifikovati u nekoliko većih osnovnih
grupa i to:
-javni prihodi
-javni rashodi I budzet.
2
Javni prihodi
- jedna od institucija, bez kojih se javne potrebe ne mogu se
zadovoljiti , a do njih država i drugi javni subjekat dolazi tako što joj građani i
privreda plaćaju određena davanja koja su utvrđena zakonom. Mogu biti u
obliku fiskalnih prihoda (porezi, carine, takse, doprinosi), koje država nameće
svojim suverenitetom u zakonom opredjeljenim situacijama. Takođe posrednim
načinom na osnovu kaznenog postupka, pribavlja prihode od krivičnih,
prekršajnih i drugih sankcija. Postoje i privatnopravni prihodi, koje država
ostvaruje svojom poslovnom aktivnošću.
Javni rashodi-
podrazumijevaju trošenje javnih prihoda namijenjenih
finansiranju funkcija države i drugih subjekata javnog karaktera, pripadaju
profesionalno zahtijevnom krugu državnih organa i službi.
Budžet
-finansijsko pravni okvir raspoređivanja javnih prihoda na određene
javne namjene države i dotičnih javnopravnih tijela. Donosi ga nadležni
predstavnički organ za naredni određeni vremenski period, po pravilu za godinu
dana, projektujući sve prihode i rashode drćave ili drugog javnog subjekta.
Klasifikacija javnih prihoda
Raznolikost i mnogobrojnost javnih prihoda nameće potrebu njihovog
klasifikovanja u što homogenije grupe, čime se postiže više korisnih ciljeva. To
su:
1. Originarni i derivativni
2. Redovni i vanredni
3. Javnopravni i privatnopravni
4. Prihodi fizičkih i prihodi od pravnih lica
5. Prihodi širih i užih političko – teritorijalnih jedinica
6. Namjenski i nenamjenski
7. Povratne i nepovratne
8. Prihodi u novcu i prihodi u naturi
1.Originarni
(izvorni) javni prihodi su oni prihodi koje država ostvaruje po
osnovu privredne i druge djelatnosti same države, odnosno njenih organa ili od
nje ovlašćenih subjekata, kao i prihodi po osnovu državnog vlasništva nad
ekonomskim dobrima. Ovo su nefiskalni prihodi i država se ne javlja sa pozicije
vlasti, jer ne ustanovljava prihode po osnovu fiskalnog suvereniteta, niti ih
naplaćuje pod prijetnjom prinude.
Derivativni
(izvedeni) javni prihodi su takvi prihodi koje država ostvaruje na
osnovu svog fiskalnog suvereniteta, iz privredne i ostalih djelatnosti drugih
pravnih i fizičkih lica, odnosno njihove ekonomske moći. Oni se ubiraju iz
dohotka i imovine fizičkih i pravnih lica i postaju vlasništvo države, koja ih
upotrebljava za podmirivanje svojih javnih potreba.
4
Javni prihodi u naturi
su prihodi koje ostvaruje država fakultativno putem
poklona pravnih i fizičkih lica (npr. Umjetničke slike, biblioteke, zemljište,
zgrade i dr.)
Unutrašnji formalno-pravni izvori poreskog prava
1. Ustav
kao najviši pravni akt zemlje, ustanovljava pravo države da uvodi i
naplaćuje fiskalne prihode i propisuje opštu obavezu fizičkih i pravnih lica da
plaćaju dažbine i generalno postupaju po fiskalnim propisima.
2. Zakoni
su oni fiskalni propisi kojima se to ustavno pravo parlamenta dalje
razrađuje. U takvim fiskalnim zakonima (poreskim, carinskim, taksenim, o
obaveznim doprinosima i dr.), parlament definiše sve bitne elemente za svaki
fiskalni prihod (predmet, obveznik, osnovica, stopa, olakšice i oslobođenja,
način i vrijeme plaćanja i sl.). Pored fiskalnih zakona, parlamentu pripada i
pravo da utvrdi godišnji iznos svakog pojedinog dažbinskog prihoda, što on čini
godišnjim budžetom kao zakonom „sui generis“.
3. Podzakonski akti
kao državni propisi koje donosi izvršna vlast, služe za
izvršavanje fiskalnih zakona. Njih usvaja vlada i resorni ministar finansija, ali
uvjek na osnovu ovlašćenja iz zakona, koji treba da bude sproveden.
Ekonomski izvori i predmet fiskalnih prihoda
Kvalitet i domet ekonomskih dejstava fiskalnih prihoda uslovljen je upravo
izborom njihovog predmeta i izvora.
Izvor dažbina
predstavlja skup materijalnih dobara i sredstava koja pripadaju
obvezniku dažbina iz kojih on izvršava dažbinu. Izvor plaćanja dažbina može biti
dohodak, odnosno prihod i imovina. To je ekonomska kategorija iz koje se plaća
dažbina.
Predmet dažbina
je objektivna činjenica ili događaj, materijalno dobro, kao i
pravna ili ekonomska transakcija, čijim se nastankom, odnosno pojavljivanjem
stvara osnov za uvođenje fiskalne obaveze.
Imovina kao dažbinski predmet i izvor:
Imovina je skup prava koja se u
novčanom obliku iskazuju kao neutrošeni dohodak iz ranijeg perioda. To je
spoljna manifestacija ekonomske sposobnosti nekog lica da bude obveznik
dažbine. Iskazuje se kao:
pokretna imovina, nepokretna i kao imovinsko
pravo.
Prihod kao dažbinski predmet i izvor:
Prihod predstavlja svaki pojedinačni, u
novcu, izražen prihod koji obveznik dažbine ostvari od neke djelatnosti, od
imovine ili od kapitala.
Dohodak
sačinjava u novcu ukupni izraženi iznos prihoda koji je u toku
određenog vremenskog perioda, obično jedne godine, obveznik ostvario iz svih
izvora. Osnovne karakteristike su: dohodak je zbir ekonomskih dobara (novac,
5
roba, usluge); ekonomska dobra su novostvorena dobra, kao rezultat rada i
sredstava za proizvodnju; novostvorena dobra ili ranije nijesu postojala ili je
povećana vrijednost već postojećih; korisnik može biti fizičko ili pravno lice; po
pravilu se ostvaruje redovno, ali postoje slučajevi ostvarivanja dohodka od
slučaja do slučaja; trošenje dohodka ne znači automatski smanjivanje njegove
imovine.
Potrošnja kao dažbinski predmet
Potrošnja predstavlja finalnu upotrebu
proizvoda i usluga. Ona je sintetički izraz ekonomske sposobnosti lica, koja služi
za određena izdvajanja u obliku fiskalnih prihoda.
Pojam i karakteristike poreza
Porez je dominantni obliik javnih prihoda u savremenim državama. Porez je
finansijski instrument pomoću kojeg država i niže društveno – političke
zajednice izdvajaju dio nacionalnog dohotka za finansiranje svojih potreba i
izdataka i ostvarivanje različitih političkih, ekonomskih, socijalnih i drugih
ciljeva. Bitne karakteristike poreza:
-prinudnost
-neizvršavanje poreske obaveze povlači sa sobom razne mjere
prinudne naplate, koju država obezbjeđuje primjenom svog aparata sile;
-
derivativnost
-porezi su instrument preraspodjele nacionalnog dohodka,
izvedeni su javni prihodi iz ekonomske snage fizičkih i pravnih lica, nad kojima
država ima poreski suverenitet; služeći se tim suverenitetom, država zakonom
oduzima dio prihoda, dohotka, odnosno imovine poreskih obveznika, koje
koristi za finansiranje javnih potreba;
-porez je novčano davanje
-utvrdjuje se u novcu i podmiruje u novčanim
jedinicama;
-odsustvo neposredne protivnaknade-
lica koja su platila porez ne mogu
zahtijevati od države odredjenu činidbu, da država nešto učini, odnosno ne
postoji koleracija između prihoda koji su ostvareni od poreza i koristi koju
pojedinci imaju od trošenja oporezivanjem ubranog prihoda;
-porezima se finansiraju javni rashodi
- danas se porez prikuplja radi
zadovoljavanja javnih rashoda i finansiranja javnih poreba;
-nedestiniranost
-po pravilu, namjena trošenja prihoda od poreza nije unaprijed
utvrđena,već služe za finansiranje svih javnih rashoda.
Elementi oporezivanja
Izvršavanje poreske obaveze, oporezivanje, kao složen pravni, ekonomski i
finansijski proces, uključuje određena lica, koja stoje u pasivnom ili aktivnom
odnosu prema poreskojj obavzi, ali i neke činjenice i događaje, činjenja i
propuštanja, preko kojih se oporezivanje maifestuje. To su elementi
7
ekonomske snage do kojeg je došlo zbog izvršavanja poreske obaveze. Po
pravilu, isto lice je i poreski obveznik i poreski destinatar. Razdvajanje poreskog
obveznika od poreskog destinatara najčešće se primjenjuje kod posrednih
porez (porez na promet, porez na dodatu vrijednost, carina, akciza). Namjera
zakonodavca kod ove vrste poreza jeste da poreski teret podnese potrošač
(kupac) a ne prodavac, koji je određen za poreskog obveznika. Motiv za takav
postupak je poresko – tehničke prirode, jer je brže, lakše, jeftinije i ugodinije
prikupiti porez od manjeg, nego od većeg broja lica.
Poreski jemac
je lice koje jemči da će poreski obveznik izvršiti poresku obavezu
i da će, u slučaju da on to ne učini, umjesto njega uplatiti porez. Na primjer,
zakonom se može propisati da će se u slučaju kad se porez ne može naplatiti od
poreskog obveznika, naplata izvršiti od članova njegove porodice.
Poreski posrednik
je lice koje je dužno da sa računa poreskog obveznika ili
poreskog platca, na osnovu njihovog naloga za prenos sredstava, obustavi i po
odbitku uplati utvrđeni porez, u svoje ime i za račun poreskog obveznika,
odnosno platca, na odgovarajući uplatni račun.
Poreski objekat
Poreski objekat se može definisati iz ugla nauke i iz ugla prava. Sa stanovišta
nauke, poreski objekat, predstavlja materijalni osnov za uvođenje poreza,
odnosno izraz ekonomske snage koju treba oporezovati. To mogu biti
prihodi,imovina,potrošnja i dr.
Iz ugla finansijskog prava, to je svaka ekonomska činjenica koja poreskoj vlasti
omogućava da utvrdi konkretnu poresku obavezu. Odnosno posjedovanje
određene imovine, promet proizvoda i usluga ili nasleđivanje i sl. Porezi se
najčešće nazivaju po svom objektu-porez na dohodak, dobit, na imovinu).
Poreska osnovica
Poreska osnovica je kvantitativno i kvalitativno određen i konkretizovan poreski
objekat, ona je element oporezivanja koji predstavlja određenu vrijednost na
osnovu koje se obračunava i utvrđuje poreska obaveza. svaki poreski oblik ima
posebnu poresku osnovicu. Osnovica poreza na dobit je oporeziva dobit, kod
poreza na nasljedje, utvrđena vrijednost naslijedjene imovine.
Oblici poreskih osnovica su:
-stvarna poreska osnovica
- paušalna poreska osnovica
- poreska osnovica po količini(specifična poreska osnovica)
- poreska osnovica po vrijednosti (ad valorem)
Stvarna poreska osnovica
se utvrđuje na osnovu svih elemenata i činjenica
relevantnih za realnu ekonomsku snagu poreskih obveznika. U cilju utvrđivanja
ovih činjenica, poreski zakoni i ostali fiskalni propisi definišu niz radnji, mjera i
