1
UVOD
Osnovni instrument finansiranja javnih rashoda u svim savremenim državama je budžet, a u
nekim zemljama i jedini. U budžetskoj teoriji postoje brojne definicije budžeta , jer se radi o
kompleksnoj finansijskoj instituciji, pomoću koje država ostvaruje mnoge ekonomske,
finansijske, političke i socijalne ciljeve. Klasično shvatanje budžeta zasniva se na tvrdnji da je
budžet akt kojim se predviđaju i odobravaju, unapred i za određeni period vremena, prihodi i
rashodi države.
2
POJAM BUDŽETA
Budžet je osnovni dokument za finansiranje državnih funkcija u svakoj državi.U zavisnosti od
načina definisanja države, državnih funkcija i obaveza države, budžet se u teoriji definiše kao
pravni akt ili zakon.
U našem sistemu , budžet je zakon koji se priprema i usvaja u „paketu" sa drugim
zakonima.Značaj budžeta ogleda se i u tome sto budžet nije samo akt za finansiranje državnih
funkcija, vec država preko instrumenata fiskalne politike i instrumenata raspodele sredstava
ostvaruje i političku,ekonomsku i socijalnu funkciju.
Da bi se došlo do optimalnog sistema finansiranja funkcija , neophodno je poći od teorijskih
osnova koje definišu državne funkcije, obaveze države i izvore finansiranja .Kada se utvrde
funkcije i obaveze ,dolazi se do prihoda i izvora prihoda .Sve savremene države imaju pravni akt
za finansiranje državnih funkcija, a to je najčešće državni budžet.Da bi država mogla da izvršava
poslove vezane ze njenu nadležnost, neophodna su joj sredstva.
Izvori finansiranja državnih funkcija su uglavnom prihodi koje država ostvaruje od privrede,
stanovništva i domaćih i inostranih zajmova.
Budžet kao državni akt treba da obezbedi finansiranje države u toku čitave budžetske
godine.Otuda treba ukazati na cilj koji se želi postići budžetom i na znacaj koji budžet ima.
Osnovni ciljevi budžeta se mogu definisati kao odnos prema budžetu koji se mora postići i to :
budžet je pregled javnih prihoda i javnih rashoda za jedan budući period ; da se za funkcionisanje
države pribave sredstva koja su potrebna za vršenje državnih poslova ; kao jedan od najvažnijih
ciljeva budžeta je iskazivanje svih državnih prihoda i državnih rashoda.
Budžet ima ekonomsko-finansijski i politički značaj .Ekonomsko-finansijski značaj se ogleda u
sledećem : budžet obezbeđuje i formalan red u državnim finansijama tako sto uređuje ravnotežu
između javnih prihoda i javnih rashoda ; budžet treba da obezbedi redovno , ali umereno fiskalno
opterećenje; budžet treba da stvori povoljne uslove za emisiju zajmova.
Politički značaj državnog budžeta je u sledećem : budžet je u osnovi politički i ekonomski
program vlade ; budžet je moćno sredstvo pomoću koga predstavničko telo utiče na rad državne
administracije; politički život parlamenta se ispoljava u postupku usvajanja budžeta.
Veoma kompleksnu definiciju budžeta dao je profesor Perić , povezujući ga sa produkcionim
odnosima u društvu. „ budžet je osnovna finansijska institucija svake političko -teritiorijalne
zajednice kojom se planski predviđaju novčani rashodi i prihodi shodno karakteru produkcionih
odnosa za neposredne i perspektivne zadatke i koju sankcioniše predstavničko telo." 1 Ovom
definicijom prof. Perić povezuje državni budžet , njegovu strukturu prihoda i rashoda sa
produkcionim odnosima u društvu.
4
BUDŽETSKI PRINCIPI ( NAČELA )
Budžetski principi ili budžetska načela su osnovna pravila kojih se treba pridržavati prilikom
izrade, donošenja i izvršenja budžeta. Ona su nastala kao rezultat borbe i stalnog nastojanja
parlamenta da ograniči pravo vladara, kako prilikom uvođenja obaveze plaćanja raznih dažbina,
tako i prilikom utvrđivanja namene njihovog trošenja.
Budžetski principi mogu se podeliti na :
•
Formalno - statične i
•
Dinamičko - materijalne.
Prvi se odnose na sadržaj i oblik budžeta , a drugi na sastavljanje i izvršenje budžeta.
FORMALNO - STATIČKI BUDŽETSKI PRINCIPI
Formalno - statički budžetski principi su :
•
Princip budžetskog jedinstva,
•
Princip budžetske potpunosti i
•
Princip preglednosti (jasnoce)
PRINCIP BUDŽETSKOG JEDINSTVA
Primena ovog principa zahteva da svi javni prihodi i rashodi u budžetu budu prikazani u jednom
budžetu. Na taj način dobija se celovit uvid predstavničkog tela ( parlamenta ) u stanje državnih
finansija, čime se obezbeđuje uticaj parlamenta na finansijsku privredu zemlje. Princip
budžetskog jedinstva omogućuje da se lakše i uspešno prevaziđe često velika razlika između
potreba za javnim rashodima i ekonomskih mogućnosti zemlje da se ti rashodi mogu pokriti. O
principu budžetskog jedinstva govori se ne samo kada su u pitanju budžeti užih politicko -
teritorijalnih jedinica uključeni u budžet šire političko - teritorijalne jedinice, u jedinstveni
opštedržavni budžet, već i onda kada su javni prihodi i rashodi pojedine političko -teritorijalne
jedinice obuhvaćeni samo u njenom posebnom, vlastitom budžetu koji nije deo budžeta šire
političko - teritorijalne jedinice.
Tokom vremena praktični razlozi i povećana mogućnost da se ostvare neki od ciljeva budžetske
politike, doveli su do promena , odnosno do isticanja zahteva za postojanjem više budžeta
( budžetski pluralizam ) , kao i za finansiranjem nekih javnih potreba ne samo putem budžeta,
nego i primenom drugih finansijskih instrumenata ( finansijskih programa, javnih fondova i sl. )
pojava budžetskog pluralizma ili sistema specijalnih budžeta u savremenim javnim finansijama
objašnjava se povećanom ekonomskom aktivnošću države i specifičnom ulogom budžeta u
5
ostvarivanju ciljeva ekonomske politike zemlje. Kao specijalni budžet pojavili su se u praksi
dvojni budžeti, aneksni i autonomni budžeti. Savremena teorija pojavu dvojnih budžeta
objašnjava potrebom postojanja redovnog i kapitalnog budžeta. Redovni budžet sadrži redovne
prihode ( od redovnih dažbina i od javne privrede ) i rashode za tekuću delatnost državnih
organa. Međutim, kapitalni ili investicioni budžet sadrži prihode od zajmova i ostale vanredne
prihode, a njegovi rashodi obično idu na investicije. Aneksni budžeti idu uz budžet kao njihov
prilog i služe za podmirenje onih potreba koje nisu istovremeno i potrebe državnih organa.
Najčešće se donose za državna preduzeća koja vrše određenu javnu službu , kao što su :
železnica, pošte, radio, televizija i sl. Postoje i državna preduzeća monopolističkog karaktera,
kao što su fabrike duvana, šećera, soli, i sl. Autonomni budžeti su slični aneksnim budžetima , a
razlika između njih je u tome sto aneksni budžet odobrava predstavničko telo, dok autonomni
budžet donose organi upravljanja korisnika sredstva, koji je ovlašćen na sastavljanje takvog
budžeta .
PRINCIP BUDŽETSKE POTPUNOSTI
Princip budžetske potpunosti podrazumeva da se u budžetu iskazuju svi prihodi i rashodi države ,
koji mogu biti prikazani u punom iznosu ( bruto budžet ), ili u neto iznosu, kada se prethodno
prebiju budžetski prihodi od rashoda , tako da se u budžetu prikazuje višak prihoda nad
rashodima ( neto-budžet ). Primena neto budžeta ne omogućuje predstavničkom telu da ima
potpun uvid u finansijsku delatnost države , dok primena bruto budžeta obezbeđuje kontrolu
parlamenta pri raspolaganju javnim prihodima i njihovom racionalnom trošenju.
U teoriji i praksi data je prednost bruto nad neto budžetom , tako da danas preovladava u praksi
nacelo bruto budžeta. Međutim, i pored primene bruto budžeta u nekim se budžetskim sistemima
susrećemo s pojavom da su prihodi i rashodi pojedinih korisnika , odnosno pojedinih delatnosti
dati u budžetu u neto iznosima.
PRINCIP BUDŽETSKE PREGLEDNOSTI
Princip budžetske preglednosti ili princip jasnoce budžeta obezbeđuje se tako da se prihodi i
rashodi u budžetu grupišu na jedinstven način i to prihodi prema izvorima , a rashodi prema
njihovoj nameni. Prilikom grupisanja budžetskih prihoda i rashoda primenjuju se utvrđeni
klasifikacioni brojevi koji su jedinstveni za sve budžete, kako užih, tako i širih političko -
teritorijalnih jedinica. Podela javnih prihoda u budžetu može biti prema tome od koga se ti
prihodi ubiraju ( oporezivanjem, ubiranjem doprinosa, taksa ) , primenom kog poreskog oblika se
ubiraju ( porez na promet, porez na imovinu, porez na promet nekretnina i sl. ) itd.
Podela javnih rashoda u budžetu može biti učinjena prema korisnicima ( resorni princip ) , a
unutar toga za pojedine namene ( realni princip ) , i prema vrstama rashoda (funkcionalni princip
). Princip preglednosti budžeta olakšava predstavničkom telu (parlamentu), kao i najširoj
javnosti, potpun uvid u stanje državnih finansija , kao i ocenu ostvarenja budžetske politike
zemlje
