Fiskalni aspekti pridruživanja Bosne i Hercegovine Evropskoj uniji
1
POPIS GRAFIKONA....................................................................................................................39
UVOD
Članstvo u Evropskoj uniji je nešto čemu teži većina zemalja koje još nisu uključene u proces
integracije. Priključivanju se teži uglavnom zbog koristi koje članstvo sa sobom donosi.
Države
okupljene u EU povezuje posvećenost zajedničkim načelima:slobodi,miru, demokratiji, vladavini
prava, poštovanju ljudskih prava i osnovnih sloboda i poštovanju nacionalnih identiteta država
članica.
Jedno od nezaobilaznih područja na koje Bosna i Hercegovina, između ostalog, treba obratiti
pažnju u cilju približavanja Evropskoj uniji jeste i fiskalni sektor i njegovo prilagođavanje u
procesu integrisanja u Evropsku uniju. Imajući u vidu implikacije koje na fiskalni sektor donosi
članstvo u Evropskoj uniji, važno je istaći da pristupanje Evropskoj uniji povećava fiskalni
pritisak na nacionalnu ekonomiju, bez obzira na princip kojim nove članice ne bi trebale imati
neto doprinos u budžetu EU. Članstvo u Evropskoj uniji novim članicama nameće obavezu
vođenja fiskalne politike u skladu sa određenim pravilima, koja se zasnivaju na harmonizaciji i
koordinaciji putem Maastrichtskih kriterija konvergencije i Pakta o stabilnosti i rastu. Takođe, na
nivou Evropske unije ne postoji jedinstvena fiskalna politika, ali postoji proces harmonizacije
poreskih politika između zemalja članica Evropske unije.
U prvom poglavlju ovog rada u najkraćem je opisan nivo na kome se Bosna i Hercegovina
nalazi na putu integracije u EU, te koji ciljevi su realizovani po tom pitanju. Takođe je u
najkraćem opisan novi instrument pretpristupne pomoći – IPA namjenjen zemljama kandidatima
i potencijalnim kandidatima za ulazak u EU. U okviru toga su navedeni njegovi osnovni
prioriteti kao i iznos sredstava namjenjenih BiH.
Drugo poglavlje se odnosi na fiskalnu politiku Evropske unije, njene osnovne karakteristike i
položaj te značaj poreske harmonizacije. Posebno je dat akcenat na fiskalna pravila Evropske
unije kojima je regulisan njen fiskalni položaj, a to su Mastrihtski kriterijumi konvergencije i
Pakt o stabilnosti i rastu, a naveden je i njihov uticaj na buduće zemlje članice među kojima je i
Bosna i Hercegovina.
U trećem poglavlju je opisana fiskalna politika Bosne i Hercegovine, njena državna struktura kao
i poreski sistem BiH kroz poreske sisteme njenih entiteta i distrikta.
Četvrto poglavlje se odnosi na fiskalne efekte pridruživanja BiH Evropskoj uniji na državni
proračun. Ukazuje se na neke nove kategorije prihoda koje će biti posljedica transfera iz
proračuna EU-a. S druge strane, svaka država članica Evropske unije ima pravo na korištenje
sredstava iz proračuna Unije, ali i obvezu da uplaćuje u proračun, te su u okviru toga u
najkraćem opisane i promjene u strukturi rashoda džavnog proračuna.
U petom poglavlju je detaljno elaborirano poređenje odnosno usklađenost poreskog sistema BiH
sa standardima EU. Naime, pridruživanjem Evropskoj uniji doći će do značajnih promjena u
prihodima državnog proračuna, gdje najveće učešće imaju porezi. Zbog toga je potrebno
procijeniti stepen usklađenosti poreznog sistema BiH sa standardima EU, i na osnovu toga
utvrditi gdje se mogu očekivati prihodi, odnosno, rashodi u državnom proračunu. U okviru toga
detaljno su analizirani indirektni porezi koje čine PDV, carine i akcize ( akcize na duvan, akcize
na kafu, akcize na alkohol i alkoholna pića, akcize na naftne derivate). Takođe su analizirani i
direktni porezi, odnosno porez na dobit i porez na dohodak.
Fiskalni aspekti pridruživanja Bosne i Hercegovine Evropskoj uniji
3
Ključni instrument Procesa stabilizacije i pridruživanja je Sporazum o stabilizaciji i
pridruživanju. Nakon Dejtonskog/Pariškog mirovnog sporazuma, kojim je zaustavljen rat,
najvažniji mirnodopski međunarodnopravni akt koji je Bosna i Hercegovina kao suverena i
nezavisna država ikada do tada potpisala je SSP ( Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju).
Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju potpisan je 16. juna 2008. godine u Luksemburgu, čime
se BiH potvrđuje status potencijalnog kandidata za članstvo u Evropskoj uniji. Na taj način
Bosna i Hercegovina je ušla u prvu fazu Procesa stabilizacije i pridruživanja, koja sa sobom nosi
niz obaveza.
Primarni cilj SSP-a je prvo
stabilizacija
, zatim
pridruživanje
, i na kraju
pristupanje
Bosne i
Hercegovine Evropskoj uniji u tranzicijskom periodu od šest godina. Prilagođavanje domaćeg
zakonodavstva, politike i prakse sa zakonodavstvom, standardima i praksom koji vladaju unutar
EU trebalo bi da se odvija dogovorno, postupno, sistematično i planski. Prema evropskoj pravnoj
praksi Sporazum služi kao primarni izvor prava Evropske unije. Kao takav, omogućit će lakšu
harmonizaciju državnih zakona Bosne i Hercegovine sa evropskim standardima, posebno u
oblastima iz prvog stuba kao što su domaće tržište i ekonomija.
Provođenjem ovog Sporazuma
doći će do liberalizacije tržišta od strane EU, čime se ukidaju carine i druga ograničenja na uvoz
većine proizvoda iz BiH na tržište EU, dok se za industrijske i poljoprivredne proizvode
određuju prelazni periodi za postepeno smanjenje/ukidanje carina. O ovome više u petom
poglavlju.
Pored potpisivanja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju Bosna i Hercegovina je potpisala i
Privremeni sporazum sa Evropskom komisijom. Prije nego stupi na snagu, SSP će morati proći
kroz proceduru ratifikacije u parlamentu EU, državnim parlamentima svih zemalja članica i
parlamentarnoj skupštini BiH. To obično traje najmanje dvije godine. Privremeni sporazum,
međutim, stupa na snagu danom potpisivanja. Ovaj ugovor uglavnom regulira pitanja trgovina,
prijelazne periode, koncesije i pitanja koja reguliraju domaće tržište kao što su konkurencija,
carine, transport i intelektualna svojima. Potpisivanjem privremenog sporazuma svaka zemlja
prihvata obavezu da otvori domaće tržište, liberalizira trgovinu i ukine količinske barijere odmah
po isteku prijelaznog perioda.
Provedba Privremenog sporazuma (PS) u Bosni i Hercegovini je i dalje neujednačena. Zemlja i
dalje krši PS zbog neusklađivanja sa Evropskom konvencijom za zaštitu ljudskih prava i
osnovnih sloboda, kao i sa pravilima o državnoj pomoći. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju
(SSP) su ratifikovale sve države članice EU, ali još nije stupio na snagu. I dalje je kao neophodan
prioritet potrebno da se politički predstavnici dogovore u vezi zajedničke vizije o opštem pravcu
kretanja i budućnosti zemlje, te njene institucionalne strukture.
Ozbiljna država kad se suoči sa neefikasnošću svojih institucija pristupa njihovoj temeljnoj
reformi i reformiše ih sve dotle dok one ne dostignu željeni nivo efikasnosti. U protivnom, vlast
koja ne vidi rješenje u jačanju efikasnosti institucija i sklona je da ih zamjenjuje
kvaziinstitucijama, ili traži od međunarodnih institucija da preuzmu njene funkcije, osuđena je
na propadanje. BiH se ne može pohvaliti efikasnošću institucija. Nažalost, mnogi zbog toga nisu
zabrinuti. Stiče se utisak da im neefikasnost institucija odgovara.
Evropska unija pruža smjernice vlastima Bosne i Hercegovine o reformskim prioritetima,
uključujući i Evropsko partnerstvo. Napredak na planu tih reformskih prioriteta podstiču i prate
tijela uspostavljena Privremenim sporazumom. Svi domaći lideri su upozoreni da zemlja može u
Fiskalni aspekti pridruživanja Bosne i Hercegovine Evropskoj uniji
4
EU ući samo „ako u potpunosti provede neophodne ustavnopravne, ekonomske i društvene
reforme, i ako se ka ovome cilju bude kretala kao jedinstvena zemlja“.
1.1. INDIKATORI KOJI UGROŽAVAJU PRIDRUŽIVANJE BIH EVROPSKOJ UNIJI
Ključni problem današnje Bosne je nepostojanje osnovnog konsenzusa o državi i podjeli
moći. Nepostojanje konsenzusa se ne zasniva na beskompromisnom zastupanju partikularnih
interesa, nego na nepostojanju spremnosti da se priznaju i ozbiljno shvate interesi i strahovi
drugih. Dok trenutne državne strukture stoje na putu članstvu Bosne u EU, proces pristupanja ne
zahtijeva radikalne promjene ustavnog okvira. Prije da se postojeće institucije mogu reformirati.
Od države se, drugim riječima, očekuje da ambiciju za europskim partnerstvom dokaže
konkretnim planom mjera i vremenskim rokovima u njihovoj implementaciji
BiH je još uvijek politički nestabilna, makroekonomski neuravnotežena, ekonomski
nesamoodrživa. Temeljna pitanja njenog ustrojstva često se dovode u pitanje, demokratske
institucije su prilično krhke, nacionalna homogenizacija je daleko snažnija od građanske, OHR je
najmoćnija politička, zakonodavna i izvršna institucija. Ekonomija BiH je opterećena ozbiljnim
strukturnim problemima u privredi, odsustvom strategije i politike korišćenja resursa, što se
direktno manifestuje u stvaranju malog društvenog proizvoda, vrlo niskoj efikasnosti upotrebe
resursa i neekonomskom valorizovanju doprinosa resursa stvaranju društvenog proizvoda.
3
Snažna ekonomija i politička stabilnost nije istinski prioritet Bosne i Hercegovine, te je
nemoguće je ostvariti i socijalnu stabilnost. Ekonomska stabilnost jedino se može postići
pametnim i odlučnim potezima. Potrebno je stvoriti klimu za finansijska ulaganja, a za to je
potrebna politička stabilnost.
Nepostojanje zajedničke vizije lidera o budućnosti zemlje i konsenzusa o europskim reformama
ozbiljno narušava njezinu europsku perspektivu. Nemogućnost zemlje da govori jednim glasom
ne samo da odgađa nego i ugrožava evropsku perspektivu Bosne i Hercegovine. S obzirom na
indiferentnost ili političku opstrukciju, BiH bi se mogla suočiti s velikim političkim, strukturnim,
sociološkim i ekonomskim problemima u narednom periodu. S druge strane, u Svjetskoj banci
vjeruju da bi države regiona, bez izuzetka, uz reforme i uvjerljivu fiskalnu politiku, mogle u
relativno skorom period dostići evropski prosjek ekonomskog rasta i ići čak iznad njega.
Brojni projekti Evropske komisije obezbijedili su bh. institucijama pomoć u kreiranju politika
djelovanja i strategija te tehničku pomoć, kao i pomoć u izgradnji kapaciteta, a oni uspješniji
premašili su granice inventivnosti u okviru postojećeg institucionalnog sistema da bi pronašli
način da zaobiđu ograničenja nefunkcionalnog ustavnog ustrojstva države. Pristup fondovima
EU, odnosno mogućnost finansiranja projekata evropskim sredstvima, sastavni je dio procesa
pridruživanja i pristupanja EU. To znači da bi takva pomoć trebalo da bude u funkciji podrške
ovom procesu.
3
Grupa autora, Bosna i Hercegovina –2014. Gdje želimo stići?, Sarajevo, 2009, str.67.
Fiskalni aspekti pridruživanja Bosne i Hercegovine Evropskoj uniji
6
pomoć zemljama u ispunjavanju političkih, ekonomskih i kriterijuma koji se odnose na
usvajanje pravnih tekovina EU, kao i izgradnja administrativnih kapaciteta i jačanje
pravosuđa
pomoć zemljama u procesu priprema za korišćenje strukturnih kohezionih fondova EU
nakon pristupanja vropskoj uniji.
Tabela 1. Indikativna finansijska alokacija IPA sredstva za razdoblje 2011-2013.
Planirana izdvajanja u milionima eura
Hrvatska
430,00
Island
28,00
Bivša Jugoslavenska Republika Makedonija
304,76
Turska
2.586,90
Albanija
257,73
Bosna i Hercegovina
314,22
Crna Gora
91,28
Srbija
587,00
Kosovo
203,61
Višekorisnički program (Multi-beneficiary programme)
520,97
Prekogranična suradnja
214,28
UKUPNO 2011-2013
5.538,75
Izvori:
Centar za podršku i promociju evropskih integracija (CEPPEI)
5
Oko 10% raspoloživih IPA sredstava bit će izdvojeno za jačanje multilateralnih odnosa na
zapadnom Balkanu i Turskoj, u područjima identificiranim kao presudnim za europske
integracije i stabilnost u regiji. Sredstva za to će iznositi oko 521.000.000 € za razdoblje 2011-
2013.godine.
2. FISKALNA POLITIKA EVROPSKE UNIJE
Fiskalna politika je makroekonomska politika koja se bavi oblikovanjem javnih prihoda i
javnih rashoda. Javni prihodi su državni prihodi koji se formiraju na osnovu ustava i zakona
jedne države. Sinonim za javne rashode su javne potrebe. U širem značenju fiskalna politika
podrazumijeva neutralisanje cikličnih fluktuacija u privredi preko manipulacije javnim
prihodima i rashodima i na taj način usklađivanje ukupne nacionalne ponude i tražnje.
Fiskalni sistem EU je specifičan i u određenoj mjeri nerazvijen u odnosu na fiskalne sisteme
"klasičnih" nacionalnih država. Fiskalni sistem EU se može promatrati kroz tri segmenta. Prvo,
proračun EU kao jedini instrument koji se u potpunosti provodi sa središnje razine EU. Ostatak
5
Sarajevska regionalna razvojna agencija (SERDA) je oformila Centar za podršku i promociju evropskih integracija
(CePPEI). Centar se bavi praktičnim aspektima prilagođavanja standardima EU i ima osnovni cilj povećanje nivoa
informiranosti o Evropskoj uniji (opće i konkretne informacije o EU), o procesu evropskih integracija, programima i
instrumentima EU, te raspoloživim EU fondovima, mogućnostima apliciranja i dr.
Dostupno na:
http://www.ceppei.ba/bos/index.php?option=com_content&view=article&id=6729&Itemid=72
