RATARSTVO
ZA STUDENTE FITOMEDICINE
Klasifikacija njivskih (ratarskih) biljaka:
Broj biljaka koje izučava predmet
posebno ratarstvo
, u poređenju sa
ukupnim brojem biljaka relativno je mali (u pojedinim zemljama iznosi 50-150
vrsta). Kod nas se gaji oko 60, dok veći privredni značaj ima oko 25 biljnih vrsta.
Radi lakšeg pregleda i proučavanja sve ratarske (njivske) biljke su svrstane u
određene grupe i podgrupe, a na osnovu različitih kriterijuma. Glavni
kriterijumi
za podelu ratarskih biljaka su:
1.
Način upotrebe glavnog proizvoda (uslovljeno hemijskim sastavom)
–
najvažniji,
2. Botanička - sistematska pripadnost (klasa-red-familija-rod-vrsta-podvrsta-
varijetet...),
3. Način gajenja (ozime/jare kulture, uskorede/okopavine-širokorede....).
U našoj zemlji u upotrebi je klasifikacija njivskih biljaka prema Prof.
V.
Đorđeviću,
po kojoj su sve ratarske biljke podeljene
prema načinu upotrebe
njihovih glavnih proizvoda
, u četiri grupe sa podgrupama:
1.
Žita (
Cerealiae
) – zrnene skrobne biljke:
a. Prava ili strna žita (pšenica, ječam, ovas, raž),
b. Prosolika žita (kukuruz, sirak, proso, pirinač).
2.
Zrnene mahunjače – zrnene belančevinaste biljke:
a. Variva i lupine (pasulj, grašak, naut, sočivo, bob, sastrica, lupine),
b. Zrnene mahunjače za kombinovano iskorišćavanje (soja, kikiriki).
3.
Industrijske biljke – biljke za tehničku (industrijsku) preradu:
a. Uljane biljke (suncokret, uljane repice, mak, sezam, ricinus...),
b. Tekstilne biljke (lan, pamuk, konoplja, kenafa, abutilon...),
c. Biljke za proizvodnju šećera, skroba i alkohola (šećerna repa,
krompir, cikorija...),
d. Eterične, začinske i lekovite biljke (kamilica, kim, korijander, anis,
žalfija, nana...)
e. Ostale industrijske biljke (duvan, hmelj).
4.
Krmne biljke –
Biljke za stočnu ishranu
-
proučavaju se na predmetu Krmno
bilje.
ŽITA
– zrnene skrobne biljke -
Cerealiae
Botanička pripadnost: Klasa:
Monocotylae,
Red:
Poales
, Porodica (Familija):
Poaceae
temperature.
temp.
Voda
Veći zahtevi za vodom
(Transpiracioni koeficijent -
TK iznosi 400-600)
Manji zahtevi za vodom
(TK 200-300),
Bolje podnose sušu
Svetlost
Biljke su dugog dana (>12-14
h dnevne svetlosti za
prelazak iz vegetativne u
generativnu fazu)
Biljke su kratkog dana (<12-
14 h)
Biološke razlike
Vreme setve
Imaju ozime i jare forme
Postoje samo jare forme
Tempo početnog
razvića: (od klijanja –
bokorenja)
Ubrzan
Usporen
ZAJEDNIČKA (UPOREDNA) MORFOLOGIJA ŽITA
PLOD:
Plod kod žita je
zrno (krupa) -
botanički naziv je
caryopsis.
Predstavlja
jednosemeni plod, koji može biti go ili omotan plevicama, te razlikujemo
plevičasta
(obavijena plevicama)
i gola
zrna (plevičasta su ona zrna na kojima nakon
normalne vršidbe ostaju plevice, npr ječam, ovas....).
U donjem delu, tj. u osnovi zrna pravih žita, jasno se ocrtava
klica (embrio)
,
slična noktu, postavljena nešto ukoso na ispupčenoj –
leđnoj strani
zrna. Deo zrna
na kome se nalazi klica odgovara
osnovi
zrna. Na suprotnom kraju zrna od klice, tj.
na
vršnom
kraju, kod zrna pšenice, raži i ovsa, zapažaju se kratke fine malje –
bradica
. Nasuprot ispupčene – leđne strane zrna, nalazi se
trbušna strana
, na
kojoj postoji manje ili više duboka
brazdica
, koja se proteže celom dužinom zrna.
Zrna prosolikih žita nemaju ni brazdicu ni bradicu.
ANATOMSKA GRAĐA ZRNA ŽITA: Prema unutrašnjoj građi,
zrno žita sastoji se
iz 3 osnovna dela:
1. Omotač zrna
, koji se sastoji iz sledećih delova:
-
plevičasti omotač
(imaju ga samo plevičasta žita, a predstavlja pokrivač
zrna plevicama),
-
omotač ploda
(
pericarp
), koji nastaje iz zidova plodnika a sastoji se od 2
sloja ćelija,
-
omotač semena
(
perisperm
, semenjača, testa) –nalazi se ispod perikarpa,
obrazuje se iz omotača semenog zametka, takođe je dvoslojan.
2. Endosperm
–najveći (zauzima oko 85 % mase zrna) i ekonomski najznačajniji
deo zrna - predstavlja unutrašnje rezervno hranjivo tkivo zrna, koje hrani mladu
biljku dok se ne razviju prvi pravi listovi i dok biljka ne pređe na autotrofan način
ishrane. Ekonomski je najvažniji deo zrna, jer se od njega dobija brašno. Sastoji se
od 2 dela:
-aleuronski sloj –
spoljašni deo endosperma koji neposredno naleže na
omotač semena.
Najčešće ga čini jedan red ćelija sa zadebljalim zidovima, koje ne
sadrže skrob ali su gusto ispunjene sadržajem tamnožute boje. Ćelije su ispunjene
aleuronskim zrnima, po čemu je ceo sloj dobio ime. Ovaj sloj nema skroba, ali je
bogat belančevinama.
-skrobni ili brašnavi endosperm
– čine ga krupne ćelije tankih zidova, koje
zauzimaju sav unutrašnji prostor endosperma. Potpuno su ispunjene skrobnim
zrncima, a u međućelijskim prostorima su raspoređene belančevinaste materije.
U zavisnosti od građe skrobnog endosperma razlikujemo
meku
pšenicu
(između skrobnih zrna se nalaze šupljine, pa je zrno pod pritiskom mekano i na
poprečnom preseku bele boje i brašnjave strukture) i
tvrdu
pšenicu (šupljine
između skrobnih zrna su ispunjene proteinima, a zrno je pod pritiskom tvrdo,
staklave strukture i crvenkastobele boje).
3. Klica (
embrio
)
je najmanji, ali biološki najvažniji deo zrna. U vidu je malog
nokta, a smeštena je je ukoso ka ispupčenoj - leđnoj strani, u donjem delu – u osnovi
zrna. Izdiferencirana je na sledeće delove koji predstavljaju začetke buduće biljke:
-klicin korenak (
radicula
),
-stabaoce (
plumula
),
-štitić (
scutelum
),
-klicin listić (
coleoptil
).
Klica je različite veličine kod pojedinih vrsta žita. Kod pravih žita zauzima 1.5 – 4 %
težine zrna, a kod kukuruza i do 10 – 14 % težine zrna.
KORENOV SISTEM ŽITA:
Sva žita imaju
žiličast
korenov sistem, koji se sastoji od velikog broja žila i
žilica, koje prožimaju veliku zapreminu zemljišta.
Razlikujemo dva osnovna tipa korena kod žita:
-Primarni (klicini) korenovi
– formiraju se pri klijanju, a njihov broj je
stalna osobina pojedinih vrsta žita (ozima pšenica klija sa 3, jara sa 5 korenčića,
ječam sa 5-8, a sva prosolika žita – sa samo 1 klicinim korenkom). Primarni koren je
aktivan tokom cele vegetacije a zadužen je za snabdevanje biljke vodom i
mineralnim materijama naročito u početnim fazama rasta, do bokorenja.
-Sekundarni korenovi (adventivni, korenovi čvora bokorenja)
javljaju se
kasnije u životu biljke (oko 3 nedelje nakon nicanja, u fazi bokorenja). Čine glavnu
masu korenovog sistema žita i uglavnom se nalaze u oraničnom sloju zemljišta (0-
grane
se nazivaju i
sekundarna stabla
, jer izbijaju iz čvora bokorenja, i mogu imati
i sopstveni sekundarni korenov sistem. Takođe, i na sekundarnim stablima se mogu
formirati novi čvorovi bokorenja, pa tako iz njih nastaju tercijarna stabla i dolazi do
formiranja
bokora
(biljke sa svim svojim stablima). Grananje stabla žita odvija se u
fenološkoj fazi
bokorenja.
LIST ŽITA:
Sastoji se iz sledećih delova:
-
Lisni rukavac
(
usmina
),
-
Liska
(
lamina
),
-
Lisno kolence
(nodus)
,
-Kragnica, vezica, jezičak,
ligula
,
-Roščići, ušice, uške,
auricule.
Lisni rukavac
je preobražena lisna drška, koja u obliku cevi obuhvata
internodiju (nije srasla sa njom), dajući joj dodatnu čvrstoću i štiteći je od
nepovoljnih uticaja sredine. U fazama pre vlatanja, prazni lisni rukavci, jedan u
drugom formiraju tzv. lažno stablo. U osnovi lisnog rukavca, nešto iznad kolenceta
stabla, nalazi se
lisno kolence
preko kojeg
su svi delovi lista povezani provodnim
snopićima sa stablom. Lisno kolence može da pomaže pri podizanju poleglih žita,
što može biti posledica raznih faktora (suvišak azota, olujne kiše i vetrovi...). Štete
od poleganja zavise u kojoj je fazi došlo do poleganja žita.
Na vrhu lisnog rukavca, odnosno na prelasku rukavca u lisku nalazi se
ligula
.
To je beličasta, nežna opna koja nastaje od unutrašnjeg epidermisa lisnog rukavca,
raste vertikalno uz internodiju, poprečno na pravac liske. Ona ima ulogu da zatvara
međuprostor između lisnog rukavca i stabla i da spreči ulazak vode i fitopatogenih
mikroorganizama u ovaj prostor.
Na vrhu lisnog rukavca, ali nasuprot liske i ligule nalaze se
auricule,
koje
imaju funkciju da još bolje zatvore (stegnu) rukavac oko stabla. Građa ligule i
aurikule je specifična za vrstu i na osnovu njih možemo razlikovati vrste žita u fazi
vlatanja.
Liska žita
je dugačka, uska, linearna, sa izraženim centralnim nervom i
paralelnom nervaturom. Oblik i veličina liske zavise od vrste. Idući od osnove
prema sredini, liske su duže i šire izuzev dva vršna lista koji su kraći. Primarna
uloga liske je da vrši fotosintezu.
Najvažniji listovi za formiranje prinosa
pravih
žita su vršni listovi: list
zastavičar (vršni list) i list ispod njega. Kod
kukuruza
, za formiranje prinosa zrna
najvažniji su srednji listovi stabla, i to list u čijem pazuhu se razvija klip, i list
neposredno ispod i iznad klipa.
Broj listova
na stablu jednak je broju kolenaca (nodusa), a raspored listova
na stablu je spiralan.
