1
UNIVERZITET „DŽEMAL BIJEDIĆ“
NASTAVNIČKI FAKULTET
ODSJEK BIOLOGIJA
FIZIOLOGIJA ČULA
SEMINARSKI RAD IZ PREDMETA FIZIOLOGIJA ŽIVOTINJA
MENTOR:
STUDENT
Maj, 2016.
UVOD
Čulni aparat obuhvata skup organa koji primaju nadražaje iz vanjske sredine kao i iz samog
organizma. U najjednostavnijem obliku, čula su predstavljena nervnim završecima ili
pojedinačnim čulnim ćelijama povezanim s efektornim ćelijama koje reaguju na draži. Takav
je slučaj kod dupljara i nižih crva. Međutim, kod većine životinja čulne ćelije su grupisane u
čulne epitele, koji zajedno sa drugim, pomoćnim tkivima obrazuje čulne organe. Receptori
imaju ulogu prenosioca nadražaja. Kao posljedica evolucije došlo je do diferencijacije
pojedinih vrsta receptora, koji su postali osjetljivi prema određenoj vrsti nadražaja. Tako su
receptori oka osjetljivi prema svjetlosnim nadražajima, receptori uha prema zvuku i receptori
čulla mirisa i ukusa prema određenim hemijskim nadražajima.
Recepcija draži kod
protozoa
i
odgovarajuće reakcije organizma odvijaju se unutar njihove protoplazme. Nadražljivost
višećelijskih životinja, izuzev
sunđera počiva na funkciji posebnih ćelija,
tkiva i organa, koji
su specijalizirani za prijem i prenošenje nadražaja. Primanje draži obavljaju čulne ćelije, a za
provođenje stvorenih impulsa služi nervni sistem. U složenijim oblicima organizacije, nervni
sistem ne funkcionira samo kao jednostavni prijenosnik izvornog podražaja (informacije),
nego i kao njegov modifikator, integrator, reprogramer i tumač. U nervnom sistemu viših
životinja i čovjeka ostaju i tragovi (zapisi ili engrami) prethodnih podražaja, koji uz trenutne
draži utiču na ponašanje organizama. Svaki čulni aparat ima svoj prag, najmanji intenzitet
nadražaja koji izaziva utisak, kao i najkraže vrijeme koje je neophodno da bi se dobio čulni
utisak. Čula pokazuju sposobnost adaptacije prema intenzitetu nadražaja. Zahvaljujući učešću
moždane kore u analizatorskoj funkciji čula, ona imaju sposobnost projekcije čulnih utisaka
na periferiju. Najkraće vrijeme dejstva nekog nadražaja neophodno da bi čulo moglo da primi
taj nadražaj naziva se vrijeme reakcije i podijeljeno je na prosto i specijalno vrijeme. Prosto
vrijeme je ono vrijeme koje je potrebno da se nadražaj zapazi i specijalno vrijeme potrebno da
se razlikuje kvalitet nadražaja. Djelovanje nadražaja jakog intenziteta u toku dužeg vremena
može dovesti do zasićenosti ili zamora receptora pri čemu se prag jako povećava, a
osjetljivost smanjuje.
PODJELA ČULA
Razlikujemo: čulni aparat kožne senzibilnosti, čulni aparat duboke ili mišićne senzibilnosti,
čulni aparat senzibilnosti unutrašnjih organa (visceralne senzibilnosti), čulo okusa, čulo
mirisa, čulo sluha, čulo ravnoteže i položaja i čulo vida. Čulni aparat kožne senzibilnosti
obuhvata pet vrsta receptora: za dodir, bol, pritisak, hladno i toplo
.
ČULO KOŽNE SENZIBILNOSTI
Receptori kožne senzibilnosti u vezi su sa aferentnim senzitivnim nervnim vlaknima spinalnih
ili lobanjskih nerava. Spinalna senzitivna vlaknaulaze kroz zadnje korjenove kičmene
moždine i idu kroz zadnji dio kičmene moždine.
Receptori za dodir (Meisnerova rjelašca) najčešće su raspoređeni na vrhu jezika, usnama i
jagodicama prstiju, a najrijeđe na butinama i leđima. Specifični nadražaj za ove ćelije su
mehanički nadražaji.
Receptori za pritisak (Pacinijeva tjelašca) bivaju nadraženi pri promjeni pritiska na pojedine
dijelove tijela.
Receptori za hladno (Krausenova tjelašca) ili toplo (Ruffinijeva tjelašca) primaju utiske o
promjeni temperature. Čulni utisak o toplotnom stanju nekog predmeta zavisi ne samo od
njegove temperature nego i od temperature koja je prethodno djelovala na kožu.
Receptori za bol mogu biti nadraženi kako mehaničkim i hemijskim nadražajima tako i
velikom toplotom ili hladnoćom. Smatra se da se oštećenjem tkiva oslobađaju tkivni hormoni
histamin, supstanica koja izaziva bol, koji onda hemijski nadražuje nervne završetke.
Čulni utisci golicanja i svraba – Golicanje je specifični čulni utisak koji se izaiva lakim
kretanjem mehaničkih nadražaja subliminalnog intenziteta. Svrab se javlja jedin na koži,
konjuktivama očnih kapaka i sluzokoži nosa, dok se na unutrašnjim sluzokožama ne javlja.
Slika br. 1 – Receptori za dodir
http://www.zdravlje.eu/wp-content/uploads/2011/08/Mehanoreceptori.jpg
