ŽIVOT I DELO MIROSLAVA KRLEŽE
Miroslav Krleža (Zagreb, 7. jul 1893 – Zagreb, 29. decembar 1981) bio je pesnik,
romanopisac, novelista, putopisac, dramski pisac, esejista i pokretač književnih časopisa
(
Plamen
,
Književna republika
,
Pečat
i
Danas
). Rođen je u Zagrebu u građanskoj porodici
niže-srednjeg socijalnog statusa. Krleža kao mladić pohađa vojnu kadetsku školu, pa pod
uticajem jugoslovenske integralističke ideologije, neposredno pred prvi svetski rat, beži u
Srbiju. Godine 1913. prekida vojne studije i preko Pariza i Soluna dolazi u Srbiju sa
namerom da bude srpski dobrovoljac. Srpske vlasti Krležu optužuju da je špijun i
proteruju ga. Krležina književna aktivnost počinje tokom Prvog svetskog rata, da bi se po
povratku u Zagreb oženio glumicom Leposavom Kangrgom i u potpunosti posvetio
pisanju. Njegove prve drame (
Legenda
1914,
Kraljevo
1918,
Zaratustra i mladić
,
Mikelanđelo Buonaroti
,
Kristifor Kolumbo
,
Maskerata
I
Adam i Eva
1922), kao i ratna
lirika (
Pjesme I
i
II
1918,
Pjesme III
1919) istovremeno oslikavaju tadašnju književnu i
političku atmosferu ali nam otkrivaju i preobražaj mladog idealiste i romantika u
društveno odgovornog umetnika snažnog antiratnog stava. Krleža je bio pokretačka snaga
levičarske književne i političke kritike, duboki protivnik monarhističkog režima u
tadašnjoj Jugoslaviji, u stalnom konfliktu sa masonima, nacionalistima i sveštenstvom.
Po stvaranju Kraljevine SHS Krleža se, fasciniran Lenjinom i sovjetskom revolucijom,
angažuje u komunističkom pokretu novonastale države i razvija snažnu spisateljsku
delatnost. U tom periodu je, kao pristalica jugounitarističke ideje, pisao ekavicom.
Približavanjem II svetskog rata Krležina vera u komunizam slabi i opada: pojava delom
povezana sa averzijom prema kanonima socrealizma koji su postali obavezni u razdoblju
zrelog staljinizma, a još više čistkama u kojima je Staljin iskorenio većinu stare
boljševičke garde. Krleža ostaje zgađen nad svim opcijama koje su postojale na političko-
ideološkom planu u tom periodu.Nova ustaška vlast ga je delom pozivala na saradnju, jer
su procenili da bi im njegov svetski ugled mogao pomoći da se na celu tvorevinu gleda
manje neodobravajuće. Ipak, Krleža je odbio vezu s režimom NDH. U klimi liberalizacije
pokreće 1950. „Jugoslovenski leksikografski zavod“, današnji „Leksikografski zavod
Miroslav Krleža“, praktično jedinu jugoslovensku instituciju sa središtem u Hrvatskoj, te
1
istupima i referatima deluje kao podsticatelj umetničke slobode i oslobađanja od stega
socrealizma. Godine 1967. potpisuje „Deklaraciju o nazivu i položaju hrvatskoga
književnog jezika“, što je dovelo do njegove ostavke u Centralnom komitetu SKH nakon
jugokomunističke hajke na nacionalizam za koji se tvrdi izraženu tom dokumentu. U
vreme Hrvatskog proleća, Krleža je simpatizer zahteva prolećara, ipak se povukao se kad
je postalo očito da je Tito doneo odluku o ukidanju hrvatskog nacionalnog pokreta. Do
kraja života, Krleža, deluje u Leksikografskom zavodu, a zadnje godine provodi
narušenog zdravlja i poluparalisan.
Miroslav Krleža
1
je ostavio veliki književni opus, njegova dela prevedena su na
najznačajnije svetske jezike, a najpoznatija dela su mu: zbirke pesama
Pesme I, Pesme II,
romani
Povratak Filipa Latinovića, Banket u Blitvi
, drame
Gospoda Glembajevi,
Galicija, Golgota,
putopisna proza
Izlet u Rusiju
, eseji
O Erazmu Roterdamskom
, eseji o
stvaralaštvu Rilkea, Križanića, Bernarda Šoa, Marsela Prusta, Tomasa Mana i drugih.
EPOHA MODERNIZMA U HRVATSKOJ KNJIŽEVNOSTI
Krleža se u hrvatskoj književnosti javlja kao figura koja stvara u praznom
prostoru nastalom u susretu dve epohe. S obzirom na to da su nestali svi velikani koji su
suštinski obeležavali prethodnu epohu, u Hrvatskoj se javljaju oprečne struje u kojima
vodeću ulogu ima Tin Ujević, koji transponuje prošlost i estetički je formira, a sa druge
strane nalazi se Krleža, koji problematizuje sadašnjost i moderno društvo. Početne godine
XX veka i međuratni period doneli su unitarističko vidjenje balkanskog prostora, tako se
u hrvatskoj književnosti ogleda i ideja srpske i slovenačke pisane reči, što navodi i Jovan
Deretić: „Dva velikana hrvatske književnosti, Krleža i Tin Ujević, stvarali su u ovo
međuratno doba i prevazilazili okvire nacionalne književnosti, kako po kvalitetu svoga
rada, tako i po tematici, učešću u književnom životu drugih (osobito srpskoj) književnih
sredina.“
2
Vodeću ulogu u ovom razdoblju hrvatske i jugoslovenske književnosti imali su
književni časopisi u kojima su se najavljivale nove umetničke tendencije. Krleža će,
povezujući se sa Augustom Cesarcem, stvoriti veoma značajne časopise („Plamen“ i
1
Više o životu i delu Miroslava Krleže u: Stanko Lasić,
Krleža - kronologija života i rada
, Grafički zavod
Hrvatske, Zagreb, 1982.
2
Jovan Deretić/Marija Mitrović,
Istorija Književnosti za drugi razred usmerenog obrazovanja
, Zavod za
udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 1989. str: 273.
2
želju za profitom koju nosi barunica Kasteli i otkriva i svoju glembajevsku stranu
ličnosti. Dva osnovna načina prikazivanja dramske radnje u Glebajevima jesu dijalozi i
opširne didaskalije.
Dijalozi
su nosioci dramskog, jer kroz njih izbijaju osećaji i
unutrasnji sukobi i odnosi. U početku su ti dijalozi kratki. Ton je prividno smiren, česte
su pauze i posebno naglašavanje pojedinih reči, ali kako se događaji odvijaju i tempo
raste, pa se Krleža sluzi gradacijom u razvijanju dijaloga. Kao bitan element u drami
Gospoda Glembajevi javljaju se i
opširne didaskalije
, koje Krleža koristi za
verodostojniji prikaz situacije i okolnosti u kojima funkcionišu njegovi likovi. Pored
enterijera, opisa rekvizite i likova, Krležine didaskalije često opisuju i atmosferu koja
vlada u tom prostoru i među prisutnim likovima. Pri najavljivanju nove osobe na sceni,
Krleža često, pored fizičkog opisa, daje i detaljni opis naravi, karaktera i psihologije
određenog dramskog junaka. Neprekidnost radnje i činovi koji se uvode opširnim
opisima mesta događaja, aktera, psiholoških stanja i atmosfere u opisanom trenutku, čine
da se ostvari utisak jedinstva radnje i njene celovitosti. Dramska radnja u Krležinoj drami
Gospoda Glembajevi
dobija i na dinamici svojom strukturom, posebno činovima koji su
celoviti, bez podele na pojave, koje bi mogle da ometaju čitaočevu koncentraciju sa
centralne ideje drame. Istraživanje strukture, zapleta i odnosa među likovima u drami
Gospoda Glembajevi može biti potpomognuto uputstvima i istraživačkim zadacima koje
nudi Milija Nikolić, grupišući osnovne motive u devet kategorija
3
:
1. Istorija Glemabajevih u svetlu drame.
2. Istine koje Leone govori u drami.
3. Način i logika Leonovog kazivanja.
4. Leone – intrigant koji se zapleo u sopstvenu mrežu.
5. Leone o sebi (samoanaliza).
6. Istine koje drugi kazuju o Leonu.
7. Društveni i moralni motivi u drami.
8. Spoljašnja i unutrašnja drama.
9. Umetnička uloga didaskalija.
3
Milija Nikolić
, Metodika nastave srpskog jezika i književnost
i, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva,
Beograd, str: 277, 278
4
