PRVI DIO
OPĆI DIO GRAĐANSKOG PRAVA
stiže onoga ko ne izvrši obavezu koju je preuzeo stupanjem u građanskopravni
odnos. Sankcije su u građanskom pravu bile u početku lične (dužničko ropstvo).
4. Prometnost prava
. Pri prometnosti se misli na promet subjektivnih građanskih
prava. Subjektivno građansko pravo je ovlaštenje koje nastaje za učesnika
konkretnog građanskopravnog odnosa na osnovu normi građanskog prava u
objektivnom smislu. Mogućnost prometa subjektivnih imovinskih prava postoji
jedino u građanskom pravu, uz određene izuzetke koji se nazivaju
strogo osobna
građanska prava,
a koja se ne mogu dobrovoljnim sporazumom prenositi sa jedne
osobe na drugu. (npr.roditeljsko pravo)
4. SISTEM GRAĐANSKOG PRAVA
Poznata su 2 modela u izgradnji sistema građanskog prava: institucijski i pandektni.
Institucijski sistem
potiče iz rimskog prava. Gaj u Institucijama kaže da se svo pravo
odnosi na osobe (
personae
), imovinu (
res
– stvari) i tužbe (
actiones
). Ovaj trodijelni
sistem pokazao se neodgovarajućim za građansko pravo.
Pandektni sistem
razvijen je u njemačkoj pravnoj teoriji i primijenjen u njemačkom
Građanskom zakoniku iz 1896.godine. Sastoji se od 5 dijelova: opći dio, obvezno pravo,
stvarno pravo, porodično pravo i nasljedno pravo. U savremenoj nauci prednost se daje
pandektnom sistemu.
Opći dio građanskog prava
sadrži skup pravila i načela koja su zajednička svim
dijelovima građanskog prava;
Stvarno pravo
je skup pravnih pravila kojima se uređuju odnosi između ljudi s obzirom
na stvari.
Obvezno pravo
je skup pravnih pravila kojima se uređuju oni društveni odnosi u kojima
je jedna stranka (vjerovnik) ovlaštena da od druge stranke (dužnik) traži izvršenje neke
činidbe, a ona je dužna tu činidbu izvršiti.
Nasljedno pravo
je skup pravnih pravila kojima se za slučaj smrti jedne osobe
(ostavitelja) uređuje podjela njene imovine na druge osobe (nasljednike).
5. ODNOS GRAĐANSKOG PRAVA PREMA DRUGIM GRANAMA PRAVA
Građansko pravo – trgovačko pravo.
Postoje 2 varijante ovog odnosa:
Dualistička
varijanta sastoji se u potpunom odvajanju trgovačkog od građanskog prava.
Monistička
varijanta zadržava jedinstvenost građanskog prava za sve vrste subjekata i pravnih
poslova, sa eventualnim odstupanjima za privrednopravne subjekte i poslove.
Građansko pravo – porodično pravo.
Između građanskog i porodičnog prava postoje
sličnosti i razlike, kako u prirodi odnosa, tako i u metodama uređivanja tih odnosa.
Sličnost u pogledu odnosa postoji u dijelu imovinskih odnosa u braku i porodici. Priroda
ostalih odnosa je međusobno potpuno različita. U porodičnom pravu uređuju se lični
odnosi, a imovinski odnosi su podređeni ostvarenju ličnih prava. Metodološka sličnost je
u načelu dispozitivnosti (dobrovoljnosti) zasnivanja odnosa i načelu ravnopravnosti
4
subjekata, a razlike su neprometnost porodičnih subjektivnih prava i odsustvo
imovinske sankcije u porodičnom pravu.
Građansko pravo – radno pravo.
Radno pravo je prije osamostaljenja u zasebnu granu
prava bilo sastavni dio građanskog prava. Osnovni instrument radnog odnosa je bio
ugovor o službi (
locatio conductio operarum
).
Građansko pravo – upravno pravo.
Metode, odnosno načela upravnog prava suprotni
su onima građanskog prava. Umjesto ravnopravnosti i koordinacije među strankama, u
upravnom pravu važi načelo subordinacije, umjesto načela prometnosti načelo
neprometnosti i delegacije nadležnosti, umjesto imovinske sankcije preovladava lična
sankcija. U upravnom pravu preovladavaju kogentne, a u građanskom dispozitivne
norme.
Građansko pravo – međunarodno privatno pravo.
Međunarodno privatno pravo
uređuje posebnu vrstu imovinskih odnosa, a to su imovinski odnosi sa
tzv.međunarodnim obilježjem. Npr.ugovor o prodaji zaključe 2 državljanina različitih
zemalja na teritoriji treće države. Postavlja se pitanje koje će nacionalno građansko
pravo biti primijenjeno u konkretnom slučaju. Taj zadatak rješava međunarodno
privatno pravo pomoću tzv.
kolizijskih pravila.
Naziv “međunarodno” to pravo nije
dobilo zato što je zaista međunarodno, već zato što uređuje privatnopravne odnose sa
međunarodnim obilježjima. Ono je unutrašnje pravo države.
II - IZVORI GRAĐANSKOG PRAVA
1. POJAM I VRSTE PRAVNIH IZVORA
Izvori prava su različiti oblici u kojima se javljaju pravna pravila. U nauci o izvorima
poznata je podjela na
državne i društvene
izvore prava.
Za
državni izvor
je karakteristično da je formalni tvorac prava ustavom određeni
zakonodavni organ. Osnovni oblik u kome se javlja pravno pravilo iz tog izvora je propis,
posebno zakon. Norma je heteromna, odnosno stvaralac norme nije istovremeno i
adresat.
Za
društveni izvor ili tzv.autonomno pravo
karakteristični su samonormiranje
međusobnih odnosa i akcija članova određenih asocijacija. Norma je autonomna,
odnosno oni koji stvaraju normu u načelu su i njeni adresati.
Izvori građanskog prava su propisi, pravni običaji, sudska praksa i pravna nauka.
2. PROPISI
Propis sadrži napisano pravno pravilo. Među propisima postoji rang koji određuje njihov
međusobni odnos. Najznačajniji propisi su ustav i zakon.
5
Na području obveznih odnosa primjenjuju se tzv.
trgovački običaji
. Ako su kodificirani
nazivaju se
uzansama
. Nastaju kao proizvod ponavljanja i ujednačavanja poslovne
prakse učesnika u pravnom prometu. Ako se primjenjuju na promet svih vrsta robe
nazivaju se
općim uzansama
. U suprotnom, radi se o
posebnim uzansama
.
4. SUDSKA PRAKSA
Sudskom praksom kao izvorom prava naziva se donošenje više saglasnih presuda od
strane istog suda o istom pravnom pitanju na osnovu kojih se formira općeobavezna
pravna norma. Sudska praksa je indirektan izvor prava jer kod nas sudska odluka nema
karakter presedana. Zbirke sudskih odluka nemaju karakter zakona, već odluka višeg
suda djeluje na niži sud samo snagom svoje uvjerljivosti, te zbirke sudskih odluka djeluju
pozitivno na ujednačavanje sudske prakse.
5. PRAVNA NAUKA
Pravna nauka je također samo indirektan izvor prava. Ona djeluje na sud samo snagom
svoje uvjerljivosti, ali se sudija u konkretnom slučaju ne može pozvati na neko naučno
djelo kao na zakon.
III - GRAĐANSKOPRAVNI ODNOS
1, 2. POJAM I POSTANAK GRAĐANSKOPRAVNOG ODNOSA
Građanskopravni odnos je društveni odnos koji je uređen pravnim pravilima
građanskog prava.
U prvom redu se javlja kao faktički, materijalni društveni odnos.
Materijalni društveni odnos postaje građanskopravnim odnosom u trenutku kada ga
građansko pravo prizna i uredi. Time se stvara mogućnost prinudnog ostvarivanja prava
i obaveza subjekata u takvim odnosima. Pretvaranjem faktičkih društveno-ekonomskih
odnosa u građanskopravne odnose omogućava se privredno kretanje.
Između društveno-ekonomskih odnosa sa jedne i građanskih prava sa druge strane,
postoji uzajamno djelovanje. Društveni odnosi daju građanskom pravu sadržaj, a
građansko pravo tim odnosima daje pravnu karakteristiku.
3. PRAVNE ČINJENICE
Pravne činjenice su činjenice za koje pravo veže postanak, promjenu ili prestanak
pravnog odnosa, a u vezi s tim postanak, prestanak ili promjenu subjektivnih
prava.
Pravne činjenice se dijele s obzirom na postanak i s obzirom na funkciju u
normiranju samog građanskopravnog odnosa.
4. VRSTE PRAVNIH ČINJENICA S OBZIROM NA POSTANAK
Po ovom kriteriju pravne činjenice se dijele u 2 osnovne vrste: prirodni događaji i ljudske
radnje.
7
