1.POJAM I VRSTE IZVORA GP
Izvori GP su opšte norme koje regulišu građanskopravne odnose kao posebne društvene odnose.
Skup svih opštih građanskopravnih normi naziva se građanskim pravom u objektivnom smislu.
Opšta pravna norma je izvor prava jer se odnosi na neodređen broj slučajeva i primenjuje se
neograničeno ,dok se pojedinačna pravna norma iscrpljuje jednom primenom.
Građansko subjektivno pravo je ono koje se odnosi na subjekte građanskopravnih odnosa i izviru iz
norme objektivnog prava.
Objektivno GP može da se javlja u formi pisanih i nepisanih izvora. Najznačajniji pisani izvor je zakon,
a nepisani običajno pravo. Zakon je najvažniji pravni akt posle ustava koji ima najvišu pravnu snagu.
Usvaja ga zakonodavni organ po posebno utvrđenom postupku. Zatim slede podzakonski akti, pa
rešenja, uredbe,anredbe , pravilnici itd.
Sudska praksa nije formali izvor prava kod nas , ali se u praksi može reći da je izvor prava jer su sudovi
dužni da jednoobrazno postupaju u istim situacijama.
2.ZAKON KAO IZVOR GP
Zakon je najvažniji pravni akt posle ustava. Usvaja ga zakonodavni organ po posebno utvrđenom
postupku. Zakon o obligacionim odnosima iz 1978 godine reguliše osnove obligacionih odnosa u
prometu roba i usluga, dok su ostali obligacioni odnosi koji nisu kvalifikovani kao „osnove obligacinih
odnosa“ u nadležnosti republičkog zakonodavstva.
Još neki od značajnijih zakona RS su : Zakon o osnovnim svojinsko-pravnim odnosima iz 1980 koji je
izmenama iz 1996 preimenovan u Zakon o osnovama svojinsko-pravih odnosa , Zakon o autorskim i
srodnim pravima iz 2004 godine, Zakon o patentima iz 2004 godine, Zakon o žigovima iz 2004 godine,
Zakon o pravnoj zaštiti dizajna iz 2004 godine, Zakon o prometu nepokretnosti, Zakon o državnom
premeru i katastru i upisima prava na nepokretnostima, Zakon o vanparničnom postupku iz 1982
godine, Zakon o parničnom postupku, Zakon o izvršnom postupku…
3.OBIČAJI I UZANSE KAO IZVOR GP
Običaj je nepisano opšte pravilo ponašanja nastalo dugotrajnom ustaljenom primenom u određenim
situacijama i prihvaćenom od strane pripadnika određene društvene zajednice.
Pisano pravo je postiskivalo običajno pravo,ali je i vodilo računa o njemu jer su tvorci građanskih
zakonika najvećim delom preuzimali običajna pravila ili su bili inspirisani njima.
Običaji se dele na pravne običaje i faktičke običaje. Pravni običaj je nepisano pravilo ponašanja
praćeno svešću o njegovoj obaveznosti. Da bi običaj bio pravni potrebno je da se kumulativno ispune
dva uslova , jedan objektivne ,jedan subjektivne prirode. Objektivni uslov podrazumeva
ustaljeno,jednoobrazno ponašanje ljudi u određenim društvenim odnosima. Drugi uslov je postojanje
svesti ili uverenja o pravnoj obaveznosti određenog ponašanja.
Faktički običaj je pravilo ponašanja nastalo spontanim prihvatanjem od strane zainteresovanih lica
kojem nedostaje svest o pravnoj obaveznosti. Nepoštovanje fatičkog običaja sankcionisano je
specifičnom sankcijom društvene zajednice gde se običaj primenjuje kao što je
podsmeh,bojkot,prezir itd.
Zakon o obligacionim odnosima reguliše neke vrste običaja.
Uzanse su kodifikovanu i u obliku zbornika objavljeni trgovački običaji koje donose profesionalna
udruženja, asocijacije trgovaca..kao što su komore,berze itd.
Uzanse mogu biti opšte koje važe među trgovcima u prometu robom i posebne koje se odnose na
neku određenu vrstu robe ili određenu privrednu granu.
Prema Zakonu o obligacionim odnosima uzanse se primenjuju ako su učesnici u obligacionim
odnosima ugovorili njihovu primenu ili ako iz okolnosti proizilazi da su njihovu primenu hteli.
4.FIZIČKO LICE
Fizičko lice postaje subjekt prava momentom rođenja. Pravnu sposobnost koju stiče rođenjem ima
čitavog života. Pravnu sposobnost koju stiče rođenjem ima čitavog života . Pravna sposobnost se ne
može prenositi, nje se ne može odreći niti lišiti. Danas je pravna sposobnost neograničena i jednaka
za sve , dok nekada nije bilo tako (kod rimljana rob nije imao pravnu sposobnost jer je bio objekt
prava..)
Postoji izuzetak da se pravna sposobnost priznaje i nerođenom detetu, a to je ako se radi o začetom a
nerođenom detetu ako je to u njegovom interesu. (u naslednom i nekim drugim imovinskim pravima)
Pravni subjektivitet fizičkog lica gasi se smrću što je prirodni put ili proglašenjem nestalog lica za
umrlo što je pravni način.
Trenutak smrti se mora tačno utvrditi zbog redosleda nasleđivanja. Lica koja izgube život u istoj
nesreći a međusobno se nasleđuju se nazivaju komorijenti . Naše pozitivno pravo kaže da su
komorijenti umrli u isto vreme i da se ne mogu međusobno nasleđivati, s tim da je ova pretpostavka
oboriva i supsidijernog karaktera i primenjuje se samo kada sud nije u mogućnosti da utvrdi tačan
momenat nastupanja smrti.
Starija zakonodavstva su priznavala ustanovu civilne smrti ,kada je osoba ako je bila osuđena na
smrt ,doživotnu robiju ili deportovana gubila pravnu sposobnost.
Nestalim licem se smatra ono lice koje je duže vremena odsutno iz mesta prebivališta , a za koje je
neizvesno da li je živo. Postupak za proglašenje nestalog lica za umrlim je vanparnični , a nadležni sud
je opštinski sud u poslednjem mestu prebivališta nestale osobe.
5.POSLOVNA I DELIKTNA SPOSOBNOST FIZIČKOG LICA
Poslovna sposobnost nekog lica je sposobnos da izjavom svoje volje zaključuje pravne poslove i
preduzima druge pravne radnje, tj . to je sposobnost neko lica da stiče prava i obaveze. Poslovna
sposobnost pretpostavlja pravnu sposobnost ,ali svako pravno sposobno lice ne mora da bude
poslovno sposobno .
Uslov za sticanje poslovne sposobnosti je dostizanje određenog stepena zrelosti u psihofizičkom
razvoju ličnosti,gde se pretpostavlja da je lice svesno pravnih posledica svojih pravih radnji.
Poslovna sposobnost se stiče punoletstvom i u zavisnosti od sposobnosti lica da shvati pravne
posledice preduzetih pravnih radnji postoje različiti stepeni poslovne sposobnosti:
skraćenim ličnim imenom i to skraćeno ime se upisuje u matičnu knjigu rođenih. Lično ime deteta
određuju sporazumno roditelji. U pogledu izbora imena u užem smislu postoji potpuna sloboda sem
izbora imena kojima se vređa moral i ako su pogrdna imena u pitanju. U pogledu prezimena, može se
dobiti prezime jednog od roditelja ili oba prezimena.Organ starateljstva određuje lično ime ako se
roditelji ne mogu usaglasiti oko imena ili ako detetu daju pogrdno ime.
Lično ime se može promeniti na dva načina, promenom porodičnog statusa ili u upravnom postupku.
Stupanjem u brak prezime može da se zadrži, može da se uzme supužnikovo prezime ili da se svom
doda prezime supružnika. Prestankom braka prezime može da se zadrži ili da se vrati svoje prezime
koje je lice imalo pre stupanja u brak.
Pravo na promenu ličnog imena ima svko lice koje je navršilo 15 godina i ima sposobnost rasuđivanja.
Neće se odobriti promena imena licu protiv koga se vodi krivični postupak za delo za koje se goni po
službenoj dužnosti, licu koje je već osuđeno za delo za koje se goni po službenoj dužnosti dok kazna
nije izvršena,licu koje promenom imena namerava da izbegne neku pravnu obavezu ili licu koje
namerava da promeni ime u neko pogrdno ime.
Pravo na ime je lično pravo koje je neprenosivo, neimovinsko kojeg se ne može odreći.
Mesto za koje se lice trajnije veže i koje predstavlja centar njegovih životnih aktivnosti naziva se
prebivalište.Pravni poredak nužno zahteva prebivalište za svako lice. Bez tog elementa
individualizacije nije moguća primena pravnih normi i funkcionisanje državnih organa.
Administrativne obaveze ispunjavaju se u mestu prebivališta određenog lica, sudska nadležnost
određuje se prema mestu prebivališta. Prema našem Zakonu, prebivalište je mesto u kome se
građanin nastanio sa namerom da u njemu trajno živi. Svaki građanin je slobodan u izboru svog
prebivališta i svako može imati samo jedno prebivalište. Građanin ima rok od 8 dana da prijavi
promenu svog prebivališta.Boravište je mesto gde građanin privremeno boravi i može se imati više
boravišta. U boravištu se boravi bez namere da se trajno nastani na tom mestu.
Državljanstvo predstavlja pravnu pripadnost fizičkog lica određenoj državi. Državljanstvo znači
formalnopravno priznanje svih prava pojedincu koje pravni poredak proklamuje. Lica koja nemaju
status domaćih državljana nazivaju se strancima.
Postoje dva osnovna načina sticanja državljanstva, prvi je po krvnoj vezi prema kojem deca rođenjem
stiču državljanstvo svojih roditelja. Drugi način je sticanje državljanstva prema mestu rođenja deteta
gde dete stiče državljanstvo na osnovu toga na čijoj se teritoriji rodilo. Postoje i dopunski načini
sticanja državljanstva(međunarodni ugovori, nepoznati roditelji ili apatridi). Državljanstvo RS se može
steći na zahtev stranca koji je stalno nastanjen u RS i ispunjava određene propisane uslove i putem
ratifikovanog međunarodnog ugovora po principu reprociteta.
Lice može biti državljanin jedne ili više država(bipatridi i polipatridi) kao i bez državljanstva(apatridi).
Prava koja stranci ne mogu sticati su prava kojima se može uticati na unutrašnje uređenje države,
teritorijalni integritet i bezbednost građana.
7.LIŠAVANJE POSLOVNE SPOSOBNOSTI FIZIČKOG LICA
Odlulku o proglašenju fizičkog lica poslovno nesposobnim donosi opštinski sud u vanparničnom
postupku. Postupak se smatra hitnim.
