1. GRAĐANSKO PRAVO – POJAM, PREDMET, METOD
Građansko pravo je ona grana pravnog sistema koje prvenstveno ( ne i isključivo) reguliše
robne, odnosno imovinske odnose među različitim subjektima, te ostale društvene pojave koje
su direkto ili indirektno povezane sa imovinskim odnosima. U svom osnovnom sadržaju
građansko pravo predstavlja dio prava koji regulira „ imovinske odnose, lične neimovinske
odnose i pravne položaje subjekata koji učestvuju u tim odnosima.“
Predmet građanskog prava su svi društveni odnosi ili određena grupa ovih odnosa koji se
regulišu građansko-pravnim normama po istim osnavnim načelima. Predmet građanskog
prava je cjelokupna statika i dinamika robnih i ekonomskih tokova i odnosa, pod čime
podrazumijevamo regulisanje bezbroj odnosa koji mogu nastati povodom prisvajanja
ekonomskih dobara, te korištenje tih dobara nakon njihovog prisvajanja.
Nesporno je da su najbrojnijii građanskopravni odnosi koji imaju imovinsku prirodu (npr.
vlasnički i drugi odnosi povodom stvari, ugovorni odnosi, odnosi povodom naknade
materijalne štete i slično). Takvi građanskopravni odnosi spadaju u građansko imovinsko
pravo. Međutim, postoje ponekad i građanskopravni odnosi koji imaju neimovinsku prirodu,
kao što su npr. porodično pravni odnosi. Oni spadaju u neimovinsko građansko pravo. Isto
tako je moguće da kod nekih građanskopravnih odnosa dolazi do miješanja elemenata i
imovinske i neimovinske prirode.
Moguće je zaključiti da su imovinski,odnosno ekonomski odnosi,odnosno imovinska prava
prvenstveni predmet građanskog prava,ali da ponekad i lična dobra i svojstva ličnost (lična
prava) mogu biti predmet građanskog prava,te izuzetno i ona prava koja su po svojoj prirodi i
lične i imovinske prirode (lično-imovinska prava), mogu biti predmet građanskog prava.
Možemo razlikovati upotrebu pojmova građansko pravo za označavanje građanskog prava
kao prava u objektivnom smislu ili prava u subjektivnom smislu.
Građansko pravo u objektivnom smislu predstavlja skup građanskopravnih normi, odnosno
onaj dio pozitivnog prava koji reguliše i uređuje građanskopravne odnose. Građansko-pravni
odnos, dakle, bio bi takav pravni odnos, u kome jedan od subjekta tog odnosa (stranka, jedna
ili obje), ima pravo i ovlašćenje da zahtjeva od druge stranke i da je prinudi putem nadležnog
javnog organa, da mu :
-
nešto da, učini ili ne učini (obligaciona prava);
-
da mu prizna određena ovlašćenja povodom stvari (stvarna prava);
-
da prizna ovlašćenja povodom proizvoda ljudskog duha (prava intelektualnog vlasništva)
-
da prizna njegovu ličnost i njena dobra uvijek, ako se i kada ovi objekti ili njihove
povrede u datim društveno-ekonomskim uslovima izražavaju ili mogu izraziti ili
predstaviti u novcu (lična imovinska prava)
Građansko-pravni odnos se, dakle, uvijek zasniva povodom nekog objekta koji se sam ili
njegova povreda izražavaju u krajnjoj liniji u robnom (imovinskom), odnosno novčanom
obliku.
Građansko pravo u subjektivnom smislu je konkretno pravo koje svome titularu daje jedno ili
više ovlašćenja na objektu povodom koga mogu postojati građanskopravni odnosi. A ti
objekti građanskih prava,kao što smo već istakli, mogu da budu: stvari, ljudske radnje, lična
dobra i proizvodi ljudskog duha. Građansko pravo u subjektivnom smislu je pravo (jedno ili
više ovlaštenja) koje pripada određenom subjektu na osnovu normi građanskog prava u
objektivnom smislu.
U osnovi građansko pravo u subjektivnom smislu je uvijek jedno ili više ovlašćenja u nekom
pravnom odnosu, koja proizilaze i moraju biti zasnovana na normama građanskog prava u
objektivnom smislu. Ako ne postoji odgovarajuća norma u objektivnom pravu kao okvir ili
temelj nije moguće da postoji i neko konkretno subjektivno građansko pravo
Osnovne karakteristike metoda građanskog prava usko su povezane sa predmetom
građanskog prava i osnovnim principima u uređivanju građanskopravnih odnosa. Zbog toga
je moguće metod građanskog prava definirati i kao postupak (ili niz postupaka) kojim se
građansko pravne norme formulišu, saznaju, primjenjuju ili naučno ispituju.
Za najveći broj situacija u građanskopravnim odnosima važe određena načela u kojima se
ovaj metod izražava. To načela se u pravnoj teoriji najčešće označavaju kao :
-
načelo autonomije volje,
-
načelo jednakosti i ravnopravnosti stranaka,
-
načelo prometljivosti subjektivnih građanskih prava i
-
načelo imovinske sankcije.
Načelo autonomije volje
Najveći broj građansko-pravnih odnosa nastaje uz primjenu načela autonomije (slobode)
volje, odnosno slobodnom inicijativom stranaka, i to u pravilu inicijativom svake od stranaka.
Stranke slobodno određuju da li će ili ne stupiti u građanskopravni odnos. Stranke slobodno
biraju lica odnosno stranke s kojima će stupiti u neki građanskopravni odnos. One slobodno
određuju elemente pravnog odnosa. Stranke slobodno odlučuju da li će doći do izmjene ili
prestanka građanskopravnog odnosa. Načelo autonomije volje, odnosno njegova primjena na
konkretni društveni i pravni odnos, omogućava nam najlakšu detekciju prirode tog odnosa.
Ukoliko se neki odnos zasniva na principu autonomije volje u pravilu je taj odnos
građanskopravne prirode (uz moguća odstupanja, odnosno izuzetke).
Primjera radi kod plaćanja različitih oblika poreza subjekt (fizičko ili pravno lice) ne ulazi u
takav odnos po svojoj inicijativi ili volji. Da li će on stupiti ili neće i da li će on izići ili neće
iz tog odnosa, ne zavisi od njegove volje odnosno inicijative. Takav odnos, prema tome nije
građansko-pravni odnos, iako je to ekonomski, odnosno imovinski odnos. Takav odnos je
finansijsko--pravni odnos, a to je jedna vrsta administrativno-pravnih odnosa koji nastaju, po
pravilu, inicijativom državnih organa – organa javne vlasti.
To znači da građanskopravni odnos treba, po pravilu, da nastane na principu autonomija volje
subjekata, njihove pravne jednakost i ravnopravnost, da ovlašćenja i prava koja se stiču u tom
odnosu mogu biti u prometu i da je za nepoštovanje obaveza iz tog odnosa predviđena
isključivo imovinska sankcija.
U sažetom definiranju mogli bi da zaključimo da je građanskopravni odnos onaj društveni
odnos koji je regulisan normama građanskog prava,koji je direktno ili indirektno imovinske
prirode i za koga možemo utvrditi kako ispunjava sve bitne karakteristike osnovnih načela
građanskog prava (metoda građanskog prava).
3. ELEMENTI PRAVNOG I GRAĐANSKOPRAVNOG ODNOSA
I Elementi pravnog odnosa
Osnovni elementi svakog pravnog odnosa su : a) pravno ovlaštenje i b) pravna obaveza .
Pravno ovlaštenje jedne strane i pravna obaveza druge strane se uvijek nalaze u jednom
odnosu korelacije. Korelacija (lat. con = sa, relatio = odnos) predstavlja suodnos ili
međusobnu povezanost i odnos između različitih pojava,koje se nalaze u međusobnoj
zavisnosti i ne mogu postojati i djelovati jedna bez druge. To znači da u jednom pravnom
odnosu svako ovlaštenje jedne strane za drugu stranu istovremeno predstavlja njenu dužnost
(obavezu) i obratno.
Pravno ovlašćenje, kao bitan element pravnog odnosa, bi mogli definisati kao mogućnost
određenog ponašanja subjekta koje on može vršiti tako da to njegovo ponašanje štiti pravni
poredak. U praktičnom smislu to znači da vršenje tog ovlašćenja niko ne smije sprečavati ili
ometati titulara da izvršava svoja ovlašćenja.
Drugi element svakog pravnog odnosa, koji je korelativan pojmu pravnog ovlašćenja, je
pojam pravne obaveze. Pravna obaveza ili dužnost znači da je ponašanje subjekta u nekom
odnosu regulisano pravnom normom,te da subjekt može da zna kako treba postupiti u datom
pravnom odnosu,te da ukoliko ne izvrši obavezu može očekivati da će na njega biti
primjenjena sankcija.
II Elementi građanskopravnog odnosa
Sasvim je po sebi razumljivo da sve ono što se odnosi na elemente pravnog odnosa uopće
može biti primjenjeno i da vrijedi i za elemente građanskopravnog odnosa. To znači da u
svakom građanskopravnom odnosu postoje dva osnovna elementa : pravno ovlašćenje jednog
subjekta, i nasuprot ovom ovlašćenju stoji pravna dužnost druge strane ( na kojoj može biti
jedan ili više subjekata) da treba da postupi po tom ovlašćenju.
4. NASTANAK GRAĐANSKOPRAVNOG ODNOSA
Za građanskopravne odnose možemo sa sigurnošću konstatovati kako su ovi odnosi
najbrojniji pravni odnosi. Svakodnevno i u bezbrojnim situacijama dolazi do nastanka
građanskopravnih odnosa.
Kao i svaki drugi pravni odnos i građanskopravni odnos je
prvenstveno društveni odnos, koji u slučaju ispunjenja određenih pretpostavki postaje
građanskopravni odnos.
Za pretvaranje nekog društvenog odnosa u građanskopravni odnos potrebno je da se ispune
najmanje dvije (ili za neke građanskopravne odnose tri) osnovne pretpostavke :
a) Da je taj društveni odnos reguliran normama građanskog prava,odnosno da u pravnom
poretku postoje određene uslovne (apstraktne) norme koje se mogu primjeniti na taj
odnos;
b) Da se u realnom društvenom životu nastanu neke činjenice ili situacije za koje uslovne
(apstraktne) pravne norme vezuju nastanak nekog građanskopravnog odnosa.
c) Da se stvore (u nekim slučajevima) bezuslovne (konkretne) norme kojima će biti stvoren
neki građanskopravni odnos.
5. GRAĐANSKOPRAVNE ČINJENICE
I Pojam i vrste građanskopravnih činjenica
Vidjeli smo da, pored nužnog postojanja normativnog okvira ( apstraktnih i konkretnih
pravnih normi),neophodan preduslov nastanka nekog građanskopravnog odnosa je i
postojanje određenih činjenica,koje nazivamo građanskopravnim činjenicama. Ove činjenice
moraju postojati ne samo kao uslov nastanka,već i kao uslov za promjenu ili prestanak bilo
kog građanskopravnog odnosa. Građanskopravne činjenice su one činjenice koje su
predviđene u normama građanskog prava u objektivnom smislu, odnosno u apstraktnim
(uslovnim) pravnim normama, te na osnovu kojih nastaju, mijenjaju se ili prestaju
građanskopravni odnosi.
Prije svega sve činjenice bi mogli podijeliti na:
- obične činjenice
- pravne činjenice
Razlika između običnih i pravnih činjenica je u tome što za obične činjenice objektivno pravo
ne veđe nikakve pravne učinke. Npr. obične činjenice su : da nekog pozdravljamo ili ne,da
idemo na izlet ili utakmicu,da razgovaramo sa nekim,da smo raspoloženi ili nismo, da dajemo
instrukcije i savjete nekom licu i slično. Naravno da se i ove obične činjenice mogu pretvoriti
u pravne činjenice kada ih pravo reguliše. Ali u nekim situacijama moguće je da i ova
činjenica postane pravna,kao što je to slučaj u vojsci,policiji ili nekim drugim slučajevima
pravnom normom bude regulisano pozdravljanje kao obavezno,te da će nepozdravljanje biti
sankcionisano.
Od slučaja možemo razlikovati višu silu (lat. vis maior),kao dešavanje koje se nije moglo
predvidjeti i na koje strane u građanskopravnom odnosu objektivno ne mogu i nisu mogle
utjecati (događaj mora biti za subjekt neočekivan, izvanredan, nepredvidiv), npr. ratno stanje,
štrajk, elementarne nepogode i sl. Djelovanje više sile u građanskom pravu sastoji se u tome
što njezino postojanje u pravilu isključuje odgovornost za štetu. Suštinska razlika između
slučaja i više sile je u apsoutnoj neotklonjivosti i nepredvidivosti nekog dešavanja kod više
sile.
II Činjenični skup
Ukloliko je potrebno da se ostvari više činjenica, kako bi nastao, promijenio se ili prestao
neki građanskopravni odnos ili subjektivno građansko pravo, taj skup svih zahtijevanih
činjenica nazivamo činjeničnim skupom. Te činjenice mogu nastati istovremeno, ili se
ostvaruju sukcesivno u određenom vremenskom periodu. U ovom drugom slučaju
građanskopravni odnos ili subjektivno građansko pravo će nastati kada se ostvari poslednja
činjenica,ili bolje rečeno kada se ostvare sve potrebne činjenice.
Ukoliko je ostvaren najveći
broj činjenica potrebnih za nastanak nekog građanskopravnog odnosa ili subjektivnog
građanskog prava, a nedostaje samo jedna odlučujuća činjenica,takvu pravnu situaciju
nazivamo : pravnim stanjem. Ona činjenica koja jedina nedostaje da bi se pravno stanje
pretvorilo u građanskopravni odnos ili subjektivno građansko pravo naziva se dopunskom
činjenicom.
III Pretpostavke i fikcije kao građanskopravne činjenice
Pretpostavke se u zakonskim formulacijama izražavaju pojmovima „smatra se“ , „uzima se“,
„pretpostavlja se“ i slično. Međutim,nemaju sve pretpostavke ista pravna dejstva. Postoje tkz.
oborive pretpostavke (presumpciones iuris tantum) za koje pravo dozvoljava da se ona može
obarati, odnosno da se može dokazivati suprotno od onog na šta se pretpostavka odnosi ( npr.
može se osporiti pretpostavka da je muž majke otac djeteta). S druge strane postoje i tkz.
neoborive pretpostavke (presumpciones iuris et de iure) za koje zakon utvrđuje kako se ne
može suprotno dokazivati.
Pravne fikcije su takva vrsta građanskopravnih činjenica koje se moraju uzeti da postoje,
odnosno da su tačne, iako se zna da te činjenice ne postoje ili se zna da nisu tačne. Razlika
između pravnih pretpostavki i pravnih fikcija je u tome što se kod pravnih pretpostavki uzima
kao tačno nešto što je vrlo vjerovatno tačno, dok se kod pravnih fikcija uzima za tačno nešto
za šta smo sigurni da nije tačno.
