1.PREDMET NAUKE GPP-a
Gradjansko procesno pravo kao pravo u objektivnom smislu predstavlja sistem normi kojima se
uredjuju: 1) parnicni 2) izvrsni sa postupkom obezbedjenja i 3) vanparnicni postupak. Svaki od
ovih postupaka uredjen je posebnim zakonom. U teoriji, parnicni, izvrsni postupak sa
postupkom obezbedjenja i vanparnicni postupak jednim imenom nazivaju gradjanski sudski
postupak. Ovaj se blize odredjuje kao niz procesnih radnje od od onih kojim se inicira postupak
do odluke prvostepenog suda, od ove do odluke suda poslednje instance, odsnosno do
poslednje moguce odluke u tom postupku i dalje do izvrsenja. Nauka koja izucava sistem gpp-a
kao objektivnog prava oznacena je kao gradjansko procesno pravo.
Odrediti predmet jedne nauke znaci ukazati na pojave i cinjenice kojima se ta nauka bavi i dalje
odrediti granice u kojima ih valja saznavati. Zastita subjektivnih prava kao predmet nauke gpp-a
u najznacajnijem je odredjena sistemom normi koje regulisu djelatnost pravosudnih organa,
drugih subjekata i ucesnika u postupku. Predmet nauke gpp-a svodi se na sistem radnji ucesnika
u postupku koje vode odluci u kojoj je sadrzana potvrda poretka. U ozivotvorenju norme gpp se
ispoljava kao ono sto jeste a ne kao ono sto treba da bude. Nauka gpp-a je klasno odredjena.
Predmet nauke gpp-a opredeljuje i njen cilj, on je u sveobuhvatnoj zastiti povrijedjenih
subjektivnih i drugih prava koja se stite u ovom postupku.
2.OSNOVNI I IZVEDENI POJMOVI
Kao i u svakoj nauci i ovdje se pojmovi razlikuju na osnovne i izvedene. Osnovni pojmovi nauke
gpp-a su pretpostavka sistema te nauke, odnosna prava koga ona izucava.U njima je sadrzana
najveca sinteza procesnopravnih instituta gradjansko sudskog postupka, sazete su bitne i
tipicne oznake pojava doticne nauke, odnosno njenog predmeta. Osnovni pojmovi gpp-a su
radnje i nadleznosti. Svi drugi su izvedeni, ili kao osnovni pozajmljeni iz drugih pravnih i drugih
nauka. I jedni i drugi su formirani prozimanjem dva temeljna principa: induktivnosti i
deduktivnosti, tj. u procestu od pojedinacnog ka opstem i obrnuto, stvarajuci opste tako da
uvijek izrazava, sadrzi pojedinacno, sto se u kranjoj liniji svodi na odnos postupka i radnje.
Podjela pojmova odredjuje red u izlaganju: od osnovnih ka izvedenim.
3.ORGANIZACIONO I FUNKCIONALNO PROCESNO PRAVO
U sistemu normi procesnih prava kao prava u objektivnom smislu razlikuju se: 1) norme koje
uredjuju organizaciju sudova i organa koji ucestvuju ili saradjuju sa sudovima
–
organizaciono
procesno pravo 2) norme koje uredjuju postupak tj. definisu pretpostavka za preduzimanje
potrebnih aktivnosti i odredjuju njihove pravne posledice, te odnose koji nastaju medju
procesnim subjektima
–
funkcionalno procesno pravo. Podjela se cini kako bi norme
gradjanskog i krivicnog procesnog prava razlikovali u strukturi. Tako struktura pravosudnih
organa odredjuje stadijume kroz koje moze da prodje konkretan spor, a time i sistem pravnih
ljekova i mogucnosti ostvarenja prava i obrnuto. Sve procesne discipline, koje izucavaju sudske
postupke, sadrze u sebi dva dijela: organizacioni i funkcionalni. U okviru organizacionog dijela
sudskih postupaka izucava se nadleznost i organizacija pravosudnih organa, odnosno drugih
drzavnih i drugih organa koji su pozvani da pruzaju zastitu. Za drugi dio preostaju pravila o
pretpostavkama i aktivnostima stranaka i suda, odnosno drzavnog organa koje ovi preduzimaju
u cilju donosenja odluke. Takva podjela ima uporiste i u pozitivnopravnim resenjima, posebnim
tekstovima uredjuju se organizacija i nadleznost pravosudnih organa, dok se ovaj drugi dio
uredjuje saveznim tekstovima i uglavnom zakonima o postupku.
4.GRADJANSKO PROCESNO PRAVO I GRADJANSKI SUDSKI POSTUPAK
Ukupnost pravnih normi jedne drzave cini njen pravni poredak. U toj ukupnosti su norme gpp-a.
One su izlozene u sistemu. Odredivost norme je u odredjivanju elemenata ovih. Postupak kao
predmet gpp-a je niz procesnih radnji pocev od tuzbe, odnosno predloga, pa do odluke. Pravila
koja uredjuju te nizove cine gradjanski sudski postupak. Norme gpp-a odredive su zadacima,
ciljem i principima. Zadaci su u postupcima zastite subjektivnih prava ( pravo koje pripada
odredjenom subjektu na osnovu normi objektivnog prava ). Ovo pravo se sastoji iz ovlascenja i
zahtjeva. Npr vlasnik stvari na stvari ima ovlascenja da je koristi, plodouziva i da raspolaze
njome. Ako se ova ovlascenja dovedu u pitanje ( drugi ne prizna ovo pravo ), nosilac
subjektivnih prava ih obezbedjuje zahtjevom ( tuzbom ) obracajuci se organu, trazeci od ovoga
da i prinudnopravno ova ovlascenja omoguci, u krajnjem u izvrsnom postupku. U izuzetnim
slucajevima zastita za povrijedjena subjektivna prava se pruza uz krivicno-pravni postupak ako
se u ovom postupku istakne: 1) imovisko-pravni zahtjev 2) ponistaj pravnog posla koji je nastao
inkriminisanom radnjom 3) povracaj stvari kojom se izvrsilac djela koristio u izvrsenju ovog. U
slucaju krajnje nuzde ili nuzne odbrane dozvoljava se samozastita u vidu samopomoci i
samoodbrane. Pod nuznom odbranom podrazumijeva se preduzimanje radnji od strane
pojedinca koje su neophodno potrebne da od sebe ili drugog odbije istovremeni protivpravni
napad. Ona predstavlja osnov iskljucenja odgovornosti za naknadu stete. Pod krajnjom nuzdom
Parnicni postupak je u najvecem dijelu uredjen Zakonom o parnicnom postupku. Poslednji tekst
ovog Zakone je od 24. decembra 1976. godine sa pravnom snagom od 1. jule 1977. godine.
Zakonom o parnicnom postupku iz 1976. godine i njegovim izmjenama i dopunama
preuzimanjem pocinje se u novoj Jugoslaviji
–
federaciji CG i Srbije. Danas se uglavnom parnicni
postupak uredjuje Zakonom o parnicnom postupku iz 1976. godine. Neki posebni pranicni
postupci uredjuju se i republickim i posebnim zakonima, npr. u bracnim i paternitetskim
sporovima. Drugi neki parnicni postupci su uredjeni saveznim zakonima, npr pred vojnim
sudovima
–
Zakon o vojnim sudovima. Organizacija i nadleznost saveznih pravosudnih sudova i
Saveznog suda uredjuje se saveznim zakonima. Svojim zakonima republike i pokrajine uredjuju
sudove po vrsti i konkretno, propisujuci podrucje i sjediste za svaki od njih. U okviru tih zakona
uredjuje se i nadleznost za svaku od vrsta i svaki sud posebno ( zakon o sudovima 28.11.1991.
godine, zakon o tuzilastvu.. ). Pojedinacne parnicne odredbe srecemo i u nekim drugim
tekstovima npr zakon o nasledjivanju kad se definise, parnica kao korekcija ili kao dopuna.
7.IZVORI IZVRSNOG POSTUPKA
Izvrsni postupak je uglavnom uredjen Zakonom o izvrsnom postupku od 30. marta 1978.
godine. Izuzetno od ovog zakona prinudno izvrsenje na brodovima i vazduhoplovima je u okviru
Zakona o obligacionim i osnovnim materijalno-pravnim odnosima u vazdusnoj plovidbi iz 1977.
godine i Zakona o pomorskoj i unutrasnjoj prolividbi uz 1977. godine.
8.IZVORI VANPARNICNOG POSTUPKA
Vanparnicni postupci su uredjeni republickim zakonima. Zakon o vanparnicnom postupku stupio
je na snagu 8.12. 1987. godine i veoma je slican sa Zakonom Srbije. Koncipiran je kao zbir
posebnih vanparnicnih postupak, a ne sadrzi pravila zemljisno-knjiskog postupka. U okviru
svakog posebno postupka pravila su tako odabrana da odgovaraju specificnosti svakog odnosa
koji se stite. Ovaj zakon sadrzi odredbu po osnovu koje se supsidijarno primenjuju pravila
parnicnog postupka
9.OSTALI IZVORI GPP-A
U ostale izvore gpp-a prije svega treba pomenuti medjunarodne ugovore i ostale izvore
medjunarodnog prava. Stoga kad je ugovorna odredba u konkurenciji sa zakonskom, prevagu
valja dati odredbi medjunarodnog ugovora. Na obicaj kao izvor gpp-a se razlicito gleda i Menger
zastupa misljenje da obicaj nije izvor ovog prava. U gpp-u bezmalo nema situacija koje nisu u
normi zbog kojih bi valjalo posegnuti za obicajem. Drugacije je u gradjanskom materijalnom
pravu gdje se za obicajem cesce poseze, uvijek kad nesto nije u normi ili se ne moze rijesiti po
analogiji, kako je govorio Bogisic: “ Ako za neki osobiti posao ili slucaj ne bude ni u zakonima ni
u obicajima odredjena pravila red se je vladati ili pak rijesiti slucaj po opstim osnovama pravde i
pravice “. Podijelj
ena su misljenja po pitanju sudske prakse kao izvora prava. Oni koji odricu
sudsku praksu kao izvor prava polaze od cinjenice da sudija ne moze stvarati objektivno pravo
–
donositi propise koji bi obavezivali i njega i druge, a ide se i dalje
–
ni pravna shvatanja viseg
suda ne obavezuju nize sudove. Drugi cijene da je sudska praksa izvor prava. Naglasavaju da
takav znacaj prakse osobito dolazi do izrazaja kod pravnih praznina. AKo se dese, onda se
razresenje trazi po pravilu: neka sudija postupi kao da je sam zakonodavac. Bogisic to ovako
razresava: “ Tek, kad ni u zakoni ni u obicaju nema prilicna pravila za neki posao, a nije ga
moguce ni podobjem naci, pravda i pravica postaju za suca neposrednim izvorom, iz koga on
pravce treba da crpi svoje pravilo, prema osobitoj prirodi posla koji se sudi. Ta se radnja i zove
–
sudjenje po pravdi i pravici “. Drugi koja svoja ucenja grade na precedentnom pravu, idu dalje
da tvrde da je sudska praksa izvor prava jer je u njoj objelodanjeno pravo, a objelodanjeno
pravo je tek pravo, ono u apstraktnoj normi nije pravo dok ne dobije ovaj prakticni zivot u
individualnoj odluci. Praksa vrhovnih sudova vrsi stalan uticaj na nizerazredne sudove. To je
fakat koji se ne moze dovoditi u pitanje. Kod takvog stanja tesko se izricito opredeljivati protiv
sudske prakse kao izvora prava. Sto se pravne nauke tice, u teoriji nema dilema, ona nije izvor
prava.
10. NORME GPP-A I NJIHOVO VAZENJE U VREMENU, PROSTORU I PREMA
SUBJEKTIMA
Norme gpp-a su u prvom redu prinudno-pravnog karaktera ( ius cogens ), u njima su zapovjesti
o radnjama suda i stranaka. One druge dispozitivne, prisutne su u izuzecima. Posto su ove druge
rijetke navodimo ih u najvecem broju: stranke mogu ugovarati mjesnu nadleznost i drukcije od
onih u Zakonu, domaci tuzeni u sportu tuzioca strana ovlascen je traziti polaganje predujma kao
obezbedjenje za parnicne troskove, tuzeni se moze protiviti preinacenju sto redovno vodi ocjeni
suda itd. Stranke mogu preduzimati radnje koje su u dispoziciji, ali ne cine prekoracenje ako
preduzimaju i radnje koji ih zamenjuju. Za razliku od dispozitivnih, valja podsjetiti i na one
uredjuje organizaciju sudova razlicito od prethodnog, u novoj organizaciji sudova je promjena
nadleznosti
–
parnice koje su u toku sada su u nadleznosti novog ili drugog suda. Nove parnice
ce se odvijati po pravilima novog zakona. Postupak po pravnim ljekovima nastavice se po
pravilima starog zakona. Kad novim zakonom nijesu predvidjene organizacione promjene u
primjeni naznacenog pravila nema problema. Ako je novim zakonom ukinut drugostepeni sud (
sud istance ), u tom slucaju dalji postupak u jednom dijelu ( preuzimanje zalbe kao procesne
radnje odvijace se po pravilima starog zakona ), a u drugom, po novom zakonu ( dostavljanje
spisa na postupak suda koji je preuzeo nadleznost suda istance i dalje radnje u postupku ). Po
zalbi na odluke okruznih privrednih sudova sada postupa Vrhovni sud CG. Ako je zalba ulozena
prije novog zakona, onda se postpua po starom zakonu. U prelaznim odredbama novog zakona
se odredjuje vrijeme kada je potrebno sudu koji se ukida da zavrsi zapocete drugostepene
postupke. Na postupke koje tek sto su poceli premnjivace se novi zakon. Dakle, najblize istine je
ako se kaze da se novi zakon nadovezuje na tok postupka za parnice u toku.
13 i 14. VAZENJE PROCESNIH NORMI U ODNOSU NA LICA
Iz pravila lex fori slijedi
–
domaci zakon primenjuje se na podrucju domace drzave na lica koja se
zateknu na tom podrucju, a to znaci i na strane drzavljane koji su na domacem podrucju.
Medjutim, postoje izuzeci jer neki od stranih drzavljana uzivaju eksteritorijalnost. To se resava u
okviru medjunarodnog privatnog prava. Eksteritorijalnost uzivaju lica koja imaju diplomatski
imunitet ( Becka konvencija od 18. aprila 1961. godine koja je ratifikovana 1962. godien
odredjena su lica koja imaju to pravo ). Ovo pravo uzivaju: ambasadori, konzuli i njihove
porodice. Ovaj imunitet uzivaju funkcioneri i predstavnih UN i njihovih specijalizovanih
ustanova. Preovladjuje misljenje da drzava nema imunitet ako preduzima radnje i poslove od
privrednog znacaja, preciznije ako je gradjansko-pravni subjekat u poslovima iure gestionis.
Pravo imuniteta drzavi pripada u poslovima koje preduzima kao nosilac suverene vlasti. Lica
koja imaju pravo eksteritorijalnog imuniteta, mogu ga se odreci, ali samo u odnosu na
konkretan sluca ( mogu to izraziti na precutni ili na izricit nacin ). Nase pravo predvidja
iskljucenje od prava koriscenja ovim imunitetom, npr na imunitet se ne mogu pozvati lica iako
im to pravo pripada ako su u sporu povodom nekretnina. Nacelo lex fori trpi i neke druge
modifikacije kao npr aktorska kaucija po kojoj tuzeni drzavljanin SRJ moze da trazi polaganje
predujma troskova parnice ako je tuzilac u sporu strano fizicko lice ili lice bez drzavljanstva.
15. VAZENJE PROCESNIH ZAKONA U ODNOSU NA PREDMETE
