GUBLJENJE KULTURNOG IDENTITETA SA GLOBALNIM
INTEGRACIJAMA
Jovana Pušić, Vaso Jegdić, 2010.
Rezime:
U radu je obrađeno pitanje gubljenja ili opstajanja kulturnog identiteta u
globalnim integracijama, posebno u nastupajućoj evropskoj integraciji. Razmatra se
pitanje koliko se najrazvijenije zemlje Evrope zalažu za opštu evropsku integraciju
(globalizaciju) da bi se uspješnije oduprle amerikanizaciji. Kolika je opasnost gubljenja
kulturnog identiteta malih, nerazvijenih zemalja, poput Srbije i Crne Gore, asimilacionim
procesom od strane razvijenijih i moćnijih.
Ako evropski (globalni) integracioni proces, pored objedinjavanja ekonomskih i
političkih sfera, ujedno podrazumjeva i zaštitu evropske kulture od američkog “kulturnog
imperijalizma”, posebno od difuzije masovne i potrošačke kulture, onda taj proces u
ovom dijelu ima svoje opravdanje. Proces čak ima opravdanje u pogledu mogućnosti
otrežnjenja američke savremene civilizacije u smislu reafirmacije u samoj vrijednosti
evropske kulture, inače kolijevci američke kulture.
Ključne riječi:
kulturni identitet, globalizacija, integracija, akulturacija
POJAM KULTURNOG IDENTITETA
Pojam kulturnog identiteta nije opozicionalan pojmu kulturne raznovrsnosti, ali
ipak jeste nešto što izražava posebnost, specifičnost i time razliku od drugog (jedan
identitet naspram drugog identiteta). Svaki identitet sadrži razlikovnost i to ne samo
prema spolja nego i unutar samog sebe. Pod pojmom identitet (latinski
identitas
od idem)
podrazumjeva se istovjetnost, po čemu je neko biće, svojstvo, jednako samom sebi.
Prema tome, koliko god kulturni identitet u sebi sadrži neke različite stvari, opet je
poseban u odnosu na neke druge identitete. Svaki pripadnik određenog, zajedničkog,
1
kolektivnog identiteta gradi svoju ličnost (ja) u odnosu na ono što je zajedničko (mi).
Identitet je takođe, koliko god održivo trajan, opet podložan promjenama, posebno u
savremenom svijetu.
Kultura se ne može definisati kao dato (muzejsko) stanje, nego samo kao
sposobnost za stvaralačke promjene, pri čemu svakako da i ove promjene moraju da se
drže na vjerovatnoj granici identiteta, odnosno moraju izvirati iz zajedničke osnove
konfiguracije ili generativne matrice. Kultura je identitet u promjeni, ili obrnuto. Kultura
je stalno djelujući kreativitet.
Kulturni identitet je samosvjest pripadnika jedne grupe koja istorijski nastaje i
razvija se u zavisnosti od kriterijuma koji ta grupa uspostavlja u odnosima sa drugim
društvenim grupama (B. Stojković, 1993).
Kulturni identitet uključuje: svijest o vlastitoj kulturi i istoriji, uvažavanje
tradicije društva i etnosa kojima se pripada, prepoznavanje i vrednovanje sopstvenih
tvorevina i postignuća, kao što su jezik, običaji, vjerovanje, način života, iz čega posebno
proizilazi odnos prema novinama, razvojnim promjenama unutar svoje kulture, kao i
odnos prema drugim kulturama na spoljašnjem planu.
Naziv “kultura” ima brojne sastavnice. Da bi se zaključilo na šta se osjećaj
evropskog identiteta neće odnositi, nužno je razlikovati kulturne elemente po kojima se
Evropljani razlikuju i koji će ih dijeliti u budućnosti. Obilježje Evrope je kulturna i
tradicionalna raznovrsnost. Stoga je diskutabilno hoće li integracija Evrope imati za cilj
izjednačavanje ovih razlika. Integracija će uglavnom biti najvažniji element u ujedinjenju
evropskih zemalja. No u nekim slučajevima nove će se funkcije vjerovatno pripisati
razlikama. Svaka kultura se, naime u cjelosti treba shvatiti kao komunikacija kroz prostor
(aktuelna kulturna svakidašnjica) i kroz vrijeme (istorija, kulturna tradicija). Tu se
zapravo radi o akulturaciji. Akulturacija je, bez sumnje, jedan od najvažnijih dinami
č
kih
procesa u kulturi, a uz nju se, istovremeno ili naknadno, dešava i niz drugih kulturnih
procesa: kulturna difuzija, asimilacija, izolacija, adaptacija, kulturna selekcija (izbor),
kulturna prerada (reinterpretacija), kulturna rezistencija (otpor), te odbijanje kulturnih
uticaja.
Takođe, treba upamtiti da integracija i globalizacija, baš kao svi društveni procesi,
pobuđuju otpor nekih naroda i frakcija, što pridonosi produbljivanju razlika. U Istočnoj
2
NACIONALNI I EVROPSKI IDENTITET
Nacionalni identiteti su predmet stalnih promjena, naročito u Evropi gdje
dominiraju procesi integracije i globalizacije. Danas se novi identiteti evropskih država
rađaju iz “vertikalnog sukobljavanja” (s identitetom “višega reda”), a ne više iz
“horizontalnih odnosa” s drugim nacijama. Kultura je vrlo bitna za razvoj zajedničkog
evropskog identiteta. Novi evropski identitet neće odvojiti Evropu od ostatka svijeta.
Evropska je integracija zapravo tek jedan korak do globalne integracije, a evropski se
identitet kreće prema postizanju četvrte vrste identiteta. Nacionalni identitet nastao je
tokom razvoja nacionalnosti, a kasnije i nacije, odnosno tokom procesa dugog istorijskog
razvoja zajednica (najčešće višerasnih) koje su često boravile na zajedničkoj teritoriji,
govorile istim jezikom i sačinjavale zajedničku kulturu. Identiteti nacija uspostavljeni su
naspram identiteta drugih, najčešće susjednih nacija, a odigrali su važnu ulogu u istoriji
nastajućih nacija. Tako se, na primjer, identitet Poljaka iskristalizovao kao rezultat
osjećaja nepripadnosti Njemcima i Rusima koji su bili dva najvažnija (potencijalna i
stvarna) neprijatelja, a kasnije i osvajača. Što se tiče identiteta Njemaca, osim uticaja
susjednih zemalja, u njihovom je oblikovanju silan uticaj izvršio odnos s Rusijom, zbog
uloge koju je Rusija odigrala u evropskoj, a posebno njemačkoj istoriji. Trenutno su
nacionalni identiteti (koji nikad nisu bili nepromjenljivi) predmet stalnih promjena. U
Evropi, procesi integracije i globalizacije zahtijevaju novu orijentaciju, kad su posrijedi
nacija i država. Novi identiteti evropskih država rađaju se ne iz “horizontalnog odnosa” s
identitetima drugih nacija, nego iz “vertikalnog sukobljavanja” s identitetom “višeg reda”
(tj. sveevropskog).
Nema sumnje da osim očitog problema identifikacije sadržaja evropskog
identiteta
postoji i problem prepoznavanja novih (mijenjajućih) identiteta naroda koji čine
Evropsku uniju ili joj žele pristupiti. Jasno je da integracija Evrope ne znači likvidaciju
nacija ili država. Mada neke funkcije država ili postaju zastarjele, ili ograničene (drugim
riječima, preuzimaju ih globalne ekonomske korporacije ili organizacije nadnacionalnog
karaktera), svejedno je država i dalje nosilac brojnih funkcija (a tako će biti i ubuduće).
Razvoj evropskog identiteta ne bi bio moguć bez velikih promjena u nacionalnoj svijesti
Evropljana. U ovome je došlo do određenog “osiromašenja”. Tako bi se moglo tvrditi da
nacionalni identitet gubi važnost, što se uglavnom odnosi na elemente svijesti u vezi s
4
