1.UVOD
Penzija je mesečna novčana naknada i druge beneficije na koje pojedinac stiče pravo na osnovu
osiguranja za slučaj sarosti, invalidnosti i smrti po uslovima definisanim zakonom. Penzioni
sistem je vrlo bitan deo
ekonomskog
,
socijalnog i finansijskog sistema
jedne zemlje. Penzije
su, ekonomska kategorija jer predstavljaju štednju stanovništva, kada je ono radno aktivno, za
starost. One su socijalna kategorija jer predstavljaju prihode starih ljudi koji nisu u stanju da
zahvaljujući svom radu zarađuju za život. Na kraju, penzije su i finansijska kategorija. Sa jedne
strane, ovo zato što su penzije deo javne potrošnje, a kao takve i deo javnih finansija jedne
zemlje. Sa druge strane, privatni penzioni fondovi koji predstavljaju štednju za starost, su jedni
od najznačajnijih institucionalnih investitora na finansijskim tržištima širom sveta i imaju veliki
uticaj na finansijske sisteme zemalja. Kada se govori o penziiskim sitememima postoje tri
osnovne klasifikacije.
Prema vlasništvu, načinu finansiranja i prema načinu na koji se
određuje penzija
.
Prema vlasništvu
: javni, državni i samostalni, privatni;
●
kod javnih
, država reguliše, organizuje, prikuplja sredstva i isplaćuje penzije; njihova
načelna prednost je to što država poseduje monopol oporezivanja i stoga penzijski fond ne može
da propadne kao što privatni može;
●
kod privatnih
, oni organizuju, prikupljaju sredstva, investiraju ih i isplaćuju penzije, ali
uz široku regulaciju i nadzor od strane države radi smanjenja rizika za osiguranike i penzionere;
privatni penzijski fondovi lako mogu biti efikasniji od državnih i tako obezbediti više penzije;
glavna zaštita privatnih fondova od propasti su kako državna regulacija i nadzor, tako i
akumulirani kapital koji je konzervativno investiran.
Prema načinu finansiranja
:
●
Sistem tekućeg finansiranja(Pay as you go system)
●
Sistem akumulacije kapitala(Fully Funded system
)
Prvi sistem podrazumeva da sadašnja generacija zaposenih putem poreza i doprinosa finansira
aktuelne penzionere. Ovaj sistem je dominantan u svetu. Sistem akumulacije kapitala
podrazumeva da se prikupljena sredstva iz doprinosa investiraju i da kao takvi daju određeni
prinos u vidu kamate ili dividende. PAYG sistemima po pravilu upravlja država, dok se fundirani
vezuju za privatno upravljanje, iako postoje i fundirane komponente u okviru javnih sistema.
Razlozi veće popularnosti PAYG sistema je sigurnost. Naime, ulaganje u penzione investicione
fondove nosi određen rizik i pored toga što tim fondovima upravljaju profesionalni menadzeri.
Rizik može biti usled lošeg ulagnja sredstava ali može biti i sistemskog karaktera. Upravo veće
poverenje javlja se u državu kada postoji sistemski rizik jer se veruje da štednja neće propasti
usled nekih nepredviđenih okolnosti poput rata, (hiper)inflacije i dr. Kao najveći nedostatak
PAYG sistema javlja se problem otežanog funcionisanja u situaciji kada raste odnos
osiguranika(onih koji primaju penzije) i onih koji plaćaju osiguranje(zaposleni). Na rast ovog
odnosa koji se zove koefijent zavisnosti utiču tri osnovna faktora.
Rani odlasci u penziju
. Ovaj faktor zavisi od zakonski postavljene starosne granice za odlazak u
penziju. Starosna granica je različita od zemlje do zemlje, ali je kod većine zemalja prisutna
tendencija njenog povećanja. Takođe, rani odlazak u penziju zavisi i od uslova pod kojima neko
lice može dobiti penziju (invalidsku penziju). U slučajevima kada su ovi uslovi isuviše blagi
veliki broj ljudi koristi ovu beneficiju što vrši dodatni pritisak na penzioni sistem u smislu da se
povećava broj penzionera, a smanjuje broj zaposlenih.
Demografski faktor
- starenje stanovništva je posledica demografskih tendencija kako u
zemljama u tranziciji tako i u zemljama u razvoju. Zbog razvoja medicine i poboljšanja kvaliteta
života prosečna dužina života stanovništva se povećava. Ova nesumljivo pozitivna tendencija
kombinovana sa sve nižim stopama fertiliteta utiče negativno na sistem tekućeg finasiranja jer
sve manji broj zaposlenih treba da finansira sve veći broj penzionera.
Smanjenje broja lica koja
plaćaju doprinose
. Do smanjenja broja lica koji plaćaju doprinose može doći po dva osnova. Sa
jedne strane do ovoga može doći zbog
smanjenja zaposlenosti
, odnosno povećanja
nezaposlenosti u jednoj zemlji. Drugi osnov zbog koga može doći do smanjenja prihoda od
doprinosa jeste evazija.
Kada je u piatanju
način na koji se utvrđuje penzija može biti
●
propisana isplata
- koja se vezuje za PAYG sistem finansiranja
●
propisani doprinos
– koji se vezuje za Fully funded sistem.
U zavisnosti od uslova pod kojim je stečena penzija može biti:
starosna, invalidska, porodična.
●
Starosna penzija
je naknada koja se isplaćuje licima od strane države kada napune
određen broj godina sa ciljem da nadoknadi prestanak zarade. Pravo na starosnu penziju
stiče se ispunjenjem uslova broja godina života i ispunjenjem uslva broja godina radnog
staža.
●
Invalidska penzija
je naknada koja se isplaćuje licima usled invalidnosti, odnosno
gubitka sposobnosti za rad. Uslovi i visina invalidske penzije uvtrđuju se u skladu
Zakonom.
●
Porodična penzija
isplata na koju pravo mogu ostvariti članovi porodice preminulog
osiguranika koji je navršio najmanje 5 godina staža osiguranja ili je ispunio uslove
invalidske penzije.
