1.UVOD
Pod hartijom od vrijednosti podrazumijeva se one isprave koje ispunjavaju slijedeće uslove:
- da su to pismene isprave,
- da je u tim ispravama označeno neko građansko (lično) pravo i
- da je postojanje (i mogućnost ostvarivanja) tog prava tesno povezano sa postojanjem same isprave
(hartije od vrijednosti).
Dakle, hartija od vrijednosti je uvijek pismena isprava kojom se njen izdavalac obavezuje prema njenom
zakonskom imaocu da će ispuniti obavezu upisanu u njoj. Samim tim, ukoliko nema pismene isprave, ne
može da bude ni govora o postojanju hartije od vrijednosti. Pored toga, kod većine ovih hartija od
zahtjeva se da budu sastavljene u strogoj, zakonom određenoj formi, pa samim tim one moraju da sadrže
tačno određene elemente.
Hartije od vrijednosti moraju uvijek u sebi da imaju i neko građansko (imovinsko ili lično) pravo, a mogu
da glase: na ime, po naredbi, ili na donosioca. Pored toga, neophodno je i postojanje mogućnosti
efektivnog ostvarivanja tog prava putem hartije od vrijednosti.
Hartijama od vrijednosti sne smatraju se novčanice, poštanske, taksene i druge marke, kao ni isprave koje
su sačinjene kao dokaz nekog potraživanja (zaključnice, priznanice i dr.). Takođe, hartijama od
vrijednosti ne smatraju se ni obični legitimacioni papiri, kojima se obavlja legitimisanje radi ostvarivanja
nekog prava.
Hartije od vrijednosti odlikuje činjenica što je pravo sadržano u ispravi tijesno povezano sa postojanje
hartije od vrijednosti. To istovremeno ukazuje da pravo iz hartije od vrijednosti ne može da se koristi bez
njenog prezentiranja. Ovo načelo inkorporacije ima veliku praktičnu primjenu. Naime, u slučaju gubitka,
krađe, uništenja, ili bilo kog načina otuđenja hartije od vrijednosti, kada dotadašnji imalac hartije od
vrijednosti nju ne poseduje, on ne može da ostvari ni pravo koja su u ispravi, odnosno hartiji od
vrijednosti bila sadržana, izuzimajući slučajeve kada je zakonskim propisima dopuštena mogućnost
amortizacije.
2.
ULOGA HARTIJA OD VRIJEDNOSTI
U savremenim privrednim kretanjima uloga hartija od vrijednosti je veoma raznovrsna, jer se one
upotrebljavaju u unutrašnjem i u međunarodnom prometu.
Konačno rečeno, uloga hartija od vrijednosti je dvojaka:
- neke hartije od vrijednosti služe kao sredstvo kredita (tj. sredstvo za obezbjeđenje kredita - a naročito
mjenica i varanta);
- isto tako, neke hartije od vrijednosti služe kao sredstvo robnog prometa ( konosman, priznanica kod
skladišnice, vozni list, polisa osiguranja i sl.).
U platnom prometu hartije od vrijednosti imaju široku primjenu na osnovu činjenice što su se pokazale
kao veoma efikasno sredstvo pomoću koga se obavlja platni promet na brz, nesmetan i siguran način,
isključujući pri tom upotrebu gotovog novca.
Sigurnost u prometu pomoću hartija od vrijednosti postiže se na taj način što one predstavljaju pismene
isprave, sa tačno određenom sadržinom, tako da je obaveza za dužnika po toj hartiji tačno određena. Isto
tako, i povjerilac je mnogo sigurniji, jer dužnik može da ispuni obavezu samo onom licu koje mu podnese
na uvid ispravu (a kod nekih hartija i kada dokaže da je ono ovlašćeno da primi činidbu označenu u
ispravi). Prema tome, povjerilac je obezbjedio svoje potraživanje i ne može da ga omete dužnik, ili treće
lice. Najzad, i dužnik je u izvjesnoj mjeri obezbjeđen, jer može da odbije da ispuni svoju obbavezu sve
dok mu se ne podnese isprava.
Brzina u prometu postiže se na taj način što hartije od vrijednosti, po pravilu, imaju sposobnost da lako i
bez velikih smjetnji cirkulišu, tj. da se ne prenese s jednog lica na drugo.
Teorijski, mnoge hartije od vrijednosti mogu za kratko vrijeme da promjene neograničeni broj vlasnika,
što naročito važi za hartije koje glase po naredbi ili na donosioca, dok je kod hartija na ime prenos u
izvjesnoj mjeri otežan.
4. MJENICA
a) Pojam i značaj mjenice
Naš zakon o mjenici ne daje njenu definiciju, ali se iz njegovih odredaba može zaključiti da je mjenica
pismena isprava izdata po unaprijed utvrđenoj formi, kojom se izdavalac (trasant) obavezuje da će u
drugom licu (remitentu) u određeno vrijeme i na određenom mjestu isplatiti određenu sumu novca
navedenu u mjenici, ili je to poziv drugom licu (trasatu) da obavi ovu isplatu.
Mjenicu, kao hartiju od vrijednosti, odlikuju sljedeće osobine:
- prvo, mjenica je obligaciono – pravna hartija od vrijednosti ( ima za sadržaj tražbinu, i to samo novčani
obligacioni papir);
- drugo mjenica je na osnovu tri Ženevske konvencije iz oblasni mjeničnog prava, kao i Zakona o mjenici,
hartija po naredbi sa određenim izuzecima koja se tiču klauzule ''na naredbi'' i mogućnosti postojanja
blanko indosamenta i indosamenta na donosioca;
- treće, mjenica je tipična apstraktna hartija od vrijednosti (nezavisnost od osnovnog posla, sa određenim
izuzecima koji proizilaze iz krajnje ograničene mogućnosti podizanja prigovora iz osnovnog posla i iz
načela savjesnosti);
- četvrto, mjenica je strogo formalna hartija od vrijednosti ( sa određenim izuzecima koji se tiču
katergorije pretpostavljenih bitnih elemenata mjenice, tzv. Blanko mjenica);
- peto, mjenica je prezentaciona hartija od vrijednosti (mjenični povjerilac je obavezan da mjenicu o roku
dospjelosti prezentira dužniku ''tražljiva'', a ne ''donosiva'' obligacija);
- šesto, mjenica je hartija od vrijednosti za čiji je nastanak, prenos, ostvarivanje i prestanak prava iz nje
neophodno postojanje mjeničnog pisma (sa izuzetkom koji se tiče ograničenja amortizacije mjenice).
b) Vrste mjenice
Polazeći od različitih kriterijuma u pravnoj teoriji mjenice su razlićito klasifikovane i grupisane.
Ukazujemo na najznačajnije:
1. Zavisno od mjeničnih radnji, razlikuju se:
- protestovane i neprotestovane mjenice,
- akceptirane i neakceptirane mjenice i
- avalirane i neavalirane mjenice.
2. Zavisno od osnovnog posla znog koga je mjenica izdata, razlikuju se:
- robne mjenice (koje se izdaju u vezi s nekim poslovima prometa robe i obavljanja usluga) i
- finansijske mjenice (koje izdaju u vezi s prometom novca, dobijanja kredita i dr.).
3. Zavisno od načina izdavanja i svojstava izdavaoca, razlikuju se:
- mjenice izdate u svoje ime i za svoj račun,
- mjenice izdate u tuđe ime i za tuđ račun i
- mjenice izdate u svoje ime i za tuđ račun.
4. Zavisno od forme mjenice, razlikuju se:
- putna mjenica ( koja u trenutku izdavanja sadrži sve bitne elemente određene zakonom) i
- blanko mjenice ( koja u trenutku izdavanja sadrži samo propisani niminum bitnih elemenata sa
ovlašćenjem docnijeg imaoca mjenice da popuni ostale bitne elemente).
5. Zavisno od broja lica u mjenici, razlikuju se:
- trasirana (vučena) mjenica, koja predstavlja takvu vrstu mjenice kod koje izdavalac (trasant) daje nalog
drugom licu (trasatu) da u vrijeme mjeničke dospjelosti isplati trećem licu (remitentu) označenu sumu
novca na mjenici;
- u slučajevima kad trasat akceptom prihvati nalog trasanta u pogledu isplate mjeničnog iznosa remitentu,
takva mjenica se naziva''remisa''. U mjeničnom slogu nalog koji trasant upućuje za isplatu određenog
novčanog iznosa izraža se klauzulom ''platite'';
- spostvena trasirana mjenica predstavlja takvu vrstu mjenice gdje trasant određuje sebe kao korisnika
mjenice (remitenta), tj. trasant izdaje mjenicu u svoju korist. Kod ove vrste mjenice došlo je do spajanja
(konfuzije) trasanta i trasata;
- spostvena (solo) mjenica predstavlja takvu mjenicu u kojoj se njen izdavalac obavezuje da će u vremenu
dospjelosti mjenice isplatiti remitentu (kao trećem licu) ili po naredbi tog trećeg lica određenom licu
novčani iznos označen na mjeničnoj ispravi.
Kod sopstvene mjenice, za razliku od sopstvene trasirane mjenice, nema naloga drugom licu za isplatu
mjeničnog iznosa (trasant ne postoji, već postoji sopstveno obečanje, odnosno obavezivanje izdavaoca).
c) Osnovna mjenična načela
Osnovna mjenična načela su:
- načelo pismenosti (formalnosti) mjenice,
- načelo inkorporacije,
- načelo fiksne mjenične obaveze,
- načelo mjeničke strogosti,
- načelo mjenične solidarnosti,
- načelo samostalnosti mjenične obaveze i
