HARTIJE OD VRIJEDNOSTI
1. POJAM
Šta su hartije od vrijednosti?
Pismena isprava kojom se njen izdavalac obavezuje da će ispuniti obavezu upisanu na toj
ispravi njenom zakonitom imaocu.
One su jedan jedan od izraza nastanka obaveze iz obligacionog odnosa na osnovu jednostarne
izjave volje.
Uvijek sadrže neko građansko pravo koje je povezano sa postojanjem same isprave.
Hartije od vrijednosti reguliše između ostalih zakona i Zakon o tržištu hartijama od
vrijednosti, dok su pojedine odredbe sadržane i u Zakonu o obligacionim odnosima.
2. OSOBINE HARTIJE OD VRIJEDNOSTI
Sve hartije od vrijednosti (robne, sredstvo plaćanja, sredstvo obezbjeđenja potraživanja,
akcije) imaju zajedničke osobine.
To su pismene isprave,
Odnose se na neko imovinsko pravo,
Pravo na koje se odnosi isprava u vezi je sa hartijom,
Hartije su prenosive i prezentacione isprave,
Obaveze koje su upisane u hartiju su tražljive.
3. ULOGA I ZNAČAJ HARTIJA OD VRIJEDNOSTИ
- uloga hartija od vrijednosti može da bude višestruka;
1. mogu se koristiti kao sredstvo robnog prometa (skladišnica, teretnica, prenosivi
tovarni list), njihovim prenosom vrši se promet robe koja je u tim hartijama označena,
2. Mogu se koristiti kao sredstvo plaćanja, umjesto gotovog novca (ček),
3. Mogu se koristiti kao kreditno sredstvo (mjenica, obveznica, blagajnički zapis,
komercijalni zapis, certifikat),
4. Neke hartije od vrijednosti mogu da se koriste kao sredstvo obezbjeđenja potraživanja
(mjenica, založnica kao dio skladišnice),
5. Mogu da se koriste kao sredstvo za prikupljanje slobodnih novčanih sredstava
(obveznice, akcije),
6. Mogu da se koriste kao sredstvo za ostvarivanje prava učešća u upravljanju
preduzećem (akcije).
Značaj hartija od vrijednosti:
upotrebom hartija od vrijednosti obezbjeđuje se pravna i
poslovna sigurnost u robnom i novčanom prometu, i to kako za poverioca tako i za dužnika,
Položaj poverioca postaje povoljniji iz više razloga:
- predstavljaju čvrst dokaz o postojanju prava koje je naznačeno u toj hartiji,
- omogućavaju poveriocu da se lakše legitimiše kao lice koje ima pravo da zahtijeva od
dužnika ispunjenje određene obaveze,
- posjedovanje hartija od vrijednosti stvara pretpostavku zakonitog i savjesnog imaoca prava,
kod sumnje dužnik mora da dokazuje da imalac hartije nema pravo da zahtjeva izvršenje
obaveze iz hartije,
- povjerilac ne mora da dokazuje osnov svog potraživanja s obzirom da je osnov njegovog
potraživanja sama hartija,
- omogućavaju poveriocu da na lak način raspolažu svojim pravom,
- pružaju sigurnost poveriocu s obzirom da dužnik može izvršiti obavezu iz hartije tek kad
mu bude prezentovana hartija, a obzirom da se hartija nalazi u rukama poverioca, dužnik ne
može da izvrši obavezu iz hartije nekom trećem licu,
- za ispunjenje potraživanja povjerioca, pored glavnog dužnika, odgovaraju i regresni dužnici,
- poverilac koji je zakoniti imalac hartije od vrijednosti lakše ostvaruje svoja prava nego
povjerilac koji ne posjeduje hartiju od vrijednosti.
ŠTA JE SA DUŽNIKOM?
- Pozicija dužnika koji je izdao hartiju od vrijednosti je sigurnija, jer on ne mora da izvrši
svoju obavezu dok mu zakoniti imalac hartije ne prezentira hartiju, i na taj način se legitimiše
kao povjerilac,
- kada ispuni obavezu iz hartije, povjerilac će mu je predati i ona će mu služiti kao dokaz da je
obaveza ispunjena,
- ako povjerilac propusti da izvrši određene radnje u vezi sa hartijom to može voditi gubitku
prava iz hartije,
- kada dužnik izvrši obavezu iz hartije od vrijednosti i primi hartiju od povjrioca, on može da
vrši regresna prava prema drugim dužnicima iz hartije, ako oni postoje,
4. RAZVRSTAVANJE HARTIJA OD VRIJEDNOSTI
Prema načinu određivanja imaoca prava, hartije se djele na:
Hartije na ime, po naredbi, na donosioca, alternativne (glase na ime ili na donosioca, ili po
naredbi i na donosioca), i Jedan dio glasi na ime ili po naredbi, a drugi dio na donosioca),
Hartije na ime - ime korisnika označeno je u ispravi,
Hartije od vrijednosti po naredbi unošenjem “rekta klauzule” (ne po naredbi), pored imena
korisnika pretvaraju se voljom izdavoca u hartiju na ime,
Izdavalac hov ima slobodu da odluči da li će hartiju da izda kao hartiju na ime ili kao neku
drugu vrstu hartije,
Hartije po naredbi gdje je ime korisnika upisano u hartiji, s tim što on ima mogućnost da
svojom naredbom odredi neko drugo lice kao korisnika hartije,
Izdavalac hov po naredbi preuzima obavezu iz hartije prema licu koje je sam označio u hartiji,
ali i prema svakom drugom licu na koje ona bude predata od strane prvog imaoca hartije,
Hartije po naredbi stiču svojstvo bilo po samom zakonu, i kada u njih nije unijeta klauzula
“po naredbi” (mjenica), bilo unosom klauzule “po naredbi” (teretnica, skladišnica),
Hartije od vrijednosti na donosioca - hartije gdje nije naznačeno ime korisnika u hartiji, a
izdavalac će izvršiti obavezu iz hartije bilo kom licu koje mu prezentira hartiju o dospjelosti,
Hartije na donosioca najčešće dobivaju ovo svosjtvo unošenjem u nju posebne klauzule “na
donosioca”, “plativo donosiocu “
U određenim slučajevima po samom zakonu hartija na donosioca ima to svojstvo, kao što je
slučaj sa čekom na kojem nije naznačen (remitent),
Ove hartije odlikuje velika cirkulaciona, inkorporaciona i legitimaciona moć, odnosno, mogu
se prenositi prostom predajom, gubitak hartije najčešće ima za posledicu gubitak prava na
koje se hov odnosi,
Legitimacionu moć, što znači da se zakonitim imaocem prava iz hartije smatra se svaki
donosilac hartije,
5. DRUGA PODJELA HОV JE PREMA PRIRODI INKORPORIRANOG PRAVA
Stvarnopravne (odnose se na određenu stvar skladišnica, konosman, prenosivi tovarni list),
Obligacionopravne (odnose se na neko plaćanje mjenica, čeka),
Kauzalne hartije od vrijednosti, gdje se osnovni pravni posao radi kog je izdata hartija od
vrijednosti vidi iz hartije (npr. konosman, skladišnica),
Apstrakne hartije od vrijednosti, gdje se pravni posao radi kog je izdata hartija ne vidi
(mjenica),
2
Donošenjem francuskog Trgovačkog zakonika mjenica postepeno gubi svoj stalečki karakter,
tako da ona danas predstavlja univerzalnu hartiju od vrijednosti i u mjeničnom poslu
učestvuju sva poslovno sposobna lica, a radi lakše upotrebe mjenice izvršeno je ublažavanje
pravila o formi mjenici u trenutku izdavanja, tako da ona ne mora da bude u cjelosti
popunjena, može se izdati blanko mjenica.
8. IZVORI PRAVA
Osnovni izvor mjeničnog prava je Zakon o mjenici, i Zakon o obligacionim odnosima koji
sadrži opšta pravila o hartijama od vrijednosti,
Mjenični zakon rađen je na bazi ženevskih konvencija, Konvencije o jednoobraznom zakonu
o trasiranoj i sopstvenoj mjenici, Konvencije o sukobu zakona u materiji mjeničnog prava,
Konvencije o pitanju taksa u materiji mjenice.
9. VRSTE MJENICA
Različiti kriterijumi za klasifikacije:
1.
Po formi
izdavanja razlikujemo:
-
Potpune(u trenutku izdavanja sadrže sve bitne elemente),
-
Blanko ( u trenutku izdavanja sadrže samo propisani minimum bitnih elemenata),
2.
U zavisnosti od osnovnog posla
razlikuju se:
-
Robne (izdaju se u vezi sa nekim poslom prometa robe),
-
Finansijske mjenice(izdaju se u vezi prometa novca),
-
3. Prema broju lica koja se pojavljuju u prometu:
- Trasirana mjenica (izdavalac daje nalog drugom licu da trećem licu isplati iznos koji je
označen u mjenici), Pojavljuju se tri lica:
trasant
-lice koje izdaje nalog,
trasat
- lice
koje treba da plati novčanu svotu novca,
remitent
- lice kome treba da se isplati
mjenična svota novca, Trasirana mjenica se prepoznaje po tome što se u tekstu
mjerničnog sloga nalazi rječ”platite”.
- Sopstvena mjenica, se razlikuje od trasirane u slijedećem: U mjeničnom odnosu
pojavljuju se samo dva lica:
izdavalac
- koji objedinjuje ulogu trasanta i trasata, i
remitent
lice u čiju korist se izdaje mjenica, Kod sopstvene mjenice izdavalac se
jednostrano obavezuje da će on izvršiti isplatu, U mjeničnom slogu umjesto rječi
“platiti” nalazi se rječ “platiću”,
Sopstvena mjenica ne može da se izda u više primjeraka, jer bi svi umnoženi primjerci
predstavljali posebnu mjenicu i izdavalac bi bio odgovoran po svakom izdatom primjerku,
U sopstvenu mjenicu ne mogu da se unesu neke fakultativne klauzule (o broju mjeničnih
primjeraka, o izvještaju, o pokriću, klauzula bez obaveze),
U teoriji za sopstvenu mjenicu upotrebljava se naziv “solo mjenica”.
10. NAČELA MJENIČNOG PRAVA
NAČELO FORMALNOSTI
, može postojati samo u pisanom obliku, sve mjenične radnje
mogu se preduzimati u pisanom obliku, i po pravilu na mjeničnoj ispravi,
Za izdavanje mjenice najčešće se koriste odštampani mjenični blanketi,
Jedinstven mjenični blanket sastoji se iz lijeve strane u kojoj se nalazi natpis “Republika
Srpska”, odštampan grb Republike Srpske, serija i njena oznaka,
Sa desne strane mjeničnog blanketa, u gornjem desnom uglu i na sredini, nalazi se
odštampana linijska podloga za upisivanje mjeničnog duga brojevima i slovima. Ispod
linijske podloge, u gornjem desnom uglu nalazi se nareba sa iznosom novčane sume i tekst
kome treba da se izvrši plaćanje,
4
