Napomena: Neke opcije za prijavu su dostupne samo nakon kupovine dokumenta.
UVOD
Inflacija (inflatio-naduvavanje) predstavlja disproporciju novčanih i
robnih fondova u jednoj privredi tj. njenih rashoda i prihoda,pri čemu su rashodi veći od prihoda.To je monetarna pojava kod koje se pokriće većih rashoda vrš iz nove emisije novca,šo izaziva porast novčne tražnje koja je bez robnog pokrića,pri čemu najčešće dolazi do porasta cena.Inflacija predstavlja porast opšteg nivoa cena. Stopa inflacije je stopa promene opšteg nivoa cena i meri se na sledeći način:
Infl. stopa=(nivo cena(godina-t)–nivo cena (godina t-1)) / nivo
cena(godina t-1)
Nivo cena se meri kao ponderisani prosek za robe i usluge u nekoj
privredi. U praksi, ukupni nivo cena meri se izradom indeksa cena, koji predstavljaju proseke potrošačkih i proizvođačkih cena. Na primer 2003. godine u Srbiji, potrošačke cene su porasle za 10,5%. Te godine su porasle cene mnogih proizvodnih grupa, kao što su: hrana, piće, stanovanje, odeća, saobraćajne usluge, medicinske usluge itd. Taj opšti uzlazni trend nazivamo inflacijom.
Deflacija
predstavlja suprotnu pojavu od inflacije. Odražava se kao
opšti pad nivoa cena. Deflacije su retke pojave povezane s krizama, kao što je to bio slučaj 1930-tih i 1989. godine. Država deluje aktivnom stabilizacionom politikom i uklanja duboke krize u većini industrijskih razvijenih zemalja.
Dezinflacija
je smanjivanje stope inflacije. U Srbiji, poslednje
razdoblje dezinflacije bilo je početkom 1993. godine, kada je visoka stopa inflacije, koja je beležila višecifreni nivo, smanjena uz pomoć restriktivne monetarne politike i ostalih instrumenata ekonomske politike.
Inflacija se može klasifikovati na sledeći način:
1
- UMERENA INFLACIJA
– cene su relativno stabilne,ljudi imaju
poverenja u novac.Podrazumeva lagani rast cena. Ljudi rezonuju: novac je jednako vredan danas i gotovo isto vredan za godinu dana, pa se isplati držati ga.Poslovni ljudi i običan (potrošač) svet sklapaju dugoročne ugovore u domicilnoj valuti, zato što veruju da cene neće značajnije otići izvan postojećih okvira za robu koju kupuju ili prodaju.Ljudi jednostavno veruju da će njihova novčana sredstva zadržati svoju relativnu vrednost.
- GALOPIRAJUĆA INFLACIJA
predstavlja dvo ili trocifrenu inflaciju,u
rasponu od 20,100 ili 200% na godinu dana. Ovakvu vrstu inflacije mogu imati i razvijene industrijske zemlje. Tako su, na primer, Argentina, Brazil i druge latinoameričke zemlje, imale stope inflacije od 50-700% na godinu dana 1970-ih i 1980-ih godina.Kada se galopirajuća inflacija jednom ukoreni u privredno tkivo, nastaju ozbiljni ekonomski poremećaji.
- HIPERINFLACIJA -
Mnoge privrede prežive galopirajuću inflaciju,
ali veoma teško hiperinflaciju. To je vreme smrti, kao kad kancer uništava ljudsko telo. Teško je i poverovati da se hiperinflacija od milion ili čak milijardu posto na godinu dana može izdržati.
Inflacija iskrivljuje relatvne cene i smanjuje ekonomsku efikasnost.
Težina inflacije meri se i time da li je bila očekivana ili nije. U tom smislu razlikuje se:
1. Uravnotežena inflacija podrazumeva godišnji rast od, na primer
10%. Promena cena nikog ne iznenađuje. Sve se povećava na 10% (hrana, odeća, obuća, plate, kamate) itd. U ovoj situaciji gotovo niko ne bi bio zabrinut. Efikasnost upotrebe resursa veličine BDP-a ostale bi
2
nastaje, prema ovim shvatanjima kada se količina novca menja bez odgovarajućih promena na strani ponude roba, tako da takve promene deluju na rast cena. Kada se povećanje mase novca zaustavi, dolazi do zaustavljanja rasta cena na nivou formiranog novčanog opticaja.
Svi stariji autori kod nas smatraju da porast novčanog opticaja
ukoliko nije praćen odgovarajućim rastom proizvodnje uzrokuju rast cena dakle vodi inflaciji. Razlozi takvom shvatanju, kao i u građanskoj monetarnoj teoriji, leži u činjenici das u sve velike inflacije i katastrofalni pad vrednoati novca bili vezani za preteranu emisiju nekonvertibilnih novčanica. Tako je na tržištu stvorena enormno velika novčana tražnja, prema ograničenim robnim fondovima.
Prema teoretičarimazlatne valute, inflacija može nastupiti samo kod
slobodne papirne, dok je to nemoguće, kao pojava kod zlatne ili vezane valute. Time se kao inflacija smatralo svako povećanje novčanog opticaja koji je prelazio visinu propisanog metalnog pokrića novca. Međutim, stvarnost je dobila ove tvrdnje. Veliki priliv zlata, koji je usledio u SAD u Švedskoj (kao neutralne zemlje) u toku prvog svetskog rata, prouzrukovao je u tim zemljama porast cena, zbog porasta opticaja novca i tražnje (tako da je Švedska morala ograničiti i zabraniti dalji priliv zlata pri kraju rata).
2. NOVI PRISTUP INFLACIJI
Nova shvatanja fenomena inflacije razlikuje se od starijih po tome što
unose mnogo novih elemenata u monetarnu nestabilnost privrede:
Konstantuje se mogućnost postojanja inflacije i bez stvarnog porasta
cena kao površinske manifestacije inflacije.
4
Prema tim shvatanjima, uzrok treba tražiti u postojanju monopola,
državne intervencije u kontroli cena i sl., što je značajan doprinos teoriji inflacije. Time se polazi od činjenice da inflacija može postojati i bez rasta cena. Zbog delovanja monopola i državne intervencije do izraažene pojave neelastičnosti cena.
Sve više se ispoljavaju da uz povećanje opticaja, cene ostaju stabilne
kao i da dolazi do rasta cena i kada država novčani opticaj drži pod kontrolom i ne povećava ga. Time se stvara nova osnova za istraživanje osnovnih uzroka i prirode savremene inflacije, jer ona ne važi za promene mase novca u opticaju.
Nova shvatanja i istraživanja inflacije polazr od uzroka nastanka već
samog inflacionog pritiska, koji može da nastane u proizvodnji, odnosno invensticija i štednje, u ponašanju zaposlenosti, potrošnje, troškova reprodukcije, stanja i ponašanja platnog i trgovinskog bilansa, promena u raspodeli nacionalnog dohodka i svim segmentima gde se taj pritisak može pojaviti. Nova koncepcija, dakle, kao indicator inflacije ne uzima samo rast cena.
Umesto globalne kategorije upotrebljavaju se precizniji izrazi kao
“novčana efektivna tražnja, kupovna snaga novca, ponuda robnih fondova, tražnja kupovnih fondova i dr., sobzirom na mogućnost da uz istu novčanu masu, novčana tražnja bude različita. Nova teorija ne polazi samo od novčane mase, već uzima u obzir i niz novih momenata, koji dovode do preterane tražnje.
Prelaz se sa površinskih manifestacija inflacije (prosta cena) na
istraživanje uzroka koji dovode do inflacije, kao i poremećaj u razvoju privrede koji se mogu tretirati kao inflacione promene. Povećanje cena se samo kao posledica i product poremaćaja u privredi.
