UNIVERZITET CRNE GORE
FAKULTET ZA TURIZAM I HOTELIJERSTVO KOTOR
_____________________________________________________________________________
Kotor, april 2013. godine
3
Uvod
Tekuća finansijska i ekonomska kriza je nastala u SAD-u i proširila se na cijeli svijet. Inicirana je
kolapsom tržišta nekretnina i zahvatila je cio finansijski, a zatim i realni sektor razvijenih zemalja i
zemalja u razvoju. Fiskalnim stimulansima izbjegnut je kolaps finansijskog sektora i ublažene su teže
posledice krize na realni sektor i zaposlenost. Za izlazak iz krize potrebna su institucionalna i
ekonomsko - politička prilagođavanja koja bi dovela do promjene ponašanja potrošača i investitora.
Tekuća globalna ekonomska kriza razotkrila je nedostatke sistema i ekonomske politike koji su
generisali krizu i recesiju globalnih razmjera. U razriješenju krize ključnu ulogu ima država zbog
otkaza tržišta i iz toga proisteklog nepovjerenja među učesnicima na tržištu. Država u tom slučaju
može da doprinese povjerenju u tržišne institucije. Neosnovano je gledište da tržište samo može da
riješi krizu koju je izazvalo uz kratkoročne gubitke, bez intervencija države i institucionalnog
prilagođavanja koje je neophodno radi povećanja efikasnosti i stabilnosti tržišta i kvaliteta
ekonomske politike. Tržište sa dovoljnom i adekvatnom regulativom (regulisano tržište) je ključna
pretpostavka izlaska iz tekuće globalne ekonomske krize i recesije i dugoročne održivosti ekonomske
stabilnosti i rasta privrede.
1
Ključne posledice krize su nelikvidnost, pad proizvodnje i izvoza, smanjenje zaposlenosti i povećanje
nezaposlenosti, pad životnog standarda i rast siromaštva. Međutim, dugoročno održiv globalni rast i
razvoj zahtijeva da se dovrši započeto čišćenje sporne i toksične aktive finansijskih institucija i izvrši
institucionalno poboljšanje u finansijskom sektoru čiji su otkazi generisali globalnu finansijsku, a
zatim i ekonomsku krizu. Rizici za finansijsku stabilnost i privredni rast prisutni su sve dok traje
blagi oporavak finansijskog sektora, uz neiskazane potencijalne gubitke i spornu aktivu i sve dok
traje blagi oporavak realnog sektora zasnovan više na fiskalnom stimulansu nego na povraćenom
povjerenju potrošača i investitora.
1
http://mfp.gov.rs/pages/article.php?id=6324, 29.03.2013.
UNIVERZITET CRNE GORE
FAKULTET ZA TURIZAM I HOTELIJERSTVO KOTOR
_____________________________________________________________________________
Kotor, april 2013. godine
4
Ulaganje u putovanjima i turizmu je jedan od važnih aspekata planiranja razvoja turizma, često
planiran od strane međunarodnih organizacija kao što su Svjetska turistička organizacija i druge.
Analize investicija za putovanja i turizam pokazuju znatnu različitost od zemlje do zemlje, ne samo u
smislu zarade od turizma već i u pogledu državnog finansiranja za turizam, kao što su:
Austria: 55.4 % od ukupnog prihoda ( 1997 );
Švajcarska: 63.4 % od ukupnog prihoda ( 1997 );
India: 86% od ukupnog prihoda ( 1998 );
Grčka: 87% od ukupnog prihoda ( 1998 );
Filipini: 62% od ukupnog prihoda ( 1997 ).
2
2
"
Tim Knoales, Judalh Bay El-Mourhabi, The Globalizatiom of Turizm and Hospitalty:A StrategikPerspective", Tim
Knoales, Judalh Bay El-Mourhabi, str. 155
UNIVERZITET CRNE GORE
FAKULTET ZA TURIZAM I HOTELIJERSTVO KOTOR
_____________________________________________________________________________
Kotor, april 2013. godine
6
5. Edukativne usluge.
6. Ekološke usluge.
7. Finansijske usluge, uključujući osiguranje i bankarstvo.
8. Zdravstvene i socijalne usluge.
9. Turizam i usluge u vezi putovanja.
10. Rekreativne, kulturne i sportske usluge.
11. Usluge transporta – uključujući pomorski transport, riječni, vazdušni i drumski.
12. Ostale usluge nisu uključene.
Opšti sporazum o trgovini uslugama je dugoročni poduhvat u kome će sve značajne trgovinske
zemlje vjerovatno postati članice. Njegov značaj nije toliko u liberalizaciji koja bi se mogla
uspostaviti odmah, već u tome da se omogući da dođe do liberalizacije putem kontinuiranog procesa
detaljnih pregovora između zemalja. Za samu primjenu sporazuma zadužen je Savjet za trgovinu
uslugama, koji u zavisnosti od kompleksnosti poslova može osnivati komitete čija će uloga biti
pružanje pomoći u određenim oblastima.
4
U pogledu ograničenja pristupa tržištu, Opšti sporazum o trgovini uslugama se bavi trgovinskim
ograničenja kao što su:
- maksimalna inostrana svojina;
- ograničenja na uspostavljanju neke vrste lokalnog zastupanja, na primer sposobnost inostrane
kompanije da stekne prisustvo na tržištu je blokirana ;
- ograničenja na usluge dobavljača da izaberu vrstu posla, kompanija, kroz koje posluju ;
- ograničenja u ukupnom broju usluga dobavljača na tržištu, zbog sistema kvota ili monopola
situacije.
4
http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0025-8555/2007/0025-85550703376P.pdf ( 06.04.2013. )
UNIVERZITET CRNE GORE
FAKULTET ZA TURIZAM I HOTELIJERSTVO KOTOR
_____________________________________________________________________________
Kotor, april 2013. godine
7
Nacionalni tretman ograničenja u suštini odnosi se na mjere ili prakse koje ograničavaju
konkurentske mogućnosti za stranim dobavljačima. Ovo uključuje: ograničenu upotrebu poznatih
logoa kompanije, mobilnosti i diskriminacija stranih kadrova, obaveza da uključe lokalne kadrove u
svim projektima.
Opšti sporazum o trgovini uslugama i turizam ( GATS )
GATS je prvi multilateralni sporazum o trgovini uslugama. Dogovoren je tokom zadnjih
multilateralnih trgovinskih pregovora, tzv. Urugvajskog kruga, a primjenjuje se od 1995-te godine.
GATS predstavlja okvirna pravila kojima se reguliše trgovina uslugama, uspostavljaju mehanizmi po
kojima se pojedine zemlje obavezuju na liberalizaciju trgovine uslugama, a ima i efikasan
mehanizam za riješavanje sporova između različitih zemalja.
5
Važnost usluga mjerena je udjelom vrijednosti usluga u bruto domaćem proizvodu ( više od 60% u
razvijenim zemljama i oko 50% u zemljama u razvoju ) i udjelom u svjetskoj trgovini ( oko 9
milijardi USD samo za usluge koje stvarno prelaze granicu ) u stalnom je porastu
.
Usluge su
pojedinačno najdinamičnija privredna aktivnost iu Evropskoj uniji, čineći najmanje 2/3 bruto
domaćeg proizvoda i zaposlenosti ( 67.000.000 Evropljana ). Na usluge takođe otpada više od
polovine ulaznih i izlaznih direktnih stranih ulaganja EU. Ona je istovremeno najveći svjetski
izvoznik i uvoznik usluga jer pokriva 24% svjetske razmjene usluga. GATS pokriva sve
5
http://www.globalizacija.com/doc_sr/s0007lit.htm ( 05.04.2013 )
