- 0 -

Univerzitet u Banjoj Luci
Arhitektonsko – građevinski fakultet
Građevinski odsijek
Predmet: Inženjerska ekonomija
Šk. 2008/09 godina

SEMINARSKI RAD

Investicioni program

Banja Luka, 2009.

SADRŽAJ

- 1 -

Uvod...................................................................................................2

Predinvesticione studije...................................................................3

Cijena objekta...................................................................................5

Proces realizacije objekta...............................................................6

Upravljanje investicijama................................................................7

Procjena troškova investicije...........................................................8

Vrijednovanje investicije.................................................................8

Kriteriji za ocjenu investicije........................................................10

Primjer: Prethodne studije opravdanosti za izgradnju trase
lakog metroa u Beogradu...............................................11
9.1.

Osnova za izradu studije.....................................................11

9.2.

Polazne pretpostavke analize..............................................12

9.3.

Osnovna ulaganja.................................................................13

9.4.

Troškovi................................................................................14

9.5.

Direktne koristi - prihodi i ostale direktne koristi............14

9.6.

Indirektni efekti (koristi i štete)..........................................15

9.7.

Ocjena efekata......................................................................16

9.8.

Preporuke.............................................................................16

10.

LITERATURA...............................................................................19

UVOD

- 3 -

Predviđanje cijene koštanja investicija/objekata, puna cijena i prinosna moć ulaganja
se odvija preko predinvesticionih studija, studija opravdanosti i investicionih
programa/planova. Takođe, preko ovih dokumenata može se sagledati i opravdanost ulaganja u
planiranu investiciju.
Planiranje/programiranje troškova projekta vrši se investicionim programom. Struktura
investicionog programa, zavisi od vrste objekta, uslova lokacije na kojoj se objekat realizuje i
zakonskih propisa, a vrijednost pojedinih stavki od tržišnih uslova. Da bi se izvršila procjena
stanja investicije, u određenom vremenskom presjeku, potrebno je znati njenu ukupnu
finansijsku vrijednost i vrijednost pojedinih faza. Na osnovu ovoga mogu se utvrditi potrebna
finansijska sredstva za okončanje projekta, rokovi završetka projekta, dinamika izgradnje i
konačna cijena.
Po aktuelnom Zakonu o planiranju i izgradnji investicioni program nije obavezan. Međutim, ne
samo da je vrlo koristan, već, praktično, predstavlja osnovni izvor podataka za formiranje
finansijske konstrukcije projekta i pruža mogućnost za praćenje i analizu ulaganja finansijskih
sredstava tokom građenja. Kao takav, investicioni program je povezan sa studijom
opravdanosti. Zakon o planiranju i izgradnji za pojedine objekte, za koje odobrenje za izgradnju
izdaje ministarstvo nadležno za poslove građevinarstva, obavezuje izradu prethodne studije
opravdanosti i studije opravdanosti. Zakonom je predviđeno da prethodna studija opravdanosti
sadrži i generalni projekat, a studija opravdanosti da sadrži idejni projekat. Tehnička
dokumentacija se izrađuje kao generalni projekat, idejni projekat, glavni projekat, izvodački
projekat i projekat izvedenog objekta.

Ove studije su obavezne za objekte od posebnog značaja za republiku (odnosno, za
objekte za koje odobrenje za izgradnju izdaje Ministarstvo nadležno za poslove
građevinarstva), kao i za neke objekte koji se finansiraju iz društvenih sredstava: budžeta i
fondova. Ostali investitori (pravna i fizicka lica) mogu, u skladu sa svojim interesima, raditi ili
naručiti da im se izrade ove studije za objekte koje nameravaju da grade. Na osnovu prethodne
studije opravdanosti donosi se odluka o ulaganju sredstava u izradu idejnog projekta, prethodne
i istražne radove koji su neophodni za kvalitetno izvršenje izrade idejnog i kasnije glavnog
projekta.
U studiji opravdanosti se dokazuje finansijska, tržišna, ekonomska i društvena opravdanost
investiranja u izgradnju objekta za izabrano varijantno rješenje iz generalnog projekta. U njoj
se na kraju formuliše zaključak o opravdanosti investicije sa odgovarajućom zbirnom ocjenom
te opravdanosti, obrazloženjem i stepenom pouzdanosti te ocjene. Prethodna studija
opravdanosti i studija opravdanosti čine stručnu dokumentacionu osnovu za donošenje odluke
od strane investitora za izgradnju objekta.

             Planeri velikih i važnih investicionih projekata - naročito saobraćajnica i infrastrukture,
u slučaju kada su se ti projekti finansirali od strane međunarodnih finansijskih institucija (kao
sto su Svjetska i Evropska banka za obnovu i razvoj i Evropska investiciona banka), u
proceduri razmatranja i dodjele kredita, koristili su i metodološke postupke ovih institucija.
Poznata je i metodologija Ujedinjenih nacija. Kod nas je 1987. godine izrađena Zajednička
metodologija za ocjenjivanje društvene i ekonomske opravdanosti investicija i efikasnosti
investiranja u SFRJ, koja se bavila ocjenom investicionih projekata. Ova metodologija je,
uglavnom tretirala industrijske objekte, a ne i objekte saobraćaja, telekomunikacija, kao i ostale
specifične objekte, što je ostalo i u starom Pravilniku koji reguliše ovu oblast kada se radi o
objektima od značaja za republiku. Na osnovu ove metodologije je Udruženje banaka
Jugoslavije 1988. godine izdalo Priručnike za primjenu Zajedničke metodologije u nekoliko
knjiga, a 1989. godine Uputstvo za izradu, provjeru i praćenje manjih investicionih projekata.
              Prije donošenja starog Pravilnika o obimu i sadržaju prethodne studije opravdanosti i
studije opravdanosti, problemu planiranja investicionih projekata se pristupalo selektivno, a u
zavisnosti od toga kojoj djelatnosti objekat koji je predmet investicionog

planiranja pripada.

- 4 -

Stari Pravilnik je pokazao da se odustalo od selektivnog

pristupa investicionim objektima i u

procesu njihovog planiranja i izrade studijske dokumentacije. Sadržina i obim studijske
dokumentacije bio je previse uopšten, tako

da stari Pravilnik nije bio primjeren objektima

infrastrukture, već je više odgovarao

komercijalnim objektima visokogradnje.

Novi Pravilnik je, pored ostalog, imao za cilj da se težište stavi na razradu varijantnih riješenja

koja treba da doprinesu donošenju odluka o opravdanosti

realizacije investicije.

Prema novom Pravilniku, prethodnom studijom opravdanosti utvrđuje se naročito prostona,
ekološka, društvena, finansijska, tržišna i ekonomska opravdanost investicije za

varijantna

riješenja

definisana generalnim projektom, na osnovu kojih se može donijeti planski dokument,

kao i odluka o opravdanosti ulaganja u prethodne radove za idejni projekat i izradu studije
opravdanosti i idejnog projekta.
Studijom opravdanosti, prema novom Pravilniku, određuje se naročito prostona, ekološka,
društvena, finansijska, tržišna i ekonomska opravdanost investicije za izabrano riješenje

razrađeno idejnim projektom, na osnovu kojeg se moze donijeti odluka o opravdanosti ulaganja
i pokretanju postupka za dobijanje odobrenja za izgradnju.
Novim Pravilnikom se insistiralo da proceduralno propiše da se istovremeno radi projektna
dokumentacija i prethodna studija opravdanosti, odnosno studija opravdanosti.
Naime, u praksi se do sada dešavalo da se prethodna studija opravdanosti smatra dijelom
generalnog projekta (a ne obrnuto), odnosno da se studija opravdanosti smatra dijelom idejnog
projekta, pa da su se ove studije izrađivale tek poslije izrade projekata, a ne istovremeno, tako
da su često bile više formalnog karaktera.
Generalni projekat i prethodna studija opravdanosti u fazi pripreme

investicionog projekta,

odnosno idejni projekat i studija opravdanosti u fazi ocjene investicionog projekta se moraju
izradivati simultano, a prethodna studija opravdanosti i studija opravdanosti moraju dati jasno i
koncizno obrazloženje o prostornoj

tehničko - tehnološkoj, ekološkoj i društveno-ekonomskoj

opravdanosti investicionog projekta.
Konačno, novim Pravilnikom se nastojalo da se otklone, odnosno neutrališu neke
nedoumice koje su se u praksi javljale u primjeni starog Pravilnika.
U praksi su se prethodnom studijom opravdanosti i studijom opravdanosti često prikazivale
čisto ekonomske kategorije investicije (kao što je neto sadašnja vrijednost i nterna stopa
rentabilnosti, period povraćaja, stopa prinosa, prag rentabilnosti, cost benefit faktor, itd.).
Tendencijaje da se buduća investicija posmatra sa sveukupnim budućim efektima (i
tehnološkim, i organizacionim), pri čemu treba težište staviti na uređenje prostora, ekološke
parametre, način realizacije, itd.
U duhu harmonizacije/usklađivanja propisa sa propisima Evropske unije, prema novom
Pravilniku se prethodna studija opravdanosti i studija opravdanosti izrađena po propisima
drugih zemalja, odnosno po metodologiji inostranih finansijskih organizacija (kreditora, banaka
i sl.)
Za objekte za koje se planira izgradnja, odnosno korišćenje u etapama, prethodna studija
opravdanosti mora da sadrži elemente za sve etape koje su planirane, a studija opravdanosti
može se izrađivati i za pojedine etape.
Ovdje treba napomenuti da ukoliko se u izradi prethodne studije i studije opravdanosti koriste
softverski alati za proračun i vrijednovanje, konačni rezultati moraju da sadrže rezime i
rekapitulaciju razmatranih riješenja, kao i opis izabrane tehnologije za izradu studije.

Prethodna studija opravdanosti je dokument koji predstavlja sintezu proučavanja, a
osnov za njenu izradu čine: relevantna planska dokumenata, prethodni radovi i generalni
projekat, pri čemu se prethodna studija opravdanosti i generalni projekat moraju raditi paralelno
sadržinski i vremenski sinhronizovano. Ovakav pristup podrazumjeva da se u toku izrade
razmjenjuju rezultati pojedinih faza kako u procesu formiranja varijanti, tako i u procesu
vrijednovanja, kao i da se neke faze izrade ovih dokumenata rade iterativno, a u cilju

- 6 -

materijala. U okviru mogućih cijena, koje određuju tržišna potražnja i troškovi organizacije,
moraju se uzeti u obzir i troškovi, cijene i moguće reakcije na te cijene od strane konkurencije.
Na investiciju deluju mnogi uticaji prouzrokovani od strane različitih privrednih i državnih
subjekata. Neki od njih su: proizvođači i dobavljači građevinskog materijala i opreme, banke i
finansijske organizacije, inspekcije i ostali subjekti državne kontrole, projektantske firme, firme
koje pružaju različite usluge iz oblasti građevinarstva, komunalna preduzeća i, naravno,
investitor i njegov konsultant i osnovni izvođač i nosilac posla na realizaciji objekta. Mada su
ciljevi subjekata koji utiču na investiciju isti - izgradnja objekta, interesi su im uglavnom
suprotstavljeni.
lnteres izvođača je da radove izvede na način koji mu tehnološki i finansijski najviše odgovara.
lnvestitor teži da sa što manje ulaganja dobije objekat koji je zamislio i to u najkraćem roku.
Projektanti imaju različite pristupe projektantskim riješenjima, koja ponekad ne odgovaraju
tehnološkim mogućnostima izvođača. Dobavljači i proizvođači materijala i opreme se trude da
ostvare što veću zaradu i avansne uplate za svoje isporuke, što ne odgovara izvođaču. Gradska
komunalna preduzeća ne naplaćuju svoje instalacije u fazi eksploatacije objekta, već odmah u
fazi izgradnje, što opterećuje investitora i direktno utiče na cijenu objekta. Zahtjevi inspekcija
zasnovani na važećim zakonskim propisima uglavnom ne odgovaraju izvođačima, jer
podrazumjevaju dodatno stručno i radno angažovanje i finansijska sredstva.
Veze između učesnika u realizaciji projekta mogu biti različite po sadržaju i intenzitetu. Jedan
primjer ovih relacija, koji se sreće najčešće u inostranoj praksi, prikazan je na slici.

Veze između učesnika u realizaciji projekta

PROCES REALIZACIJE OBJEKTA

Od ideje investitora da izgradi objekat do dobijanja upotrebne dozvole za taj objekat i
njegove uknjižbe, proces je često dugotrajan, komplikovan i kompleksan, što zavisi od značaja,
vrste i tipa objekta koji treba da se izgradi. Taj proces obuhvata niz faza izrade tehničke
dokumentacije za izgradnju objekata, kao i provjeru da li je ta tehnička dokumentacija izrađena
prema važećim zakonima, propisima, standardima, normativima, uslovima i etikom struke,
kako bi na osnovu toga mogao biti potvrđen prijem glavnog projekta za početak izgradnje
objekta. Proces realizacije objekta, zatim, podrazumjeva izgradnju objekta i tehnički pregled
izvedenog objekta ili dijela objekta koji predstavlja funkcionalnu cjelinu, te na kraju izdavanje
upotrebne dozvole i uknjižbu tog objekta
Pod tehničkom dokumentacijom za izgradnju objekta podrazumjeva se niz projekata koji se
izrađuju radi:

Upravljanje investicijama, G. Ćirović

- 7 -



utvrđivanja generalne koncepcije, makrolokacije i prostorne dispozicije objekta, zatim

osnovnih funkcionalnih, tehnoloških i tehničkih karakteristika objekta, etapnosti
izgradnje, uslova eksploatacije, odnosa prema životnoj sredini u kojoj objekat treba da
se gradi, kao i osnova za procjenu parametara ekonomskih analiza;



utvrđivanja optimalnog rješenja i mikrolokacije objekta, sa stanovišta

ekonomskih, funkcionalnih, tehnoloških i tehničkih zahtjeva, kao i zahtjeva za zaštitu
životne sredine;



izbora optimalnog načina građenja, izrade detaljnog predmjera i predračuna radova i

formiranja tenderske dokumentacije za izgradnju objekta;



konačnog obračuna radova i finansijskog i pravnog regulisanja odnosa investitora i

izvođača radova, i



planske i racionalne eksploatacije, održavanja i eventualne dogradnje i

rekonstrukcije objekta.

UPRAVLJANJE INVESTICIJAMA

Upravljanje realizacijom investicije, odnosno upravljanje izgradnjom objekata
podrazumjeva tehničke, ekonomske i pravne uslove, bilo koja faza realizacije da je u pitanju.
Na najširem nivou tehnički uslovi podrazumjevaju projektovanje i izvođenje predmetnog
objekta i infrastrukture. Pravni uslovi podrazumjevaju obezbjeđenje lokacije, dobijanje
odobrenja za izgradnju kao i raseljavanje lokacije, odnosno cjelokupnu pravnu proceduru od
ideje, pa do korišćenja objekta. Finansijski aspekt upravljanja investicijom najčešće
podrazumjeva vrijednovanje postignutih materijalnih efekata u pojedinim fazama i upravljačke
akcije da se odredi vrijednost investicije. U tom smislu, najšire posmatrano, i tehnički i pravni
uslovi mogu se posmatrati sa stanovišta finansija. Naime, finansijski aspekt upravljanja
investicijom je neraskidivo povezano sa tehničkim i organizacionim aspektima. Na sljedećoj
slici prikazan je informacioni model za aktivnost upravljanja investicijama.

Informacioni model za aktivnost upravljanja investicijama

Način na koji investitor upravlja investicijom, a izvođač organizuje realizaciju
ugovorenog objekta, ima osnovno dejstvo na postizanje kvaliteta cjelokupnog projekta, u

Informatičko upravljanje razvojem preduzeća, A. Veljković

- 9 -

okruženja. To može dovesti do poteškoća u toku realizacije investicije koje se tiču odnosa
između izvođača i investitora.
Uspješno upravljanje projektom u građevinarstvu podrazumjeva primjenu procedura i
aktivnosti koje će omogućiti da se projekat završi u roku, kvalitetno i po ugovorenoj cijeni.
Rok, cijena i kvalitet, kao osnovni parametri preko kojih se može vrijednovati jedan
investicioni projekat podrazumjevaju tehničko-tehnološku i informacionu spremnost izvođača,
a finansijsku kondiciju investitora, shodno vrsti objekta i spoljašnjim uslovima. Evidentno je da
stabilnost ovih uslova direktno utiče ne samo na objektivnu sposobnost izvodača/investitora
nego i na njihovu motivisanost.
Finansijska uspješnost realizovanog projekta, ili projekta građenja, zavisi od uspješnosti
(načina i brzine) naplate od investitora, nivoa obrade projektne dokumentacije u vrijeme
ugovaranja i u toku realizacije, poštovanja ugovorenih rokova, razloga eventualnih zakašnjenja
i razloga za poremećaje u toku gradnje. S tim u vezi važna je i brzina otklanjanja primjedbi i
prilagođavanja na poremećaje. Sa druge strane, finansijska uspješnost cijelog projekta
podrazumjeva uspješnost poslovanja i nakon aktiviranja objekta, i mjeri se ekonomskim i
finansijskim pokazateljima poslovanja.
               U svim investicionim programima pored potrebnih finansijskih sredstava definišu se i
izvori iz kojih se ta sredstva i obezbeđuju. Postupak usklađivanja strukture, veličine i dinamike
potrebnih ulaganja raspoloživim sredstvima predstavlja veoma složen problem. Ta složenost
proističe iz činjenice da sva ulaganja moraju biti pokrivena određenim sredstvima jer samo pod
tim uslovima moguća je realizacija investicionog programa. Ukoliko taj odnos nije obezbeđen,
dolazi do teškoća koje se manifestuju u usporavanju realizacije investicije, gubitak određenih
efekata zbog korišćenja, pa čak može dovesti u pitanje i realizaciju cjelokupnog investicionog
programa. Da bi se navedeni problemi u potpunosti eliminisali potrebno je da se prilikom
definisanja investicionog programa jasno naznače izvori finansijskih sredstava i da se usklade
sa ulaganjima. Raspoloživa finansijska sredstva za ulaganje u određeni investicioni projekat
potiču iz sopstvenih izvora, zatim mogu da budu sredstva koja se pozajmljuju od banaka ili se
pribavljaju emitovanjem i prodajom hartija od vrijednosti. Po pravilu, obim i dinamika
priticanja sredstava trebalo bi da odgovara ukupno potrebnim sredstvima za realizaciju
investicije.
Osnovni  finansijski  problem  i  rešenje  neke  investicije  prikazuju  se  u  obliku  finansijske
konstrukcije, koja obuhvata:



utvrđivanje predračunske vrijednosti potrebnih ulaganja za realizaciju investicije;



utvrđivanje izvora iz kojeg će se finansirati realizacija buduće investicije.

Izrada  finansijske  konstukcije  ima  za  cilj  da  se  sastavi  proračun  i  utvrde  izvori  potrebnih
finansijskih  sredstava  za  realizaciju  planirane  investicije.  U  obimu  finansijske  konstrukcije
utvrđuje se odnos sopstvenih sredstava i sredstava iz drugih izvora. Sam trenutak obezbeđenja
novčanih sredstava naziva se zatvaranjem finansijske konstrukcije.
Jedan  od  veoma  važnih  momenata  kod  zatvaranja  finansijske  konstrukcije  predstavlja  odnos
između sopstvenih i pozajmljenih sredstava. Naime, pozajmljena sredstva ne bi trebalo da budu
zastupljenija od sopstvenih, jer bi u protivnom investicija mogla da bude neefikasna.

KRITERIJI ZA OCJENU INVESTICIJE

- 10 -

Zbog svega prethodno iznijetog, osim analize i ocjene razvoja, procijene trzišta, prikaza
objekta i mogućnosti za njegovu izgradnju, analize prostonih i lokacijskih aspekata i životne
sredine, kao i organizacionih i kadrovskih aspekata, za sagledavanje da Ii da se krene sa
realizacijom projekta potrebno je analizirati i određene finansijsko-ekonomske pokazatelje
investicije. Oni su prikazani u daljem tekstu:
Ekonomsko-finansijska analiza:



proračun potrebnih ulaganja u osnovna sredstva i obrtna sredstva izvori finansiranja i

obaveze prema izvorima



obračun rezultata poslovanja (ukupan prihod, materijalni troškovi, amortizacija, plate, i

dr.) bilans uspjeha projekta



finansijski tok investicionog projekta



ekonomski tok investicionog projekta



društveni tok investicionog projekta

Finansijska (komercijalna) ocjena:



statička ocjena

- pokazatelji efikasnosti i opremljenosti



dinamička ocjena:

                 - neto sadašnja vrijednost
                 - jedinična neto sadašnja vrijednost
                 - interna stopa rentabilnosti
                 - rok vracanja



ocena likvidnosti

Društvena ocjena:



ekonomska stopa prinosa



učinak na zaposlenost

Ocjena u uslovima neizvjesnosti:



statička ocjena

-metoda praga rentabilnosti projekta



dinamička ocjena

- analiza osjetljivosti
- analiza verovatnoce



kvalitativni pokazatelji



cost-benefit analiza / factor

PRIMJER

- 12 -



trolejbuski sistem.

•

U cilju potpunije integracije lakog metroa sa ostalim sistemima javnog prevoza

, u okviru

obe razmatrane varijante izvršena je reorganizacija linija ostalih sistema prevoza.
Reorganizacija linija javnog prevoza odnosi se ili na promjenu trase, ili na promjenu elemenata
rada linije.

9.2.

Polazne postavke analize

• Za laki metro Beograda se predlaže eksploatacija koja formira strukturu u obliku slova »Y«,
gdje zajednička dionica počinje od početka Ustaničke ulice do stacionaže 10+200; na ovoj
stacionaži se vrši grananje sistema – grana prolazi Bulevarom Umetnosti do stanica Blok 39,
Blok 41 i zone depoa, a druga završava u Tvorničkoj ulici.

• Ovakvom razradom koridora od Ustaničke do Tvorničke ulice i postavljanjem tehničke grane
linije za vezu sa depoom, omogućeno je uspostavljanje de facto dve linije:



Linija 1A: Ustanička - Tvornička i



Linija 1B: Vukov spomenik - blok 41.

• Raspodjela na dve linije odgovara kriterijumu prilagođavanja ponude neravnomjernosti
potražnje koja se ispoljava duž koridora, kao i da se omogući zajedničko funkcionisanje sa
tramvajima na dionici između Vukovog Spomenika i Ustaničke

• Tokovi putnika u sistemu JP grada, kao i na liniji lakog metroa, dobijeni su kao rezultat
modelske simulacije na osnovu matrica putovanja sredstvima javnog prevoza u jutarnjem
vršnom satu za vremenske presjeke 2002.godina (reprezentuje postojeće stanje), 2011. i
2021.godina. Posmatrano po dionicama, u svim vremenskim presjecima (2002., 2011. i
2021.godina), vršno opterećenje – normalna potražnja u obe varijante javlja se na potezu Trg
Republike – Hajat (Osnovna varijanta: 10.550 putnika/čas/smjeru, i Varijanta "Akademija":
12.235 putnika/čas/smjeru)

• Definisana normalna potražnja LM-a sadrži i tzv. “privučenu potražnju” sa ostalih podsistema
javnog prevoza koja je nastala prije svega zbog:



kraćeg vremena putovanja novom linijom i



reorganizacije ostale mreže javnog prevoza.

Na dimenzionisanu normalnu potražnju može se računati i sa max 25% indukovane potražnje i
to na sekcijama između stanica sa najvećom izmjenom (jer su u pitanju i zone u kojima postoji i
planira se najintenzivnije korišćenje zemljišta).

• Godišnja potražnja je računata na bazi 303 ekvivalentna dana uzimajući u obzir pretpostavku
da vršni sat reprezentuje 15% dnevne potražnje. Broj ekvivalentnih dana je dobijen korišćenjem
sledećih korekcionih faktora: 0,75 za praznične dane (60 dana), 0,6 za subote i 0,5 za nedelje.
Kako je vremenski horizont duži od perioda za koji je rađeno modelovanje potražnje, u
analizama su korišćene određene pretpostavke. U pesimističkoj varijanti korišćen je godišnji
porast potražnje od 0,2% za period 2021-2035.godine.

• U svim vremenskim presjecima (2002./2011./2021.god.) u Osnovnoj varijanti, maksimalna
koncentracija putnika ostvaruje se na stanici Trg Republike (7652 putnika u oba smjera
2021.godine). Pored ove stanice, visoka koncentracija putnika javlja se i na terminusu
Ustanička, stanicama Kluz, Cvetkova pijaca, Vukov spomenik, Pošta, Trg Nikole Pašića,
Opština Novi Beograd kao i terminusu Tvornička. Sve ove stanice su značajni presjedački

- 13 -

punktovi na kojima se ostvaruje integracija sistema sa linijama ostalih podsistema javnog
prevoza.
Od ostalih stanica/stajališta mogu se izdvojiti "Arena" i "Arena hala" u kojima se 2021.godine
očekuje znatan porast potražnje kao rezultat planirane izgradnje i razvoja sadržaja u njihovom
okruženju.

• Interpolovanjem nove stanice na potezu između Trga Republike i Pop Lukine došlo je do
bitnog rasterećenja stanice "Trg Republike", odnosno preraspodjele broja putnika u ulazu/izlazu
između ove stanice i stanice "Akademija", što opravdava zahtjev Stručnog savjeta za
projektovanjem nove stanice.

• S obzirom na eksploataciju u "Y" strukturi, razvoj po fazama kao i u funkciji očekivane
potražnje, sistem je optimiziran putem eksploatacije dve linije koje imaju zajedničko »stablo«,
koje ide od stanice "Vukov Spomenik" do stajališta "Novi Merkator". Polazeći od postavljenih
ciljeva ona će omogućiti:



takvu frekvenciju prolaska koja će na odgovoarajući način pokriti potražnju, neće

izazvati zakrčenja ni na stajalištima ni u vozilima,



tačnost, regularno i pouzdano saobraćanje, jer to je najosnovnije za komercijalni uspjeh

sistema, i



brzinu i konfor.

Pristupi sistemu lakog metroa treba da budu takvi da pešačenje svedu na minimum i da
elementi koji sačinjavaju sistem ne predstavljaju prepreke, već da doprinose njegovoj
efikasnosti.

• Za laki metro se predlaže rad sistema od 05:00 do 00:00 svakog dana, kako radnog tako i
nedjeljom i praznicima. To praktično znači da će se ponuda usluga obavljati 19 sati svakog
dana u godini.

• Vozni park, dimenzionisan na "kritičnu potražnju", imaće 46 voila, od kojih će 6 biti
"tehnička rezerva" (15%).

• Za opsluživanje I linije biće potrebno 247 zaposlenih.

9.3.

Osnovna ulaganja

• S obzirom da se izgradnja I linije LM-a odvija u fazama, pretpostavljena dinamika ulaganja u
projekat je 6 godina. Na isti način su tretirana i ulaganja u vozni park koja su uslovljena
završetkom i puštanjem u rad određenih dionica.
Ona su po varijantama sledeća:



Infrastruktura i objekti osnovne varijante: 222,705 m €;



Infrastruktura i objekti varijante "Akademija": 260,386 m €;



Vozni park (obe varijante): 126,500 m €

• Elementi koji čine liniju lakog metroa imaju različiti vijek trajanja. S obzirom na to da je
period analize superiorniji od bilo kog elementa linije, potrebno je razmotriti i troškove
ulaganja u kapitalni remont ili zamjenu elemenata. U tom smislu je, u sredini perioda - 2021.
godine, planirana investicija za obnovu koja iznosi 10% od početnog investiranja u objekte i
infrastrukturu, za vozni park, 15% za bezbijednosni i komunikacioni sistem i 15% od početne
investicije je predviđeno ulaganje za obnovu elektronapajanja.

- 15 -

Dalje, uštede vezane za povećenje konfora, udobnosti i pouzadnosti, mogle bi donijeti, u
Osnovnoj varijanti – oko 1,746.000 €, a u varijanti "Akademija" – oko 1,840.000 € u prvoj
godini eksploatacije.

9.6.

Indirektni efekti (koristi i štete)

• Indirektni efekti iz domena zaštite životne sredine mogu se podijeliti u dve grupe:



efekti koji se javljaju tokom izgradnje sistema, i



efekti koji se javljaju tokom eksploatacije sistema

• S obzirom na procijenjene nivoe buke i vibracija od odvijanja saobraćaja lakog metroa u
Beogradu dobijene proračunima u okviru Prethodne analize uticaja na životnu sredinu, može se
zaključiti da tokom eksploatacije, uz permanentno i kvalitetno održavanje infrastrukture i
voznih sredstava, neće biti potrebe za dodatnim konstruktivnim mjerama za redukciju buke i
vibracija osim onih već obuhvaćenih projektnim rješenjima. Kako su ulaganja u navedene
mjere zaštite već inkorporirane u ukupnu investicionu vrijednost izgradnje objekta, iste neće
izazvati dodatne troškove. Realno je za očekivati da će realizacija projekta lakog metroa u
Beogradu kao jedan od pozitivnih efekata imati i smanjenje nivoa buke i vibracija u koridoru u
odnosu na postojeće stanje, što samo po sebi predstavlja značajno unaprijeđenje stanja životne
sredine u koridoru.

• Izgradnjom I linije LM, očekuje se pojava niza pozitivnih efekata na bezbijednost saobraćaja,
odnosno efekata koji će uticati kako na smanjenje broja saobraćajnih nezgoda, tako i na
smanjenje težine posljedica nastalih nezgoda.
Očekuje se da će nakon prve godine eksploatacije, broj saobraćajnih nezgoda sa materijalnom
štetom biti smanjen za najmanje 20 %, čime će biti ostvarene godišnje uštede od preko 170
hiljada € na nivou Beograda. S obzirom na učešće saobraćajnih nezgoda vozila JGS-a sa
nastradalim (12,7 %) očekuje se da će broj lako povređenih opasti za 15%, dok će broj teško
povređenih i smrtno stradalih opasti za 5%, odnosno na nivo od 2%. Izložena smanjenja broja
nastradalih, dovešće do dodatnih ušteda koje bi iznosile preko 80 hiljada €, godišnje.
Očekivane ukupne godišnje uštede, nastale kao posljedica smanjenja troškova izazvanih
saobraćajnim nezgodama, a zbog izdvajanja I linije LM (na trasu tipa A i B), bi iznosile preko
250 hiljada € na nivou Beograda.

• Efekti koji se mogu očekivati usljed smanjenja zagušenja na uličnoj mreži mogu se očekivati
duž Bulevara kralja Aleksandra, na potezu Brankov most – Brankova ulica – tunel (Centar
grada), i na donicama na Novom Beogradu.

• Efekti reailzacije I linije LM-a na područjima uticaja stanica ispoljiće se na indukovanje
izgradnje i posljedično, na mogućnost ostvarivanja srazmjernih zakupnina
planiranih/izgrađenih komercijalnih sadržaja u zonama uticaja stanica. U pogledu kvantifikacije
efekata indukovane izgradnje u ovoj fazi projektovanja investicije nije se moglo otići dalje od
izloženog u Studiji. Ukoliko se obe razmatrane varijante stave u odnos sa scenarijom bez
investicije, I samim tim bez uticaja povećane atraktivnosti zona oko stanica, varijanta
"Akademija" ima izraženu prednost – u situaciji postojećeg nivoa zakupnina kancelarijskog
prostora, odnos ove varijante prema stanju bez investicije je 1:1,35, a u uslovima povećanog
nivoa zakupnina, 1: 1,42.

9.7.

Ocjena efekata

- 16 -

• Ocjena ekonomske opravdanosti ulaganja u realizaciju projekta I linije lakog metroa izvršena
je primjenom analize odnosa troškovi - koristi (COST- BENEFIT metoda).U analizi troškova i
koristi, za vremenski period od 30 godina, upoređuju se opšti prihodi i troškovi koji se mogu
izračunati u okviru projekta. Da bi se oni identifikovali, scenariji razrađeni u generalnom
projektu se upoređuju sa varijantom kada ne bi došlo do promjena u sistemu, dakle izvršeno je
poređenje sa scenarijom bez investicije na nivou transportnog sistema Beograda (“do nothing”).
Iako se ne mogu direktno kvantifikovati a samim tim ni uključiti u analizu troškova i dobiti,
izvršene su procjene indirektnih koristi i šteta (djelimično su i kvantifikovane).

• Nominalne vrijednosti interne stope rentabilnosti i neto sadašnje vrijednosti su bile predmet
analize osjetljivosti s obzirom na moguću neizvjesnost u realizaciji investicije kao i
neizvjesnost ostvarivanja direktnih ekonomskih koristi polazeći od mogućih ostupanja
potražnje od prognoziranih veličina (broj putnika).

• NSV dobijena za Osnovnu varijantu je 108,9 miliona €, a za Varijantu sa stanicom Akademija
je 106,8 miliona € za 2005. godinu, pri diskontnoj stopi od 6,5%.

• Za osnovnu varijantu dobijena je ISR 9,4%, dok je za varijantu sa stanicom "Akademija"
dobijena ISR ima vrednost 9%, što je u oba slučaja veće od ciljno određene ISR od 7%. Prema
iskustvu u preko 400 važnijih infrastrukturnih projekata, preporuka za minimalnu vrijednost
ISR za dugoročni period je ograničena na 6%. Praktična prosječna vrijednost ISR u
saobraćajnim projektima je 6,5%.

• U analizi osjetljivosti utvrđuje se odstupanje rezultata dobijenih za IRS i NSV, uzimajući u
obzir moguća odstupanja od prognoziranih (potražnja) / proračunatih (troškovi ulaganja)
vrijednosti. S obzirom na karakter projekta, neizvesnost od 20% za glavne promijenljive je
uzeta kao odgovarajuća za ovu vrstu analize.

• Vrijednosti interne stope rentabilnosti (ISR) i neto sadašnje vrednosti (NSV) dobijene u ovoj
studiji su praktično identične u obe varijante. Pomenute vrijednosti premašuju vrijednosti koje
zahtijevaju međunarodne finansijske institucije. S toga se Investitoru preporučuje da nastavi
dalje aktivnosti na pripremama za izgradnju po varijanti "Akademija".

9.8.

Preporuke

• Posebne preporuke koje se tiču narednih realizacija faza projekta prve linije lakog metroa
obuhvataju period neposredno po okončanju ove Studije (narednih godinu dana i, period u
naredene 2-3 godine).

• Izdvajaju se sledeće preporuke:



Izrada detaljne studije potražnje duž koridora sa specifičnim pristupom za prvu liniju

lakog metroa, sa detaljnim definisanjem prioriteta izgradnje, na prvom mjestu.



Izrada narednih faza projekata (idejni, glavni), uz podjelu na dionice, što bi dalo

mogućnost bržeg projektovanja i to:

                   - trasa na Novom Beogradu,
                   - tunelske dionice,
                   - dionica u Bulevaru Kralja Aeksandra,
                   - Brankov most,
                   - depo, i
                   - projektna i urbanistička dokumentacija podzemnih stanica i terminala.