1
KULTURNO NASLEĐE - ISPITNA PITANJA
I
Praistorijska umetnost
1. Hronologija i glavne odlike praistorijske umetnosti
- O praistoriji nam arheologija daje osnovne podatke na osnovu sačuvanih materijalnih tragova
kulture: oruđa i oružja praistorijskih ljudi, njihovih staništa i naselja, kao i predmeta koje su
svakodnevno koristili. U zavisnosti od materijala koji su upotrebljavali za izradu oruđa,
praistorijski period se deli na kameno doba ili paleolit i metalno doba (bakarno, bronzano i
gvozdeno dobra). Kameno doba razlikuje tri faze:
Paleolit (starije kameno doba, oko 50.000-10.000. g.p.n.e.)
Mezollit (srednje kameno doba, 10.000-8.300. g.p.n.e.)
Neolit (mlađe kameno doba, 8.300-6.000. g.p.n.e.)
2. Paleolitska umetnost - smisao i značenje
- Tokom paleolita bilo je karakteristično oraganizovanje ljudi u manje, međusobno nepovezane
grupe, neodređene hijerarhijske grupe. Vremenom je čovek naučio da napravi koplje na čijem se
vrhu nalazio naoštreni kamen (kremen), kojim se branio od zveri, ali i lovio krupne životinje da
se prehrani. U potrazi za hranom i vodom, ljudi paleolita su se stalno selili, pa se takav način
života zove nomadskim.
Prva paleolitska umetsnost javlja se u periodu od 35.000-20.000. g..p.n.e. i može se podeliti na
pećinsku i prenosivu umetnost. Pećinska umetnost se uglavnom sastoji od slika, crteža i gravura
na zidovima pećina koje su koristili praistorijski ljudi za zaklon ili prebivalište. U pećinama su
najčešće prikazivane životinje poput bizona i konja. Crteži su jakih konturnih linija, ispunjeni
bojom koja odudara od pozadine. Ponekad se koriste udubljenja i ispučenja samih zidova pećie
za plastično dočaravanje životinje, koje su često nabacivane bez ikakvog reda i odnosa među
figurama ili su čak oslikane jedna preko druge. Simboli i znakovi su takođe zastupljeni u
pećinskom slikarstvu. Česti su simbolički motivi otiska ruke (Pećina ruku, Argentina).
Prenosivu umetnost čine rezbarije od kostiju, rogova ili kamena, čiji su ostaci nađeni u Evropi,
sev. Americi i Sibiru. Ovi predmeti su najčešće u obliku ljudske figure i to ženske, poznati danas
kao figurine, tzv. "Venere", otkrivene širom centralne Evvrope. Rađene su uglavnom od kamena,
sa naglašenim bokovima i grudima, zanemarene obrade glave i nogu, služeći najverovatnije kao
magijski prikazi za podsticanje plodnosti i razmnožavanja.
3. Umetnost mezolita - karakteristike i glavni spomenici
4. Umetnost neolita - karakteristike i glavni spomenici
- Početkom neolit dolati do tzv. neolitske revolucije na Bliskom istoku gde su ljudi po prvi put
uspešno pripitomili životinje i počeli da proizvode zrnastu hranu. To je doba prelaska sa lova na
zemljoradnju kada se nomadski život zamenjuje sedelačkim, a razvijaju se i prva naselja
izgrađena od opeke i kamena. Novim načinom života u trajnim seoskim zajednicama došo je do
2
pronalazaka kao što su izrada grnčarije, tkanje i predenje. Čovek od ilovače ručno pravi posuđe u
različitim oblicima, a zatim ga ukrašava geometrijskim ukrasom i bojom. Prelazak sa lova na
zemljoradnju pratile su duboke promene u čovekovom gledištu na svet. Ljudi iz neolita su
poštovali duhove predaka, verujući da se nalaze u glavi čoveka, koja je mogla da nadživi telo i
zadrži moć nad sudbinom svojih predaka. To ilustruju brojni nalazi iz praistorijskog grada
Jerihona, gde su od ljudskih lobanja pravljene skulpture u kojima je lice rekontruisano u
obojenom gipsu sa komadima školji umesto očiju.
Tokom neolita u Evropu se sa Bliskog istoka prenosi kult Boginje Marije, koji je snažno uticao
na pojavu religioznih idola u vidu ženskih figurina.
Stounhendž je magalitski spomenik u Engleskoj pravljen od ogromnih kamenih blokova slaganih
jedan na drugi bez maltera. Pored megalitskih spomenika, grade se i nadgrobni, menhiri.
5. Arhitektura u neolitu
- U Evropi tokom neolita, nastaju megalitski spomenici pravljeni od ogromnih kamenih blokova
slaganih jedan na drugi bez maltera, koji su podizani u religiozne svrhe. Jedan od najpoznatijih je
Stounhendž u Engleskoj. Građevina je orjentisana prema strani na kojoj se Sunce rađa na dan
dugodnevnice, pa se smatra da je možda služila kultu Sunca. Pored megalitskih, grade se i
nadgrobni spomenici , menhiri koji predstavljaju stilizovane ljudske figure (umrle heroje).
Dolmeni su takođe bili nadgrobni smonenici u vidu veltikalnog bloka sa horizontalnom pločom.
Oni se javljau u Velikoj Britaniji i gotovo celoj Evropi, sve do Indije i Japana.
6. Umetnost praistorije na tlu Srbije
- Epohu neolita na tlu Srbije obeležile su tri velike kulture: Lepenski vir, vinčanska i starčevačka
kultura. > Lepenski vir > Starčevačka kultura je srednjo-neolitska kultura. Ime je dobila po
lokalitetu Starčevo u blizini grada Pančeva. Donosi početke stalnog naseljavanja i proizvodnje
pšenice, ječama, prosa. Takođe, uzgajaju se ovce, koze i goveda, a lov i ribolov su bili manje
zastupljeni. Ljudi su živeli u zemunicama i nadzemnim kućama, pravili su izuzetno kvalitetnu
keramiku, zativ figurine od mečene zemlje i oruđa od kamena i kostiju. Starčevačku kulturu
smenila je vinčanska kultura. > Vinčanska kultura
7. Lepenski vir
- Lepenski vir predstavlja jednu od najznačajnijih praistorijskih kultura u svetu. Lokalitet po
kome je nazvana nalazi se na desnoj obali Dunava u Đerdapskoj klisuri. Tokom iskopavanja
nađeno je sedam naselja i 13 objekata koji su izgrađeni od 6.500 do 5.500. g.p.n.e.
Ljudi koji su ovde živeli bavili su se lovom, ribolovom, zemljoradnjom, stočarstvom. Živeli su u
kućama šatorskog izgleda, prostor u kom su živeli shvatali su kao pećinu. Njihova naselja bila su
podignuta na najnižim dunavskim terasama, grupisana u dve-tri zone u širini od desetak
kilometara, orijentisana ka reci. Na osnovu polođaja i oblika kuća otkrivenih na Lepenskom viru,
došlo se do zaključka da su njihovi stanovnici poznavali strane sveta i imali određena
matematika znanja.
4
arhitekturi su pilon, obeliks, stub i boja. Grobnice su predstavljale mesto posmrtnog kulta
njihovih vlasnika odnosno prebivalište pokojnika koje sarže sve što je potrebno za boravak u
zagrobnom svetu. U monumentalnoj arhitekturi egipatskih grobnica razlikujemo dva osnovna
tipa: mastabu i piramidu.
Mastaba
je forma grobnice koju koriste privatna lica početkom Starog
carstva. Bile su obično ukopane u zemlju. Podzemni deo se sastojao iz manje ili više
komplikovanog lavirinta i bar dve grobne prostorije (jedna je prava, a druga lažna da bi zavarala
pljačkaše grobova). U kombinaciji arhitekture nekoliko mastaba naslaganih jedna na drugu
nastala je stepenasta piramida - grobnca kralja Zosera izgrađena oko 2.650. g.p.n.e. Nekih
stotinak godina posle izgradnje ove piramide, počelo je tzv. zlatno doba piramida. Tada su u Gizi
izgrađene najmonumentalnije piramide u istoriji -
Keopsova, Krfrenova
i
Mikerinova.
Sve tri su
bile obložene uglačanim kamenom sa pozlaćeniim vrhovima. Na istoku svake tri piramide se
nalazio pogrebni hram. Porem hrama u dolini Kefrenove piramide, stoji sfinga isklesana od
kamena, čuvar faraonove grobnice u telu lavice sa ljudskom glavom.
Egipatska skulptura spada u najveća umetnička ostvarenja ove civilizacije. Figure su prikazane
strogo frontlno ili u punom profilu, dok je za vladara rezervisana kompozicija (oko i remena
frontalno, glava i noge u profilu). Egipćani su najviše radili u kamenu. Iako je još od ranog
dinastičkog perioda postojalo odlično znanje ljudske anatomije, umetnici nisu težili
predstavljanju pokreta već idealozovanoj formi. Bogovi i vladari su prikazivani samo u dva
položaja: stojeći sa jednom nogom izbačenom napred ili sedeći sa rukama na butinama ili
grudima. Njihove figure su uvek bile frontalne, većih dimenzija od prirodne. Sedeća statua
faraona Kefrena sadrži u sebi karakteristike monumentalne egipatske skulpture.
Egipatsko slikarstvo je nalik skulpturi bilo više konceptualno nego realistično, prateći opšti
kanon umetnosti sa težnjom ka jasnoći prikaza, a ne iluziji: ljudska figura se predstavlja putem
kombinacije anfasa i profila: lice je u profilu sa frontalnim okom koje gleda posmatrača, a telo je
frontalno sa nogama u profilu. Najčešći motivi u egip. slikarstvu su mitološke scene, zatim scene
iz života faraona, ratni prikazi i triumfi, obavljanje kultnih obreda..
3. Mesopotamija - osnove (kultura, religija..)
- U dolini reka Tigra i Eufrata, vrlo rano se javlja zemlljoradnja pa su se već u V milenijumu
p.n.e. pojavile i prve kulture. Ovde se razvila jedna od dve najranije istorijske civilizacije -
Mesopotamija. Nastala je u periodu 3.500-3.000 g.p.n.e., istovremeno kad i Egipat, zauzevšši
teritoriju međurečja Tigra i Eufrata, odnosno područje današnjeg Iraka, istočne Sirije i Irana.
Osnivači Mesopotamske civilizacije u bili Sumeri. Sumeri su počeli da se naseljavaju oko 4.000
g.p.n.e. organizujući čitav niz gradova-država. Mesopotamska kultura je bila samonikla jer ovi
narodi nisu imali kontakta sa drugim kulturama. Nakon Sumerske kulture, primat je preuzela
Akadska, a zatim su usledile Vavilonska i Asirska.
4. Umetnost Mesopotamije - hronologija i osnovne odlike
- Mesopotamska umetnost je bila namenjena živima i bila je vezana za viši sloj društva i
vladajuću klasu. Najzastupljeniji vidovi umetnosti su reljef i slobodna skulptura, koja je obično
manjih dimenzija, od gline ili ređe od kamena, dok se slikarstvo retko javlja. Dominira predstava
ljudskog tela, naglašene fizičke snage, uglavnom loših proporcija sa preuveličanim pojedinim
5
delovima, najčešće glavom. Od materijala je najviše korišćena glina usled nedostatka kamena ili
drveta, pa se tako razvio sistem serijske proizvodnje gleđosanih opeka pomoću kalupa odnosno
dolazi do serijske proizvodnje reljefa (tzv. Reljef orijentalnog tipa) gde se obično prikazuju scene
iz rata ili lov. Gradilo se od opeke i ćerpiča (glina sušena na suncu) pa su usled toga usavršili
konstruktivni sistem sa lukom i svodom.
U pogledu arhitekture, karakteristični objekti su palate i piramide stepenastog oblike tzv.
zigurati.
Sumersko-akadska kultura
(3500-1600. G.p.n.e.) vezana je za različite gradove-države (Ur,
Uruk, Akad, Lagaš i Vavilon) odnosno različite vladarske dinastije. Njihova umetnost je
uglavnom bila namenjena obožavanju meng boga koji je trebao da obezbedi prirodne resurse i
druge pogodnosti za život. Središte sumerskog društva bio je hram zbog čega je morao biti
postavljen na istaknutom mestu - uzvišenoj platformi, koju su ogromnim naporimi gradili ljudi u
formi stepenastih piramida - zigurata.
Asirija
(1000-612. G.p.n.e.) se prostirala od Sinajskog poluostrva do Jermenije, a naziv je dobila
po gradu Asuru u severnoj Mesopotamiji. Iako su Asirci, kao i Sumeri, gradili zgrade od opeke,
kapije i niže delove unutrašnjih zidova važnih protorija oblagali su velikim kamenim pločama, je
je na severu Mesopotamije bilo više kamena. Te ploče su bile ukrašene niskim reljefima ili
kombinacijom reljefa i slobodne i plastike sa zadatkom da na pojdinca ostave utisak moći i
veličanstva. Reljefi sadrže mnoštvo podataka o bitkama, događajima i učesnicima.
Persija
, visoravan okružena planinama istočno od Mesopotamije, dobila je naziv po narodu koji
je 539 g.p.n.e. osvojio Vavilon i postao naslednik Asirskog carstva. Pošto je pokorio Vavilon,
Kir Veliki uzeo je titulu vavilonskog kralja i osnovao carstvo koje se pod njegovim naslednicima
proširilo na Egipat i Malu Aziju. Njihovu umetnost poznajemo na osnovu predmeta koje su
sahranjivali sa mrtvima. Takvi predmeti su od kostiju, drveta ili metala, predstavljaju vrstu
pokretne umetnosti: oružje, konjska oprema, pehari, zdele.. Njihove palate građene su
impresivno sa namerom da slave i veličaju moć vladara. Najreprezenttivnija je bila palata u
Persepolisu.
5. Pojam i hronologija egejskih kultura
- Egejska umetnost vezana je za ostrva Egejskog arhipelaga, Krit i isnočni kopneni deo Grčke tj.
Peloponez. Prvi tragovi egejske kulture zabeleženi su na ovim područjima oko 3.000 g.p.n.e., a
nju je oko 1.100 g.p.n.e. zamenila kultura stare Grčke. U hronološkom smislu, egejska kultura se
deli da tri perioda: Kikladska kultura (3.000-2.000 g.p.n.e.), Kritsko-minojska (2.000-1.500
g.p.n.e.) i Mikenska kultura (1.500-1.100 g.p.n.e.)
6. Umetnost Kiklada - vreme razvoja i osnovne karakteristike
- Ljudi koji su naseljavali Kikladska ostrva u periodu od 2.600 do 2.000 g.p.n.e. nisu ostavili za
sobom skoro nikakve tragove, osim svojih skromnih kamenih grobova i predmeta koje su
sahranjivali sa mrtvima. To su uglavnom bili mermerni idoli koji predstavljaju nagu žensku
figuru sa skrštenim rukama na grudima, za koju se pretpostavljalo da je bila boginja plodnosti.
(pljostat, klinast oblik i stubast vrat, osim nosa gotovo da nemaju lica, naglašene grudi, kolena i
7
9. Grčka umetnost - osnovne karakteristike (kultura, religija..)
- Antička (Stara) Grčka je termin koji se odnosi na civilizaciju grčkih plemena koja se razvila na
području kontinentalne Grčke, Male Azije, Mediterana i na obalama Crnog mora. Početkom V
veka p.n.e. helenska civilizacija je doživela vrhunac kada grad Atina postaje kulturni centar
sveta. Međutim, suparništvo između Atine i Sparte dovelo je do Peloponeskog rata koji je
podelio i oslabio grčki svet, dok su konačno u IV veku p.n.e. grčki gradovi-države pali pod uticaj
Makedonije. Ova nova vojna sila predvođena Aeksandrom Makednoskim pokorila je Persijsko
carstvo, što je omogućilo širenje helenističke kuture sve do Italije, prostora Blliskog istoka i
severne Afrike, gde će dominirati nekoliko vekova. Danas se antička Grčka smatra kolevkom
zapadne civilizacijje i kulturom najznačanijim doprinosom u istoriji čovečanstva (filozofija,
književnost, prirodne nauke, istorija, arhitektura, umetnost..). Helenska civilizacija je kasnije
posebno uticala na Renesansu i Neoklasicizam.
10. Hronologija grčke umetnosti
- Arhajsko doba: sredina VIII veka p.n.e. do početka V veka p.n.e.
Klasična epoha: 480. g.p.n.e. do 323. g.p.n.e. (god. smrti Aleksandra Makedonskog)
Helenistička epoha (helenizam): 323. g.p.n.e. do 146. g.p.n.e. (godine osvajanja Grčke od strane
Rimske republike)
11. Grčka arihitektura - stilovi i tipovi građevina, glavni spomenici
- Grčka arhitektura je poznata po stvaranju tri arhitekronska reda: dorskog, jonskog i korintskog.
Dorski je najstariji red, koji se karakteristično javlja u grčkom kontinentalnom delu i južnoj
Italiji. Dorski stub leži na ravnom podnožju hrama. Sastoj se od stabla i kapitela. Stablo stuba je
sastavljeno od delova, tambura.
Jonski red potiče sa jugozapadne obale jonskog mora i ostrva Male Azije koja su naselil jonski
Grci. Za razliku od dorskog reda, jonski stubovi obično stoje na kitnjastom postolju koje odvaja
osovinu stuba od stilobata. Kapitel ima karakteristične spiralne uvojke.
Korintski red se smatra obogaćenom varijanskom jonskog kapitela ukrašenog stilizovanim
listovima akantusa. Za razliku od prethodna dva, korintski kapitel nema vrat, već samo
prstenastu traku koja formira osnovu kapitela.
Reprezentativni nosioci grčke arhitekture su hramovi. Oni su građeni od velikih kamenih
blokova koji su nalegali bez maltera. Jezgro hrama činio je naos. Najveći i najlepši primer
dorskog hrama predstavlja Partenon, hram posvećen devici Atini, boginji zaštitnici grada Atine,
sagrađen od blistavog belog mermera na dominantnom mestu kraj južne padine Akropolja.
Podignut je u periodu od 448-432. g.p.n.e.) Naos Partenona je širi i kraći nego u drugim
hramovima. Po završetku Partenona, izgrađena je monumentalna kapija na zapadnom ulazu u
Akropolj nazvana Propileji. Nakon izgradnje Propileja, u jonskom stilu gradi se hram Atine Nike
na južnoj strani kapije, u periodu od 427-424. g.p.n.e. Već i složenija građevina izvedena u
jonskom stilu bio je Erehtejon. Krajem V veka, javlja se korintski kapitel koji je prvo korišćen
