ISTORIJA DRŽAVE I PRAVA
1.PREDAVANJE - Prof. Mladen Mandić
Istorija države i prava je pravna grana koja se bavi istorijskim razvojem karakterističnih
civilizacija tačnije njihovih država i njihovih prava.
Postoje 3 metode proucavanja:
1)Prva metoda je istorijska. Ona proučava istorijski aspekt nastanka države i prava
upoređujući ih međusobno.
2)Druga metoda je dijalektičko materijalistička čija suština se sastoji u tezi, antitezi i sintezi, a
znači da u suštini ništa nije vječno i promjenljivo.
3)Treća metoda je komparativna, a služi za upoređivanje tekstova i izvlačenje određenih
zaključaka o nekoj pojavi.
Razni naučnici koji su se bavili istorijom vršili su razne periodizacije - najčešće se
primjenjuje Morganova periodizacija koja je bila vezana za ljudske pronalaske koji su
mjenjali civilizacije.
Prvi period naziva se „prvobitna zajednica“, a iza nje se javlja robovlasništvo, zatim
feudalizam, kapitalizam i socijalizam i na kraju doba globalizacije.
Prvobitna zajednica je karakteristična po tome što nema klasa. Ljudi su živjeli u čoporima.
Dijeli se na dva perioda: divljaštvo i varvarstvo. Ova podjela zasniva se pojavom metala.
Drugi period je period robovlasništva - pojavljuje se kada se pojedinci uspostavljaju kao
plemenske vođe, prisvajaju višak rada i stiču bogatstvo. To je doba u kojem se vode prvi
ratovi. Klase se dijele na robove i robovlasnike. Robovi su bili oruđa koja govore, a rob se
postaje dorobljavanjem ili padanjem u dug. Ovo je pojava prvih država - Vavilon, Egipat,
Sparta, Atina itd.
Treći period - feudalizam u kojem postoje dvije klase. Feudalci i kmetovi. Feudalci - vlasnici
zemlje. Kmetovi - potčinjeni sloj koji radi na zemlji - vezani su za zemlju.
Četvrti period - period kapitalizma. Javlja se u 14-om vijeku na ruševinama feudalizma.
Pojavljuju se dvije nove klase: kapitalisti i radnici. Nema odnosa potčinjenosti.
Peti period - savremeno doba ili doba globalizacije koje počinje na vrhuncu kapitalizma i traje
i dan danas.
Izvori istorije države i prava:
Izvori kao formalni akti mogu biti:
1.Zakoni su najčešći, najvjerodostojniji izvori prava, čijim se proučavanjem može zaključiti
državno uređenje svake države - Hamurabijev zakonik itd.
2.Srednjovjekovni statuti - su akti kojima je vladar davao određena prava pojedinim
gradovima iz kojih se moglo zaključiti ustrojstvo države, a naročito prava - Dubrovački statut
itd.
3.Zakonici su zbir zakona - Dušanov zakonik ili Hamurabijev zakonik.
4.Ustav - najviši pravni akt koji određuje uređenje svake države, tako da on najbolje oslikava
ustrojstvo državne organizacije - Latinski Ustav.
Brak i porodica
- imaju ogroman značaj za razvoj civilizacije, a samim time i države jer u
krajnjem porodica čini nukleus svake države kako u prošlosti tako i danas.
Prva porodica koja se javlja u istoriji je krvno-srodnička porodica - karakteristična je po tome
što se dijelila u tri grupe: 1. starci, 2. roditelji, 3. djeca. Pojavljuju se prve polne zabrane -
zabrana polnih odnosa. Zabranjeni su bili polni odnosi između grupa dok su unutar grupe bili
dozvoljeni.
Porodica Punaluna karakteristična je po tome što braća iz jednog plemena idu u drugo pleme i
žene sestre tog nekog plemena. Polni odnosi su bili dozvoljeni - svih sestara sa svom braćom
- pologamija. Srodstvo se računalo po ženama - majkama jer biološki otac nije bio poznat -
Matrijarhat.
Sindijazmička porodica podrazumjeva brak jednog muškarca i jedne žene. Još uvijek postoji
poligamija.
Patrijahalna porodica predstavlja porodicu jednog muškarca i jedne žene - karakteristično je
zajedničko domaćinstvo, poligamija još nije iščezla, ali se otac već tačnije može odrediti.
Karakteristična je po tome što primat ima najstariji muški član porodice. Žena napušta svoju
porodicu i dolazi u porodicu muža. Djeca pripadaju ocu - srodstvo prema ocu.
Individualna porodica (savremena) - muškarc i žena izjednačeni. Srodstvo se računa i po
majci i po ocu. Nema poligamije.
Svojina
- podrazumjeva pravo titulara da apsolutno raspolaže sa stvarima i pravima. U
početku (prvobitna zajednica) svojina nije postojala, postojalo je prosto prisvajanje plodova -
ko nađe njegovo je.
Prvi oblik svojine javlja se u obliku kolektivne svojine, a podrazumjeva pravo jednog
kolektiva da raspolaže. Svi članovi su ravnopravni i imaju pravo na cjelokupnu imovinu kao i
drugi.
Iza nje se javlja porodična svojina - titular je starješina porodice međutim on nije mogao
otuđiti imovinu bez znanja drugih muških članova porodice.
Nakon toga se javlja privatna imovina (svojina) - ona je takva da služi za sticanje dobiti. Ona
je apsolutna - svi drugi su isključeni iz raspolaganja sa tom imovinom. Privatna imovina je
osnova državnog uređenja – ustavna je.
Lična imovina takođe pripada pojedincu, ali služi za zadovoljavanje ličnih potreba - često se
privatna imovina pretvara u ličnu imovinu i obrnuto.
2. PREDAVANJE
Od prvih grupa ljudskih zajednica, a naručito od formiranja roda i plemena javljaju se
nepisana pravila kojim se pokoravaju pripadnici jedne grupe. Dugotrajnim ponavljanjem ona
prerastaju u običaje.
Običaji su razlikovali grupe, pleme od plemena, civilizaciju od civilizacije, ali su se još uvjek
zasnivali na dobrovoljnom prihvatanju određenih pravila ponašanja.
U trenutcima kada država propisuje sankcije za prekršaj običaja prelazimo u fazu običajnog
prava. Dugi niz godina običajno pravo je bilo dominantno, pa i danas poneki običaji imaju
status običajnog prava.
Drugi pojmovi ili način ponašanja koji je takođe uticao na nastajanje prava bili su tabui (nešto
zabranjeno, što je van razuma ali je zabranjeno).
Prvi tabui koji su uticali na nastanak bili su vezani za materinstvo, djecu, incest, trudne žene
(npr. trudna žena nije mogla spolno općiti s mužem, zatim čedomorstvo – ubistvo u tih 40
dana babinja – smanjena uračunljivost te se nije smatralo ubistvom već čedomorstvom upravo
radi toga – to pravilo vuče korijene iz tabua i običaja). Zabranjeno je bilo da trudna žena
dodiruje zemlju, susreće se sa strancima i priča sa njima. Incest je imao uticaj na formiranje
porodice, k.d. incesta kažnjivo je do 3. godine zatvora.
Razvojem ljudskog roda pojavljuje se pravo taliona i krvne osvete (talion-oko za oko, zub za
zub), tj. da se učinilac kažnjavao na isti način kao što je uradio vama. Krvna osveta – čak i u
narodnoj poslovici se pominje – ko se ne osveti taj se ne posveti, da je lice kojem je načinjeno
neko zlo bio dužan da se osveti, da ubije te je to dovodilo do istrebljivanja porodica. Knez
Danilo je zabranio krvnu osvetu. S vremenom da bi spriječili međusobno uništavanje
zamijenjen je sistemom kompenzacije i zabranjuje se samopomoć. (kompenzacija - tražiti
imovinska dobra i da se na taj način završi krvna osveta)
Samopomoć – uzimanje pravde u svoje ruke, kraljevi su to zabranili, a kaznjavalo se smrću. –
Dušanov zakonik
U prvim segmentima provođenja sankcija prema učiniocima veliku ulogu su imali vračari koji
su dodavali i religiozne kazne, da bi od njih sankcije preuzela država. Religija i pravo su bilo
usko povezani (primjer - da su običaji bili kazne povezane sa religijom - Srbija).
Rimsko pravo je prvo pravo koje je raskinulo odnos religije i prava. Pravo je isključivo
prepušteno državi, država je propisivala pravne norme.
Religija
je poimanje onostranih pojava i pokušaj njihovog objašnjavanja. Religija je usko
povezana sa duhovnošću jer se nije bavila stvarnim događajima i ljudima nego duhom. U
svom početku religija je bila usko povezana za prirodne pojave – u strahu od pojava kao što
su munja, grad, kiša, zemljotresi koje čovjek nije mogao da objasni on je pokušavao da
objasni religijom.
U početku pošto je čovjek bio nezaštićen smatrao je da sve što ga okružuje ima dušu kao i on,
i taj prvi oblik religije naziva se animizam – anima – duša.
Drugi oblik religije bio je totemizam – podrazumjeva da je svaki čovjek ili pleme potiče od
neke životinje češće, a rjeđe od biljke ili je neki predak bio prijatelj sa takvom životinjom te
su pravili toteme sa likom životinje. I u zastavama današnjim su se zadržali orlovi, medvjedi,
drugi primjer je svinga u Egiptu – pola lav pola čovjek).
Kako se razvijala civilizacija tako je i čovjek uređivao pojmove vezane za njegov duhovni
život. Taj period je mnogoboštvo – politeizam. Uvjek je postojao vrhovni bog, kao u državi –
kralj. Svaka sfera imala je boga, npr. Grčka (Zeus) i Rim (Apolon). Sve prirodne pojave su
imale svoje bogove.
U 0-oj godini našoj, odnosno prije rođenja Isusa Krista, u religiji koja je isključila sve bogove
i sve prepisala jednom Bogu je jednoboštvo – monoteizam. Židovi su prvi proklamovali
jednog boga i on gospodari svime na planeti – židovstvo – judeizam.
Iza toga je kršćanstvo – ono se razvilo u krilu judaizma, ideja je jednog Boga i njegovog sina
Isusa Krista.
U isto vrijeme se javlja religija koja je vezana za budizam, u kome Buda nije bog već sveti
čovjek.
Posljednja religija koja se javlja - islam, on se pojavljuje kao refleks kršćanstvu na
Arabljanskom ostrvu, tvorac Muhamed koji je božji poslanik, a ne božji sin.
Religija je odigrala veliku ulogu u razvoju civilizacija i danas je uvezana sa državnim
aparatom i predstavlja jednu od osnovnih poluga u definisanju ljudskog ponašanja.
Stvaranje prvih država
Prve države (isključivši Kinu i Indiju) počinju da se stvaraju oko 2. milenijuma p.n.e javljaju
se u dva osnovna oblika:
- kao istočne despotije
- zapadne robovlasničke države
Istočne despotije razvijaju se oko plodnih ravnica, u dolinama rijeka Tigris, Eufrat, Nil. Prve
države stvaraju Sumeri, od njih potiču sve civilizacije. Zbog vezanosti za zemlju osnovno
zanimanje i osnova države bila je zemljoradnja. Zemljoradnja je uvjek vezana za zemlju i
vodu, pa su države istočne despotije imalo veoma razvijeno navodnjavanje – irigaciono
navodnjavanje – irigaciona kultura. Vođa, kralj, faraon bili su izjednačavani sa bogovima i
sva vlast je bila skoncentrisana u njegovim rukama. On je bio vlasnik cijele države,
zemlje.Religija je bila vrlo dominantna, a sveštenstvo je bilo izmješano sa državnim
funkcijama. Sama riječ nam kaže istočne despotije razvijaju se u dolinama rijeka Persija –
područje današnjeg Irana i Iraka, Vavilon – Irak. Istočne despotije imaju mali broj robova, a
kompletna država oslanjala se na slobodnog seljaka koji je bio vezan za zemlju. Despotije su
bile teokratske države što znači da je vrhovni gospodar ujedno i vrhovni sveštenik (primjer
Crna Gora – Njegoš je bio i gospodar i vladika, obnašao je je i najviše funkcije države i crkve
– knez. Teokrata – vrhovni gospodar i vrhovni sveštenik.
Drugi tip država razvijao se na kamenitim mostovima, na obalama mora, a glavno zanimanje
je trgovina, ribolov, brodogradnja, za razliku od istočnih despotija koje su imale veliki broj
stanovnika one su imale mali broj stanovnika, te su uglavnom bili gradovi-države. Osnovna
pokretačka snaga bili su robovi. Veliki broj robova je nastajao porobljavanjem neprijatelja ili
