Nemanja Baić
12/2006
Оdsjek za hemiju
Prirodno-matematički fakultet
Banja Luka
Seminarski rad:
Nobelova nagrada za hemiju
Predmet: Istorija hemije
Doc. Dr Snežana Uletilović
23. 01. 2009.
1
Nobelova nagrada za hemiju
1. Alfred Nobel – biografija
Alfred Bernhard Nobel
, rođen 21. oktobra 1833 u Stockholmu, Švedska - umro 10.
decembra 1896 u San Remu, Italija. Bio je švedski hemičar, inovator, dramski pisac i
donator. Alfred Nobel je jedno od šestero djece Immanuela Nobela (1801-1872),
švedskog arhitekte, inžinjera i inovatora.
Nobelov otac je bio inventivan inženjer koji je mnogo putovao. Porodica se preselila u
Rusiju (Sankt Petersburg) 1842. godine nakon bankrota očeve radionice. U to vrijeme
familija je bila na rubu siromaštva, a mladi Alfred je radio kao prodavač šibica na ulici.
Kasnije je Nobelov otac nadgledao proizvodnju podvodnih mina koje je sam izmislio i
gde su Alfreda podučavali privatni učitelji. Njegove studije su obuhvatale hemiju i pet
savremenih jezika.
Godine 1850. nastavio je studije hemije u Parizu, a zatim je putovao i po Evropi, prije
nego što je posjetio SAD da bi radio s Eriksonom (Ericsson, 1803.-1899.), švedsko-
američkim pronalazačem brodskog propelera.
Godine 1859. vratio se u Rusiju, a zatim u Švedsku. Veoma ga je interesovala, kao i
njegovog oca, upotreba eksploziva u građevinarstvu, posebno na američkom tržištu u
razvoju.
Godine 1865, počeo je da proizvodi gliceril-trinitrat („nitroglicerin" koji je 1847. otkrio
A. Sobrero /Sobrero, 1812.-1888.), ali je u rukovanju eksplozivnom tečnošću dolazilo do
nesrećnih slučajeva; iste godine njegova fabrika je odletjela u vazduh, uz pet smrtnih
slučajeva (uključujući i njegovog brata Emila).
Godine 1866. je otkrio da je eksploziv bezbjedan ako ga apsorbuje kiselgur (infuzorna
zemlja). Mješavina je prodavana u šipkama premazanim voskom, kao „dinamit".
Godine 1875. pronašao je eksplozivni želatin ili gelignit (nitroglicerin u nitrocelulozi),
čak i bolji eksplozivni agens; a profitirao je iz naftnih polja koja je posedovao u Rusiji.
Njegovi pronalasci su bili raznovrsni i pokriveni sa 355 patenata. Njegovo bogatstvo bilo
je ogromno i veliki dio je ostavljen Fondu za dodjeljivanje Nobelove nagrade. Elemenat
sa rednim brojem 102 je po njemu dobio ime nobelijum. Umro je 1896. godine u svojoj
kući u San Remu, u Italiji.
2
godine u Roterdamu, Holandija. Nobelovu nagradu je dobio
za otkriće zakona hemijske
dinamike i osmotskog pritiska u rastvorima.
Utvrdio je da se veoma razrijeđeni rastvori
ponašaju po matematičkim jednačinama koje važe za gasove.
Rodio se u porodici ljekara. Studirao je hemiju, na Politehničkom institutu u Delftu, a
kasnije na Univerzitetu u Lajdenu, Bonu i Parizu. Doktorirao je na Univerzitetu u Utrehtu
1874. Godine 1874. objavio je rad u kome je objasnio optičku rotaciju kod nekih
materija. Ovu pojavu je tumačio kao posljedicu tetraedarskog rasporeda hemijskih veza
ugljenikovih atoma i njihovih susjeda.
U svome djelu „Hemija u prostoru“ (
La chimie dans l'éspace
) iz 1874., dao je primjere
koji povezuju hemiju i geometriju i tako bio jedan od pionira stereohemije. U ovo doba
ovo je bila revolucionarna ideja koju su dočekale brojne kritike.
Sledeće značajno delo Van 't Hof je objavio 1884. To su bile „Studije o hemijskoj
dinamici“ (
Études de Dynamique chimique
), u kojima je opisao nov metod za opisivanje
reda hemijske reakcije koristeći grafike, i primjenio zakone termodinamike na hemijske
sisteme u ravnoteži. U nauku je uveo pojam hemijskog afiniteta. Kasnije se bavio
hemijom rastvora i teorijom disocijacije elektrolita.
Umro je 1. marta 1911. godine u Šteglicu, Njemačka.
3.2. Svante Avgust Arenijus (1903. godina)
Arenijus je rođen 19. februara 1859. godine. Bio je švedski hemičar, jedan od osnivača
fizičke hemije kao moderne naučne discipline.
Godine 1884. doktorskom disertacijom iz električne provodljivosti elektrolita nije
impresionirao svoje profesore na univerzitetu u Upsali ali je zato za istu 1903. godine
dobio Nobelovu nagradu za hemiju.
U svojoj disertaciji izložio je 56 teza od kojih bi i danas većina bila prihvaćena sa nekim
manjim izmjenama. Najvažnija ideja iz disertacije je objašnjenje eketrične provodljivosti
eletrolita - rastvor soli u vodi je odličan provodnik mada su i čista so i čista voda vrlo
slabi provodnici.
Arenijusovo objašnjenje je bilo da prilikom rastvaranja so disosuje u naelektrisane čestice
(koje je Faradej mnogo ranije nazvao jonima). Faradej je vjerovao da joni nastaju u
procesu eletrolize. Arenijus je, međutim, tvrdio da joni u rastvoru postoje čak i kada
nema eektrične struje. Arenijus je svojom teorijom elektrolitičke disocijacije pokazao da
elektroliti u rastvrima disosuju na jone i ta teorije je danas prihvaćena kao činjenica, jer je
postojanje jona dokazano, kako znamo, strukturnom analizom i u čvrstim supstancama.
Dakle, rastvaranjem jonskih kristala mogu ući u rastvor samo njegovi joni.
Godine 1889. Arenijus je objasnio zašto većina reakcija zahtjeva toplotnu energiju da bi
se odvijala formulišući koncept energije aktivacije, energijske barijere koja mora biti
savladana da bi dva molekula reagovala. Arenijusova jednačina daje kvantitativnu
osnovu za odnos između energije aktivacije i brzine hemijske reakcije.
Arenijus je umro 2. oktobra 1927. godine.
4
3.3. Henri Moasan
(1906. godina)
Ferdinand Frederik Henri Moasan je francuski hemičar, Jevrejin po majčinoj strani
rođen 28. septembra 1852. godine. Dobio je Nobelovu nagradu za hemiju 1906. za rad na
izolaciji fluora iz njegovih jedinjenja.
Za postojanje fluora se znalo mnogo godina, ali pokušaji da se pripremi bili su
neuspješni. Neki su i umrli eksperimentišući i pokušavajući da ga izoluju. Kad se
pripremi, fluor reaguje sa svim oko sebe i ponovo stvara jedinjenja. Njegova velika
reaktivnost je sprječavala pokušaje izolacije.
Moasan je uspjeo da da izoluje stabilan fluor elektrolizom rastvora kalijum hidrogen
fluorida (KHF2) u tekući hidrogen fluorid (HF). Ta mešavina je bila potrebna jer
hidrogen fluorid nije provodnik. Napravio je aparat sa platinsko iridijumskim
elektrodama u platinskom držaču i ohladio je na -50°C. Time je potpuno izolovao
vodonik na negativnim elektrodama, a fluor na pozitivnim elektrodama. To je način kako
se fluor i dan danas proizvodi. Nikl se može koristiti za držanje elementarnog fluora.
Razvija se zaštitni sloj nikl florida, slično kao oksidni slojevi na aluminijumu.
Nastavio je da proučava hemiju fluora. Doprinjeo je razvoju električnih lučnih peći i
pokušao je da stvori dijamante koristeći ugljenik iz drugih jedinjenja.
Tokom 1893. proučavao je fragmente meteorita nađenog u Dijablo kanjonu u Arizoni. U
tim fragmentima je otkrio novi mineral, pa je nakon intenzivnog istraživanja zaključio da
je novi mineral napravljen od silicijumovog karbida. Mineral je 1905. nazvan moasanit u
njegovu čast. Umro je naglo u Parizu februara 1907. godine, kratko nakon dobijanja
Nobelove nagrade. Ne zna se da li su eksperimenti sa opasnim fluorom doprineli
njegovoj preranoj smrti.
3.4. ser Ernest Radeford (1908. godina)
Ernest Radeford (Rutherford) je britanski fizičar je rođen 30. avgusta 1871. godina u
Nilsonu na Novom Zelandu.
Bio je profesor na fakultetu u Montrealu, profesor fizike na univerzitetu u Mančesteru (od
1907. godine), a od 1919. direktor
Kevendiš labaratorije
u Kembridžu. Godine 1903.
izabran je za člana a od 1925.-1930. godine i za predsednika
Kraljevskog društva
.
Nobelovu nagradu za hemiju dobio je 1908. godine za istraživanja dezintegracije
hemijskih elemenata i hemije radioaktivnih supstanci. U početku se bavio proučavanjem
radioaktivnih raspada. Prvi je uočio da se zračenje radijuma sastoji od tri vrste, koje je
nazvao α- β- i γ-zračenje. α-čestice su pozitivne čestice a Radeford je utvrdio da su to
pozitivno naelektrisani atomi helijuma. Zajedno sa F. Soddyem uveo je pojam vrijeme
poluraspada i formulisao zakone radioaktivnog raspada. Oni su pri ispitivanju
radioaktivnih zraka konstatovali da kada radijum ispušta α-zrake nastaje gas helijum, a
sam se djelimično pretvara u radioaktivni gas-radon (emanacija radijuma). Raderford je
vršio oglede propuštanja
a
- čestica kroz tanke metalne folije i pri tome došao do
5
Važno je uočiti da je proizvod, odnosno količnik ove formule konstantan. Kako je ovo
slučaj, smanjenjem koncentracije (razblaživanjem) stepen disocijacije ( ) mora da raste.
Ostvald je uveo i oznaku za konstantu ravnoteže (Lp).
Bavio se i problematikom boja i prvi je uveo danas opšte prihvaćenu podjelu boja prema
hromatskim svojstvima.
Od 1881.-1888. godine je radio kao profesor na Tehničkom univerzitetu u Rigi, Letonija.
Prilikom jedne posete Štokholmu Vilhelm Ostvald je navratio u muzej velikog švedskog
hemičara Berceliusa. Pažljivo je razgledao veoma jednostavnu analitičku vagu Berceliusa
pomoću koje su bile određene atomske težine mnogih elemenata. “Postalo mi je neobično
jasno – sećao se kasnije Ostvald – kako malo zavisi od pribora, a kako mnogo od čoveka
koji pred njim sedi”.
Ostvald je umro 1932. godine u Lajpcigu, Njemačka.
3.6. Marija Kiri (1911. godina)
Marija Sklodovska Kiri je poznata hemičarka i fizičarka poljskog porijekla. Rođena je
7. novembra 1867. godine u Varšavi, Poljska. Imala je i francusko državljanstvo a veći
dio života je i provela u Francuskoj gdje je započela naučnu karijeru. Bila je žena je Pjera
Kirija, a majka Eve Kiri (fr.
Eve Curie
) i Irene Žolio Kiri (fr.
Irène Joliot-Curie
). Vršila
je istraživanja iz hemije i fizike. 1911. godine je dobila Nobelovu nagradu za otkriće
radijuma i polonijuma i istraživanje radijuma.
U njena najveća dostignuća spadaju: rad na teoriji radioaktivnosti, tehnikama razdvajanja
radioaktivnih izotopa kao i otkriće dva nova hemijska elementa – radijuma i polonijuma.
Pod njenim ličnim nadzorom vršena su, prva u svetu, istraživanja o mogućnosti izlječenja
raka pomoću radioaktivnosti. Jedan je od osnivača nove grane hemije - radiohemije.
Dvostruka je dobitnica Nobelove nagrade , prvi put 1903. godine, iz fizike, zajedno sa
mužem i Anrijem Bekerelom za naučna dostignuća u ispitivanju radioaktivnosti, a drugi
put 1911. godine iz hemije. Ona je do danas ostala jedina žena koja je Nobelovu nagradu
dobila dva puta.
Marija se rodila kao peto dijete u učiteljskoj porodici. Njen deda Jozef Sklodovski (polj.
Józef Skłodowski) je bio poznati pedagog. Otac, Vladislav Sklodovski (polj. Władysław
Skłodowski), bio je nastavnik matematike i fizike, kao i direktor dvije varšavske
gimnazije. Majka joj je bolovala od tuberkuloze i preminula je kada je Marija imala 12
godina. Otac joj je bio slobodnih shvatanja, dok je majka bila veoma revnosna
katolikinja.
Završila je gimnaziju 12. juna 1883. godine. Poslije završetka gimnazije, godinu dana je
provela kod oca u Varšavi, gdje je povremeno radila dajući privatne časove. Marija je
1891. godine u Parizu, na Sorboni upisala studije na odsjeku fizike i hemije. Preko dana
je studirala a noću radila dajući privatne časove. Godine 1893. godine je položila kao
prva u generaciji i zaposlila se kao laborant u industrijskoj laboratoriji u Lipmanovim
7
