Istorija pravnih institucija
Struktura prava – savremena pravna nauka u najopštijem smislu definiše pravo kao skup
pravila o ponašanju ljudi koja važe u jednom društvu, a kojima država osigurava primenu.
Pravna grana – skup više ustanova koje regulišu istu oblast društvenih odnosa, po istim
načelima. Skup svih grana prava jedne zemlje sačinjava pravni sistem.
Podela prava: javno i privatno pravo; materijalno i formalno pravo; unutrašnje i međunarodno
pravo.
Podela pravnih sistema: kontinentalno evropski (Civil Law) i Anglosaksonski (Common Law)
Stvaranje pravne istorije kao nauke vezuje se za Školu elegantne jurisprudencije – mos docendi
Gallicus (XVI i XVII vek). Istoriju prava je otkrila ta Škola koja je cvetala naročito u francuskoj u
XVI. Veku. Ime je Škola dobila po nastojanju da se u svom radu ugleda na elegantni stil rimskog
pravnika, a naziv na latinskom mos docendi Gallicus je dobila zbog svog francuskog porekla.
Osnovni postulat Škole elegantne jurisprudencije je bio povratak izvorima i utvrđivanje
porekla pojedinih normi i pravnih ustanova. Tako je prvi put u istoriji pravo počelo da se tumači
i istorijski a ne samo dogmatski. Ova škola je je stvorila pojam istorija prava ili istorija zakona.
Najpoznatiji predstavnik ove škole je Žak Kiža.
Škola prirodnog prava, jusnaturalistička škola – je procvetala u XVII i XVIII veku i predstavlja
drugu fazu u razvoju pravne istorije kao nauke. Ona se zasniva na ideji da pored pozitivnog
prava, koje je istorijski uslovljeno i važi u pojedinim država te je uslovljeno i konkretnim
okolnostima u toj zemlji, postoji i prirodno pravo koje je univerzalno i važi za sve narode i za
sva vremena. Poreklo prirodno prava s različito sagledavalo, pa su jedni verovali da ono
proističe od boga (Toma Akvinski), a drugi da ono izvire iz same prirode (Džon Lok, Žak Žan
Ruso). Racionalizam je razvio uverenje da prirodno pravo proizlazi iz ljudskog razuma.
Jusnaturalizam polazi od uverenja da ne samo priroda, već i pojedinac i društvo podležu
određenim prirodnim zakonitostima. Takvi prirodni zakoni, prirodno pravo po kojima se
upravlja društvo, postoje nezavisno od naše volje i svesti. Najistaknutiji predstavnici su Ruso,
Monteskje i Boden. Ova škola predstavlja temelj opravdanja Frncuske revolucije 1789. god., a
njena osnovna načela utemeljena su u čuvenoj Deklaraciji o pravima čoveka i građanina od
1789. god.
U XIX. veku se javlja novi pravac istorijska pravna škola, sa kojom se konačno formira Opšta
pravna istorija. Većina pravnika danas smatra da se nastanak pravne istorije kao posebne
naučne discipline vezuje ipak za nemačkog pravnika, profesora rimskog prava Karla Fridriha
Savinjija. On je bio osnivač istorijske škole prava. Ona se zasniva na sledećim idejama: negira se
ideja o postojanju nekoj opštevažećeg prava, univerzalnog prava koje je stvorio razum; svaki
narod svoje specifično pravo koje samo njega odlikuje, narodni duh je različit i izrasta iz
naroda; zastupnici ove škole cenili su i izučavali običajno pravo, i smatrali su, da je pravo
podložno evoluciji, nasuprot ideji o večitom i nepromenljivom pravu. Zasluga je ove škole što
su njene pristalice proučile, priredile i izdale veliki broj starih zakona, pre svega iz rimskog
prava i iz srednjovekovnog germanskog prava.
Predmet istorije pravnih institucija je da uočava, proučava, prati i objašnjava, nastanak i razvoj
osnovnih ili najvažnijih pravnih institucija i ustanova koje pripadaju različitim pravnim
sistemima, a na ovom kursu prvenstveno se fokusiramo na sisteme velikih i uticajnih država iz
porodica civilnog i precedentnog prava.
Istorijsko pravni izvori - u pravnoj istoriji može se izdvojiti nekoliko vrsta odnosno grupa izvora
saznanja: arheološki (ostaci javnih i privatnih građevina, oružje, nakit, grobnice, stari novac),
literarni (svi pisani tekstovi koji pružaju saznanja o svom vremenu, a nisu pravni po svom
sadržaju kao npr. anali, letopisi, biografije), pravni spomenici (najvažniji izvori saznanja za
pravnu istoriju. Postoje pravni spomenici opšteg karaktera (zakoni, statuti, kodifikacije, ustavi)
i pojedinačnog karaktera (presude, sudske besede, ugovori, povelje) ).
Periodizacija – radi pouzdanijeg proučavanja prošlosti istoričari su prinuđeni da vrše različite
podele istorije ljudskog društva. Postoje dva osnovna kriterijuma za podelu istorije: prema
stepenu razvijenosti sredstava za proizvodnju i prema vremenskom redosledu događaja.
Najvažnija je vremenska podela istorije ili periodizacija. Zadatak periodizacije u istoriji je da
pronađe određene istorijske događaje koji su bili presudni, i koji bi označavali kraj jednog i
početak drugog perioda. Odrediti takve datume, pa i događaje nije ni malo jednostavno.
Italijan Nikolo Makijaveli iz Firence je sačinio novu periodizaciju. Period grčke i rimske istorije
nazvao je antičkim ili starim vremenima. Doba u kome je Makijaveli živeo (renesansu) nazvao
je novim vekom, jer je smatrao da je nastupilo novo doba. Vreme između antike i novog doba,
postalo je srednji vek. Tako je nastala najprihvaćenija periodizacija koja istoriju ljudskog
društva deli na tri perioda: Stari, Srednji i Novi vek. Tu periodizaciju i mi prihavatamo prateći
istoriju pravnih institucija kroz ta tri perioda. Stari vek – vreme od postanka prvih država u IV
milenijumu pre nove ere, do V veka nove ere kada propada Zapadno Rimsko carstvo; kraj
starog veka obeležava konačno formiranje Vizantije na istoku i početak stvaranja varvarskih
državnih tvorevina na zapadu evrope. Srednji vek – počinje u V veku nove ere, padom
zapadnog rimskog carstva, i traje do XV veka odnosno prema nekim mišljenjima čak do XVIII
veka ( dosta argumenata ima da srednji vek završava znatno ranije, već u XV veku, od kada se
događaju krupne istorijske prekretnice - propast Vizantije, otkriće Amerike, pronalazak baruta
i druga otkrića ). Novi vek – počinje u XV i XVI veku, i on ima tri osnovne faze: Liberalni
kapitalizam, Monopolistički kapitalizam, Državni kapitalizam.
Pvobitna zajednica je početna etapa u razvoju ljudskog društva. Osnovne karakteristike
prvobitne zajednice su: krvnosrodnički princip i jednakost među ljudima. Prva pravila
ponašanja ljudi uslovljena su i oblikovana pod presudnim uticajem ova dva principa.
Krvnosrodnički princip: znači da su najvažniji osnov okupljanja ljudi krvnosrodničke veze (koje
mogu biti stvarne ili izmišljene). Sjedinjavanje dve etničke grupe najčešće je bilo putem
proglašenja tih ljudi za bratstvo jednom od postojećih plemena – što znači veštačkim
inkorporisanjem. U pravnoj istoriji je prihvaćen stav da ono što u prvobitnoj zajednici
povezuje, pa i deli ljude, nije prostor na kome žive, već su to stvarne ili izmišljene srodničke
veze. Jednakost ljudi: u prvobitnoj zajednici proizlazila je iz jako izraženog osećanja
solidarnosti, pojedinac je snažno uklopljen u grupu i njene interese oseća kao svoje. Mada se
se obligacije mogu podeliti prema njihovom izvoru tj. prema osnovu nastanka. U savremenim
pravnim sistemima najčešće obligacioni odnosi nastaju: iz ugovora, prouzrokovane štete,
jednostrane izjave volje, i iz drugih pravnih (zakonom utvrđenih) činjenica. Najvažnija
institucija obligacionog prava je ugovor.
Države starog veka - dele se na dve velike grupe: istočne despotije koje su najstarije države
(karakteriše ih jaka centralizovana vlast monarha) i mlađe antičke države (nastaju od II
milenijuma pre nove ere i u tu grupu se ubrajaju grčki polisi, helenističke monarhije i Rim). Kao
glavna odlika Starog veka, i kao zajednička osobina za sve države tog perioda obično se uzima
određen tip klasnih odnosa – robovlasništvo. Izvori robovlasništva su bili: zarobljavanje u ratu
(najvažniji izvor ropstva), dužničko ropstvo, rađanje od roditelja robova i kažnjavanje
slobodnih građana za dela koja su tada značila teško ogrešenje o moral i vladajuća shvatanja.
Vrste ropstva: patrijarhalno ropstvo (mali broj robova koji nisu stub privrede već pomoćna
radna snaga), orijentalno ropstvo (manji udeo robova u društvu i privredi i nešto je povoljniji
položaj robova) i klasičan oblik ropstva (veći udeo robova čiji je položaj gori nego u
patrijarhalnom ropstvu i privreda je u velikoj meri zasnovana na robovskom radu). Zajedničke
karakteristike robovlasničkih država: dominirala je naturalna privreda, funkcije državnih
organa slabo su diferencirane, država i religija nisu odvojene, dugo traju i to su ratničke i
osvajačke države.
Zajednička obeležja prvih pravnih zbornika: pravnim pravilima se reguliše samo deo
društvenih odnosa, pravna nejednakost, pravo starih pravnih zbornika je nerazvijeno i pod
velikim uticajem religije, kazuističnost, formalizam, personalna egzekucija, objektivna
odgovornost
Najstariji zakonici sveta: Ur-Namu, Zakonik Lipit-Ištar, Ešnunski zakonik, Hamurabijev zakonik,
Hetitski zakonik. Svi zakonici su doneti u državama koje pripadaju istom tipu država Starog
veka – istočnjačkim despotijama.
Hamurabijev zakonik je donet oko 1680. godine pre nove ere (XVII vek pre n.e.). Ispisan je na
crnoj kamenoj steli-stubu, visokom preko dva metra. Na steli se nalazilo 282 propisa (ali
nedostaje oko 35 članova radi oštećenja). Karakteristike zakonika – prvo: Hamurabijev zakonik
predstavlja u osnovi jedan svetovni tekst. U normama zakonika nema religijskih odredbi i
sankcija. Zakonik sadrži religijski uvod u kome Hamurabi tvrdi da su mu bogovi naložili da vlada
narodom i donese ovaj zakonik. Drugo: po formi on deluje kao razvijeni pravni tekst. Na to
ukazuje način formulisanja dispozicije (u kondicionalu), i posle koje sledi sasvim precizna
svetovna sankcija. Treće: kazuističnost- naime on od slučaja do slučaja parcijalno rešava neka
sporna pitanja. Pravne norme se odnose na niz pojedinačnih situacija, bez uopštavanja i
apstraktnog obuhvatanja neodređenog broja slučajeva. Četvrto: iako na prvi pogled Hamurabi
nije izvršio nikakvu sistematizaciju pravnih propisa, ne može se poreći postojanje određene
logike u zakoniku i sistema u izlaganju normi, prilagođeno potrebama tog vremena. Peto: u
Hamurabijevom zakoniku ima i kodifikacije postojeg običajnog prava (zadržava se i široko
primenjuje princip taliona) i menjanja dotadašnjih običaja i uvođenja novih propisa
(ograničeno dužničko ropstvo na tri godine). Šesto: jednaod glavnih osobina po kojima se
prepoznaje Hamurabijev zakonik je brutalan sistem sankcija u kojima dominira smrtna kazna,
talion, sakaćenja. Sedmo: Razvijenost pravnog sistema tog vremena ogleda se najviše u
propisima i pravnim ustanovama u oblasti obligacionih odnosa. Posmatrano u celini smatra se
da je on bio napredniji od npr. mnogo mlađeg rimskog Zakona XII tablica. Hamurabijev zakonik
izuzetnu pažnju poklanja sudovima i suđenju. Sudski postupak je pokretala zainteresovana
stranka, a samo izuzetno državni organ. Značaj Hamurabijevog zakonika: Zakonik
vaviolonskog cara Hamurabija je pravni akt jedne moćne imperije.Primenjivao se na teritoriji
cele Mesopotamije. On je najznačajniji klinastopisni pravni spomenik i jedan od najpotpunijih
istorijskih izvora Starog veka u celini. Hamurabijev zakonik je najvažniji pravni spomenik starog
Istka i svrstava se u razvijenije kasne kodekse. Kako neki pravni istoričari zaključuju one je
„najkrupniji dragulj u lancu sačuvanih pravnih spomenika starog istoka“. Neki zaključci o
značaju Hamurabijevog zakonika: Sa normativnog stanovišta posmatrano, njegove institucije
predstavljaju mešavinu starog preddržavnog i novog državnog prava. Pravne institucije koje
ustanovljava ili uređuje sadrže mešavinu primitivnih i modernih elemenata. Hamurabijev
zakonik je rezultat jedne civilizacije koja se zasniva na iskustvu, a ne na apstrakcijama.
Gortinski zakonik je najstariji sačuvani evropski zakonik. To je epigrafski tekst (pisani
spomenik) iz Grčkog polisa Gortina sa ostrva Krita i najstarija evropska kodifikacija. Gortinski
zakonik je se sastojao iz 12 celina-kolumni, stubaca teksta koji je napisan na velikim kamenim
blokovima, i svaki je imao preko 50 redova (ukupno preko 600 redova teksta). Pisan je
alfabetom i pronađen je 1884. Sadržaj Gortinskog zakonika, pa i njegove institucije, ukazuju da
je to jedan potpuno svetovni tekst čije donošenje nije pratila nikakva mustifikacija. On ne
sadrži ni jednu religijsku sankciju. Najviše pažnje Zakonik posvećuje nasleđivanju. Pravni
položaj žene je prilično povoljan. Pravne ustanove Zakonika svrstavaju se u jedan prelazni
stadijum u grčkom pravu. Njih stepen razvijenosti ocenjuje se između partanskog
najnerazvijenijeg i jednog potpuno razvijenog oblika kakvo je bilo atinsko pravo.
Zakon XII tablica – najstariji rimski pravni spomenik, prva rimska kodifikacija je Zakon XII
tablica. On je nastao polovinom V veka pre nove ere. Uobičajena je podela rimske istorije na
četiri dela: doba „kraljeva“, period republike, principat i dominat. U rimskom društvu toga
doba postojala su dva sistema običajnog prava – patricijski i plebejski. Zakon XII tablica spada u
ius civile – pravo koje je važilo za rimske građane i prihvatila se činjenica da je to jedinsteni
zakon za patricije i plebejce. Oblik: tablice su bile od drveta i bile su izložene na forumu, ali su
izgorele, a ni nove, napravljene od bronze ili slonovače, ne zna se tačno, nisu sačuvane.
Njegove rekonstrukcije iz dela pravnika, besedničara, istoričara nisu sasvim pouzdanr, jer kako
pravni istoričari uočavaju, u njima ima više reda nego što ga je bilo u originalu. Sadržina: prve
tri tablice govore o suđenju i izvršenju presuda, četvrta i peta tablica se odnose porodicu i
nasleđivanje, šesta i sedma tablica govori o imovini i odnosima između suseda, osma i deveta
tablica sadrže odredbe o deliktima, deseta o sahranjivanju a poslednje dve nemaju posebnu
sadržinu jer predstavljaju dopunu ostalih. Uticaj religije je još uvek snažana, na više mesta on
sadrži religijske sankcije. Značaj ovog Zakona je i u tome što je zabranio privilegije. On se na sve
jedanako primenjuje i ličnost građana se poštuje (ne računajući robove). Zakon XII tablica
nikada nije ukinut. On je toliko poštovan da su ga Rimljani u školama učili napamet, poznati
pravnici su pisali o njemu komentare.
Antička Grčka: Smatra se da Grčka istorija započinje u XV veku pre nove ere, nastupanjem
kritsko-mikenskog doba. Istorija Antičke Grčke ima četiri perioda: prvi period je ahajsko doba
pravne sisteme.Iako su antičkog porekla, oni su deo moderne demokratske tradicije; 6.-
načelo efikasnosti i načelo kontradiktornosti bili su osnov atinskog sudovanja. Pokretanje
sudskog postupka je bilo moguće na dva načina: putem privatne tužbe (pokreće
zainteresovano lice, oštećeni ili rođaci ubijenog, ili njegov kirios) i putem javne tužbe
(uvođenje se pripisuje Solonu a tužbu je mogao podneti bilo koji građanin, radi zaštite opšteg
dobra, i pri tome nema nikakve lične interese).
Helenističke pravne ustanove: Helenističko doba – Helenizam obuhvata tri poslednja veka
stare ere i traje do V veka nove ere. Smatra se da je helenistička istorija najsloženija i
nazamršenija epoha antičke istorije. Helenistički svet je nastao mešanjem tri osnovna
elementa: helenskog, makedonskog i istočnjačkog. Aleksandrova imperija je obuhvatala
ogromna prostranstva u Grčkoj, Africi i Aziji. Vladavina Aleksandra Makedonskog je značila kraj
grčkih nezavisnih polisa, a njegova smrt je značila kraj njegove imperije. Nakon smrti
Aleksandra Makedosnkog dolazi do raspadanja njegove imperije i podele na tri dela,
ustanovljene se tri države diadoha (naslednika) kojima su na čelo stajali najistaknutije
vojskovođe: diadoh Antigon Gonata, diadoh Seleuk Prvi Nikator i diadoh Ptolomej Lag.
Zajedničko za sve tri države je snažna centralizacija državne vlasti, kult vladara i njegove
dinastije. Karakter Helenističke države: ona se može kvalifikovati kao „država baština“
odnosno patrimonijalna država, ili apsolutna monarhija. Helenističko pravo predstavlja
mešavinu: 1.- antičkog grčkog prava, 2.- orijentalnog, pre svega egipatskog prava, 3.- rimskog
prava. Helenističko pravo je prvi poznati hibridni pravni sistem u kome su se preplitali elementi
raznih pravnih tradicija.
Feudalna država – feudalizam se uzima kao najkaraktirističnija crta Srednjeg veka. Činjenica je
da u Srednjem veku veliki broj država karakterišu odnosi koji se nazivaju feudalnim. Suštinu
feudalizma u užem smislu čini odnos između seniora i vazala. Feudalizam u širem smislu
označava društvenu ekonomsku formaciju, čiju suštinu čini odnos između dve suprostavljene
klase – feudalaca i kmetova. Obeležja feudalizma su: postojanje posebne lične veze između
seniora vazala, hijerarhijski odnos između seniora i vazala, podeljenost svojine na zemlji,
podeljenost suvereniteta i naturalna privreda. Monarhija je dominantni oblik države u
Srednjem veku, u kome postepeno, u potpunosti zamiru tradicija grčke polisne demokratije i
rimska republikanska tradicija. Bitna obeležja ustanove monarha su:
1. to je po pravilu jedna ličnost, odnosno to je inokosni organ – sastoji se od jednog lica. Time
se ostvaruje ideja da jednu državu predstavlja jedno lice, koje oličava jedinstvo države i
usredsređenost državne vlasti;
2. u pogledu načina konstituisanja organa, karakteristično je nasleđivanje.Po pravilu monarha
nasleđuje njegov neposredni potomak (sin ili kći) ili najbliži srodnik;
3. najvažnija karakteristika monarha jeste njegova pravna neodgovornost to jest
nemogućnost primene pravnih sankcija protiv njegove ličnosti. Monarh nije dužan da poštuje
ni propise koji se odnose na sve građane, odnosno na njega se ne mogu primenjivati sankcije
koje su predviđene za kršenje tih propisa;
4. priroda vlasti monarha određena je, pre dvega, funkcijom poglavara države, kao i njegovim
konkretnim povezivanjem sa ostalim centralnim državnim organima.
Vrste monarhija: staleška, apsolutna, ustavna i parlamentarna.
