1. Zevsov hram u Olimpiji (arhitektura i plastika)
Olimpija, u Elidi na Peloponesu ima izuzetan značaj za razvoj umetnosti svoga doba. Ona je
bila mesto ne samo velikih religioznih sabora nego i zborno mesto Grka iz celog antičkog
sveta. Tu je nikla ideja o plemenitim takmičenjima u duhovnim i fizičkim disciplinama. Pored
atleta, u Olipmiji su se natecali i umetnici-pesnici, govornici, dramski pisci, horezi, skulptori i
arhitekti. Monumentalne građevine, a pre svega Zevsov hram i njegova skulptura, najbolje
ilustruju prirodu i domet takvih napora.
Glavne graevine svetilišta u Olimpiji sagrađene su od porosa, krečnjaka koji prkosi zubu
vremena. Zbog jačeg umetničkog efekta i celishodnije obrade minerala, plastična dekoracija
Zevsovog hrama je rađena od paroskog mramora, koji je sve do danas sačuvao sjaj svoje
beline.
Celokupna umetnost Olimpije je snažno prožeta jonskim i atičkim duhom. Umetnička dela
Olimpije predstavljaju izraz idejne snage i likovne lepote, klasičnog dorskog mira i nemirne
atičke misli, izraz sazrevanja, ako ne iz zrelosti, svesti o slobodi jednog naroda, ili i čoveka
uopšte.
Zevsov hram u Olimpiji poznat nam je gotovo do najmanjih pojedinosti. Njegov arhitekt je
Libon iz Eleje. Ova zgrada duga je 64, a široka nepunih 28 metara. Građena je kao tipični
dorski heksastilni peripteros. Imao je tri glavne prostorije: pronaos, naos i opistodom. U
trobrodnoj celi stubovi su bili na dva sprata. Srednji brod je bio širok i na njegovom kraju se
nalazi glavni ukras hrama – hriselefantinska statua Zevsa, Fidijino delo. Rođak i učitelj slikanja
Fidijin, Panainos, ukrasio je slikama unutrašnjost cele hrama. Poznata su i imena autora spoljne
dekoracije – Peonije (istočni timpanon) i Alkamemnes Stariji (zapadni timpanon). Reljefi na
metopskim poljima na alegoričan način, kroz mitove o Heraklovim podvizima, prikazuju put
kojim je je ovaj heroj, prototip svog naroda, savladao sve prepreke i protivnike.
Timpanonske kompozicije. Te kompozicije su vajarske transpozicije grčke istorije. Sadržaj obeju
kompozicija predstavlja dve priče:
1
na istočnoj strani –prikazan je trenutak pun napetog iščekivanja pred trku na
kvadrigama, između Pelopsa i njegovog budućeg tasta Ojnomaha, kralja Pise.
Ako pobedi, Pelops će dobiti Ojnomahovu ćerku, Hipodameju, koja stoji uz
Pelopsa, obuzeta nadom da će on pobediti. Centralno mesto zauzima Zevs, a
nasuprot prvom paru, sa leve strane, stoje Ojnomah i žena Sterope, zabrinuti i
tužni, jer će, prema proračanstvu, Pelops ubiti Ojnomaha. Kompoziciju
psihološki i logički dopunjavaju figure dvaju staraca, po jednog sa svake strane,
kao simbola životne mudrosti. U uglovima su personifikacije reka Alfeja i
Kladeja. Cela kompozicija ima karakter duboke katarze.
2
na zapadnoj strani – mit o borbi Lapita i Kentaura. Centralno mesto zauzima
figura Apolona, mladog i snažnog. Simetrično raspoređene tu su i figure Tezeja,
lapitskog kralja Pejritoa, Dejidameije i druih lapitskih žena. Kentauri se bore,
pokušavaju da otmu žene. Apolon je na strani Lapita jer je njihov mitski
rodonačelnik. Za razliku od istočnog, ovde je sve u pokretu, u grču borbe. Ova
razlika u dinamici stvara utisak o većem broju figura na ovom nego na
istočnom timpanonu (zabatu). Ustvari, na obe ima po 21 figura – božanski lik u
sredini i po 10 sa strane.
2. Poliklet (Doriforos, Dijadumenos, Ranjena Amazonka)
Poreklom je iz Arga i Hageladesov je učenik. Radio je u bronzi i usavršio tehniku. Pripisuje mu
se Kanon, teorijska rasprava koja se bavi proporcijama i harmonijom – on je prvi teoretičar
grčke skulpture. Njačešći motivi kod Polikleta su figure mladića i devojaka. Uglavnom su to
atlete, takmičari i ratnici. Svi se oni odlikuju jedinstvenim načinom rešavanja proporcija tela.
Takav rad je rezultat njegovih teorijskih shvatanja i studija osnovnih problema skultorskog
dela. Njegova dela sačuvana su u kopijama: Doriforos, Dijadumenos i Ranjena Amazonka.
Nesačuvana dela su Hera za hram u Argu (hriselefantinska) i Dečaci se igraju kockom.
Doriforos (Kopljonoša).
oko 450-440: prikazuje mladog atletu koji je ime dobio po tome što drži
koplje uspravljeno uz telo u levoj ruci. Desna ruka je mirno spuštena niz telo. Težina tela počiva
uglavnom na desnoj nozi, kojom figura istupa napred. Atletsku građu ističu razvijene noge i
masivno izvajani torzo. Sve to otkirva nameru da akcenat skuptorskog efekta stavi na fizičku
stranu. To pokazuje i način na koji je uraena glava – na lici gotovo nema ni traga bilo kakvog
psihičkog izraza i uzbuenja, ni emotivnog ni intelektualnog. Može se reći da je pre svega želeo
da manifestuje načela svog Kanona, da pokaže kako u praksi izgleda harmoničnost i
proporcionalnost pojedinih delova ljudskog tela, slivenih u celinu figuru.
Dijadumenos (Apolon?).
oko 440: Poliklet ovde pokazuje nameru da unese više pokreta u
spoljni izgled i psihološko stanje mladog čoveka. Iako je reč o figuri snažnog mladića, njegovi
pokreti su prikazani više kao fino vibriranje nego kao jači telesni napor. Stav nogu je kao kod
Dorifora, ali je glava blago nagnuta naniže i okrenuta udesno, tako da oči prate pokret ruku
koje drže raširenu traku i uvijaju je oko glave. Sve to ostavlja utisak lepote i gracioznosti, zbog
čega se veruju da je ovo zapravo predstava Apolona. Predstavlje je nag, ali na panju stoji plašt,
a to služi i kao oslonac. To je novina u grčkoj skulpturi i time će se služiti vajari sve više,
naoričito u drugoj polovini V i u IV veku.
Ranjena Amazonka
. Artemidino svetilište u Efesu, oko 430: i ona ima oslonac u obliku
četvrtastkog stuba. Izraz njenog lica pored osećanja bola ženske lepote modelovan je tvrdo i
hladno, jer se radi o liku varvarke. Značajna je po smelosti rešavanja ženske figure – gotovo
sasvim nage grudi, ramena i leđa. Ona je u kratkom hitonu, desnu ruku drži iznad glave i
otkriva ranu koja krvari. Zbog stanja u kom se nalazi, postavljanje odnosa, na koji ona prenosi
dobar deo težine tela, sasvim je prihološki opravdano. (Vidi: Fidijina Ranjena Amazonka)
3. Miron (Diskobolos, Atena i Marsijas)
Svoju umetničku delatnost je vezao za Atinu, a tu je stekao i prva znanja iz skulptorske veštine
u Hageladovoj radionici. Više nego iko pre njega je težio da izrazi pokret, da uhvati trenutak
najvećeg fizičkog i psihičkog napora ljudskog lika. Dobar je poznavalac anatomije i uglavnom je
prikazivao atlete u trenutku pred izvršenje nekog pokreta. Po izboru tema iz palestre i po
obrade nage muške figure, Miron je blizak dorskoj plastici. Po obradi kose, koja je sva u kratkim
i gustim kovrdžama, kao kapa, Miron se još ne oslobađa elemenata arhajskog stila. Po
osnovnom shvatanju i interpretiranju figure je svež i orginalan. Koristio već poznate forme, ali
kao vajar, govorio je svojim jezikom.
Diskobolos, bacač diska
– original je rađen u bronzi. Odlikuje se snagom pokreta kao i
zamišljenim i misaono oplemenjenim licem.
Atena i Marsijas
– kao i kod diskobola, prikazuje silena Marsijasa, mladog i snažnog u trenutku
kada treba da donese važnu odluku - da li da uzme izgubljenu frulu koju mu je Atena pronašla
i bacila pred noge ili da je ne dodiruje, nego ostavi tu gde je. Ako uzme frulu, i takmiči se sa
Apolonom u sviranju možda ga pobedi, a ako je ne uzme, miomići će ga Atenina kletva. Ali
njegovom prirodom vladaju strasti, i on će je uzeti (po Apolonov nalogu, živ je odran). Ova
kompozicija puna je kontrasta između Atene, mirne i dostojanstvene, i Marsijasa, nemirnog
silena.
Od nesačuvanih dela poznate su figure životinja, naročito figura krave kojoj je posvećeno niz
pesničkih epigrama.
4. Fidija (skulptura i plastika)
Fidijin umetnički rad pretežno je vezan za Atinu i Olimpiju. U mlađim godinama izradio je za
svetilište u Delfima veću kompoziciju, livenu u bronzi, na kojoj je prikazao, u čast pobede kod
Maratona, Miltijada okruženog Atenom, Apolonom i trinaestoricom atičkih heroja. Bio je
Atena Lemnija
. Izradio ju je kao votivan dar koji su stanovnici ostrva Lemna poklonili svojoj
zaštitnici. Izgled lika figure je potpuno poznat. Bila je visoka oko 2m. Fidija je predstavio mladu
devojku u dugom hitonu, bez egide i oružja, vedru i spokojnu, bez ratnih briga. U tretiranju
torza se vidi uticaj Hageladesove škole i skulpture prve polovine V veka, ali Lemnijina glava je
prikazana na poseban način. To je ostvarenje velikog umetnika u trenutku velikog stvaralačkog
poleta i nadahnuća. To je lik ženskog božanstva duboko produhovljenog u svojoj lepoti i miru.
Mesto na kojem je stajala figura nije poznato.
Atena Promahos
. Ova figura i figura Atene Partenos imaju karakter monumentalnih figura, dok
je Lemnija bliska prirodnoj veličini. Promahos je stajala na samom platou Akropole. Postament
je bio visok 3m, a sama figura 12m. Promahos znači
predvodnica u boju
. To ime joj je dato tek
kasnije, u rimskoj epohi. Okrenuta licem prema Atini, ona je bdela nad sigurnošću grada.
Postavljanjem ove figure Perikle je hteo da stvori veru u mir i bezbednost života. Figuru
Promahos poznajemo nepotpuno, po njenom liku na atinskom novcu i po drugim manjim
figurama. Ona je bila pod šlemom, sa kopljem u desnoj i štitom u levoj ruci.
Atena Partenos
. Jedan od retkih radova na kom se Fidija potpisao jer je ona u celosti delo
njegovih ruku. Zajedno sa postamentom visoka je 12m. Za njenu obradu utrošeno je oko
150kg zlata. Od zlata su izvajani delovi odeće i ratničke opreme, a od slonove kosti otkriveni
delovi tela. Lepota i uzvišenost njenog lika su odraz ljubavi koju su Atinjani i Fidija osećali
prema samo gradu-državi, čiji je ona bila zaštitnik. Original nije sačuvan. Figura se nalazila na
samom kraju cele Partenona, zaklonjena od prevelike dnevne svetlosti. Na štitu i rubu njenih
sandala prikazane su amazonomahija, kentauromahija i gigantomahija. Po tome se vidi da je
Fidija ovom radu dao pretežno istorijsko-političku a ne religioznu interpretaciju. Na grudima se
nalazila Meduzina glava, u desnoj ruci Nike, a u levoj koplje. Pred nogama joj je stajao štit, a
pored koplja zmija.
Zevs Olimpijski
. Prikazan kako sedi na svom božanskom tronu – izrada sedećih figura zahteva
veće umeće nego izrada stojećih figura. Statua je rađena u hriselefantinskoj tehnici. U desnoj
ruci drži hriselefantinski lik boginja pobede, a u levoj vladarski skiptar, na čijem vrhu je orao
raširenih krila. Na sebi je imao plašt koji je ostavljao veliki deo snažnih grudi otkrivenim. Lice,
ramnea, torzo i ruke rađeni su od slonovače, a plašt od zlata, kao i kosa i brada. Skiptar je
ukrašen dragim kamenjem. Presto je bogato ukrašen pojedinačnim figurama Nika, Hora i
Harita i mitološkim scenama, motivima sa olimpijskih igara, itd. Svi ukrasi dati su sa
osećanjem mere što daje Zevsu dostojanstvo i mir jednog boga i opšteg zaštitnika. Nije
sačuvano u originalu.
Atena Partenos i Zevs su personifikacije i simboli iste ideje i ideala – mira, jedinstva, slobode.
Ranjena Amazonka
. Ova figura rađena je za konkurs za skulpturu Ranjene Amazonke, na kom
su, pored Fidije, učestvovali i Poliklet i Kresilas. Fidijina Amazonka bila je ranjena u prednji dio
lijevog bedra, oslonjena objema rukama na dugo koplje,
otkrivena
lica moleći boginju za pomoć.
Original
od bronze, kopija od
mramora. Fidijina skulptura jeimala laganu odjeću koja je prianjala uz tijelo. Osvojila je 2.
mesto.
6. Osnovne karakteristike grčke skulpture V veka (Poliklet, Miron, Fidija) – Vidi: Pitanja br. 2, 3 i
5
7. Partenon (arhitektura i plastika) – Vidi: Pitanje br. 4
8. Atinski Akropolj – kratka istorija i najvažnije građevine
Akropolj (grčki akros, vrh, polis, grad, doslovce „grad na brdu"), je stenovito brdo, antičko
svetilište posvećeno grčkoj boginji Atini zaštitnici grada Atine, u samom centru doline Atike.
Visine je oko 150 m, a sam vrh čini platforma dimenzija 300h150 m, gdje se nalazi
arhitektonski kompleks. Brdo je prvi put utvrđeno zidovima u mikenskom periodu, a delovi tih
prvih zidina su i danas vidljivi, naročito na jugoistoku Propilaje. Zidovi utvrđenja koji danas
dominiraju su izgrađeni posle persijskih ratova u prvoj polovini 5. veka pre nove ere, za vreme
Temistokla (severni zid) i Kimona (južni zid). Izmene su rađene u Periklovo doba i kasnije, kada
je Akropolj postao glavno uporište grada.
Svetilištu se pristupa sa zapada, jedinog mogućeg pristupa, preko Bolove kapije, jedne od dvije
kapije koje su sagrađene posle invazije herula u 3. veku, (germanskih plemena sa
Skandinavije), ili preko malih vrata ispod hrama Atine Nike. Na ostalim stranama brda postoje
izvori pitke vode još od antičkog doba. Posle kapije stiže se pred monumentalni ulaz u
svetilište, koji se zove Propilaje, izgrađen u klasično doba, koji je projektovao arhitekte
Mnesikla. Hram Atine Nike, izgrađen oko 420. godine p. n. e., a projektovao ga je i nadgledao
izgradnju arhitekta Kalikrata, dominira južni utvrđeni bedem Propilaja. Blizu hrama nalazi se
oltar Afrodite Pandeme, od kojeg je sačuvan samo jedan dio. Suprotno sjevernom krilu
Propilaja, nalazi se pravougaoni oltar, poznat pod imenom „oltar Agripa“, pošto je u prošlosti
bio mjesto gdje se čuvao dar grada grada Atine rimskom vojskovođi Marku Vipsaniju Agripu.
U samom svetilištu, sreću se majstorska djela klasične grčke arhitekture, sagrađena uglavnom
u 5. vijeku p. n. e., u doba Perikla. Partenon, kao pečat stare grčke civilizacije, je najupečatljiviji
od svih. Posvećen Atini Partenoni, sagrađen je u zamenu za dva ranija hrama posvećena istoj
boginji. Između Partenona i Propilaja, duž južnog zida i iskopani u stjenovitom tlu, nalaze se
temelji dve građevine iz 5. vijeka p. n. e., Brauronijon, oltar u čast Artemidi Brauronije i
Kalkoteka, građevina u kojoj su se nalazili zavjetni darovi u bronzi. Istočno od Partenona, nalazi
se mali kružni hram iz 27. godine p. n. e., posvećen Avgustu i Rimu. Na najuzvišenijoj tački, na
istočnoj strani uzvišenja, takođe iskopani u stenovitom tlu, nalaze se temelji oltara Zevsu
Polijeusu. Na sjevernoj strani uzvišenja, nalazi se Erehteon, hram u jonskom stilu posvećen
boginji Atini i bogu Posejdonu Erehteusu, sa svojim poznatim predvorjem koje dominiraju
karijatide. Duž južnog zida Erehteona nalaze se temelji „Starog hrama“, iz 6. veka p. n. e., u
dorskom stilu posvećen Atini Polijas, a koji su uništili Persijanci 480. godine p. n. e. Nešto
kasnije je obnovljen, ali je definitivno srušen 406. godine p. n. e. u drugoj persijskoj invaziji.
Severozapadno od Erehteona, duž severnog zida Akropolja, prostire se Arheforion, mala
kvadratna građevina, gdje su žijele Arheforione, mlade žene koje su na Pantenejema, festivalu
misterije, bile zadužene za prinošenje darova Atini i učestvovale u raznim ritualima inicijacije.
+Pogledati: pitanje 9.
9. Atinski Akropolj- građevine i njihov ukras
Bez Perikla ne bi bilo Partenona, pa ni samog Akropolja u čijoj je skulpturi ostvaren najviši
domet grčke klasične umetnosti. A bez Fidije Periklova epoha ne bi imala ono mesto koje je sa
njim dobila u antičkoj umetnosti. Još su Pisistratovi sinovi posvetili naročitu pažnju Akropolisu,
kad su dogradili u period od 520-510 godine dorsku kolonadu starom hramu Hekatonpedonu,
koji je prvobitno bio sagrađen kao “templum in antis”, podignut odmah posle Solonove vlasti.
Zabeleženo je takođe da je Kimon, obnavljajući Atinu, taj rad započeo uređivanjem pre svega
Akropolisa od rušenja i razaranja koja su ostavili Kserksovi Persijanci, 480.godine. Perikle je
nastavio Kimonovo delo, samo u širim razmerama i na širem planu. Akropolis je, prema
Periklovoj zamisli, trebalo tako izgraditi da bude jasan, razumljiv i uzvišen simbol jedinstva
sviju Grka, okupljenih oko jednog i zajedničkog im ideala, personificiranog u ličnosti Atene
Partenos. Glavna zasluga za plan po kome je uređen Akropolis, za građevine koje su na njemu
podignute i za njihovo umetničko ukrašavanje, pripada arhitektama Iktinosu, Mnesiklu i
Kalikratu I skulptoru Fidiji.Drugu odliku Akropolisa čini relativno mali broj građevina na
njegovom prostoru. Svi glavni objekti su potpunoizdvojeni, čak i udaljeni jedan od drugog. Tako
se posebno doživljava svaki od tri glavna hrama: Partenona, kao središnje i najmonumentalnije
građevine, hrama Nike Artenos, male građevine u jonskom stilu i Erehtejona sa karijatidama,
na kome je takođe prisutno kombinovanje jonskih i dorskih elemenata. Iako je Akropolis fizički
izolovan, on je zapravno idejno i građevinski povezan sa komleksom hramova i drugih javnih
građevina podignutuh na severnoj strani njegovog podnožja, uglavnom na prostoru Agore.
Propileji predstavljaju ulaznu kapiju Akropolisa.U antičkoj arhitekturi, ovakve građevine
predstavljale su monumentalno predvorje, ulazni trem koji obično vodi do komleksa drugih
građevina.
izgled i
plan atinskog Akropolja
10. Mauzolej u Halikarnasu – karakteristike i poreklo osnovnih elemenata građevine
Pogledati: pitanje 11.
Teme na frizovima bile su Amazonomahija, Kentauromahija i trke dvokolica;Uništen je
zemljotresima i ljudskom nepažnjom; Imao je pravougaonu osnovu i bio podelje u tri glavne
zone; Građen je od opeke i obložen mermerom; Grobnica je bila podignuta na brdu nad
gradom
Građevina se nalazila u sredini ograđenog prostora. Prema platformi vodilo je stepenište
flankirano kamenim lavovima. Na platformi su bile brojne statue bogova i boginja, a na
uglovima su se nalazile skulpture ratnika na konjima.
11. Mauzolej u Halikarnasu – skulptura (Skopas, Brijaksid, Leohor i Timotej)
U ovo vreme, kraj V i početak IV veka, javlja se ideja da se mesta pokojnika,uglednijih i
imućnijih građana,vladara,obeležavaju monumentalnim građevinama. Po vladaru Karije,
Mausolu,kome je žena podigla u Halikarnasu raskošnu grobnicu,takve građevine su kasnije
nazvane mausolejima. Odlikama svoje arhitekture i skulpture mausolej je privlačio još u
antičko doba pažnju onih koji su proučavali razvoj građevinske umetnosti. Na svakoj strani
mausoleja svaki umetnik je obradio svoj deo – a to su Leohor,Brijaksid,Skopas i Praksitel-
takmičeći se sa drugima da to što lepše ukrase i ovekoveče. Neki takođe pominju i Timoteja.
Mauzolej je građen od dobro pečene i tvrde opeke, a površina mu je bila obložena
prokonesijskim mermerom, koji je fasadi davao takav sjaj da je izgledalo kao da je sagrađena
od „prozirnog stakla“. Građevina je bila podeljena u 3 zone: osnovu, kolonadu sa 36 jonskih
stubova sa arhitravom, i krov u obliku stepenaste piramide, na čijem se vrhu nalazila kvadriga
sa figurama Mausola,bogatog kralja Karije i žene mu Artemisije. Mermernu kvadrigu Plinije
pripisuje vajaru Pitidu. Smatra se da su Skopas i Leohares radili ukrase na istočnoj i zapadnoj,
a Timotej i Brijaksid na severnoj i južnoj strain mausoleja. Teme na reljefnim kompozicijama
bile su scene iz kentauromahije,amazonomahije i trke na kolima. Ideja vajara bila je da prikažu
lepotu ljudskih i životinjskih figura, od kojih najveću snagu pokreta ima figura konja. Statua
