1. Vizantijska umetnost u doba Justinijana (527-565)- osnovne karakteristike.

Umetnost

u službi pobožnosti, u korist vere, ali i političke moći. Za vreme Justinijanove vladavine
Carigrad postaje umetnicka prestonica. Njegovu eru nazivali su zlatnim dobom. Za vreme
Justinijana Ravena je bila glavno uporiste Vizantijske vlasti u Italiji.

Ponavljanje uzora- uobičajena arhitektura i utvrdjeni ikonografski programi. Uticaj
liturgije na arhitekturu i slikarstvo.

i t ek

t u

r a

- prenošenje krstionica i moštiju pod

krov crkve. Centralni plan kultnih gradjevina I skromne razmere. Odnos prostor- služba (niska
pregrada izmedju oltara i naosa.)

San Vitale u Raveni

--najznamenitija crkva tog vremena.Crkva je dobro osvetljena,

osmougaone osnove sa kupolom. Stubovi, kapiteli i crkveni mobilijar bogato su ukrašeni.

Sv. Sofija u Carigradu-

Crkvu je podigao car Justinijan. Velikih je dimenzija , a spolja crkva

ima piramidalnu siluetu.
Crkve većinom plana upisanog krsta sa kupolom. gradjene kamenom, opekom ili alternacijom
kamena i opeke. Najvažnija umetnička središta- Carigrad, Solun, Mistra.
Uticaj liturgije na arhitekturu i slikarstvo
Estetika zadržava samo ono što je tipično i trajno
Glavne karakteristike- blistava boja,snaga linije, bez individualnosti, nema
perspektive,spljostene forme.
Ljudska figura dominantna i uvecana, inverzna perspektiva, bez telesnost, asketizam,
sematizacija, stilizacija, prikaz spiritualnog sveta.

i k

Neprestani uticaj antike- renesanse, kao i grčko-rimskih portreta. Slika u službi vere

i pobožnosti. Slike su rasprostranjenije od radova u slonovači I drugih skulptura. San Vitale je
ukrašena mozaicima U konceptu programa mozaika iskazano je jedinstvo političke i duhovne
vlasti.
N

o z a i c i m

a se mogu zapaziti, dematerijalizacija i idealizacija i likovi sa karakterističnim

krupnim očima, malim usnama i izduženim uzanim nosom, Ikona je slika Hristove licnosti se
poštuje i odaje joj se čast, a sama njena materija se ne obožava. Smatrane su portretima.
M

i n i j a t u r e - Minijature u rukopisima, čuvanje antičkih tradicija i promene u estetikim
tokovima. Paganske sadržine.
Z

i dno

s li

k a r s t v o - Slikari tonskom obradom volumena i naglašenom konturom stvaraju

plastičnu čvrstinu oblika, naglašavaju dramu i ekspresiju. Linija postaje osnovni element u
obradi figura. Od skulpturalnih predmeta u Vizantiji su poznati Svadbeni kovčežić, tanjir na
kome su prikazani Venra i Adonis, kao i tanjir Silen i menada, po uzoru na antiku.

2. Vizantijska arhitektura u doba Justinijana

Umetnost  j e   u  službi  pobožnosti,  u  korist  vere,  i političke  moći.  Ponavljanje  uzora-
uobičajena  arhitektura  i  utvrdjeni ikonografski  programi. Najbogatija  grupa  spomenika
prvog  zlatnog doba  očuvana  je  u  Raveni.  Najvažnija  umetnička središta- Carigrad,
Solun, Mistra. Centralni plan kultnih gradjevina sa kupolom od VI veka   - prenošenje
krstionica i moštiju pod krov crkve. Skromne razmere gradjevina.
Uticaj liturgije i ritualnih radnji  na  uobličavanje  osnovnih  delova  i  celine  hrama,  niska
pregrada  izmedju oltara  i  naosa.  U manastirskim crkvama ne postoji odvajanje delova za
monahe i za svetovnjake.

San Vitale u Raveni

- najznamenitija crkva tog vremena. Crkva je dobro osvetljena,

osmougaone  osnove  sa  kupolom. Stubovi, kapiteli i crkveni mobilijar bogato su ukrašeni.
Crkva je ukrašena mozaicima na kojima su prikazani  Hristos,  simbolične  scene,  andjeli..U
konceptu  mozaika  iskazano  je  jedinstvo  političke  i duhovne vlasti.

Sv. Sofija u Carigradu-

podigao car Justinijan. Zidovi imaju brojne velike otvore koji

osvetljavaju unutrašnji prostor. Spolja crkva ima piramidalnu siluetu. Stubovi, kapiteli i

crkveni mobilijar bogato su ukrašeni ornamentalnim detaljima. Kupola počiva na četiri luka,
a zidovi ispod luka nemaju konstruktivnu funkciju. Prelaz od kvadrata do kružnog oboda
kupole izveden je pomoću,

pandantifa

, takvo rešenje omogućuje gradjenje viših, svetlijih

kupola. Crkve većinom plana upisanog krsta sa kupolom. gradjene kamenom, opekom ili
alternacijom kamena i opeke. Polet umetnosti posle
1261.-tradicionalna rešenja u arhitekturi, Carigrad-uobičajeni način zidanja kamenom i
opekom.

U viz. arh. više nije stvorena nijedna gradjevina koja bi se merila sa sv. Sofijom. Crkve

drugog zlatnog doba su bile skromnih razmera i njihova najčešća osnova je grčki krst, a gl.

karakteristika je kupola na kvadratnoj osnovi. Najveća i najraskošnija crkva drugog zlatnog

doba je

Sv. Marko

u Veneciji.

San Vitale u Raveni- arhitektura i mozaici

Najznamenitija crkva tog vremena. Osnova je osmougaona sa kupolom, dobro je osvetljena.
S Vitale je bogat po prostornim efektima: ispod prozorskog/lateralnog zida zid gl. broda
pretvorio se u niz polukružnih niša. Bočni brod dobio je sprat. Nova tehnika konstrukcije
svoda dozvoljava velike prozore na svim visinama, pa se unutrasnjost kupa u svetlosti.
Odeljak za oltar zasvodjen je krstastim svodom, iza koga lezi apsida na istoku I narteks na
suprotnoj strani (ciji cudan nesimetrican polozaj jos uvek nije razjasnjen.
Unutrašnji prostor crkve, isto kao i mozaici poseduje vitkost koja stremi u vis.
U crkvi se nalaze dva čuvena

mozaika

sa obe strane oltara. Na jednom je carica Teodora

okružena damama, a na drugom car Justinijan i episkop Maksimilijan okruženi senatorima.
Tim mozaicima počinje vizantijski stil u slikarstvu. Karakteristične su visoke, izdužene
figure, frontalno postavljene sa krupnim očima, bez nagoveštaja pokreta. I lica i tela su
uobličena prema idealnom tipu. Raskošna odeća. Svaki nagovestaj pokreta ili promene
brizljivo je iskljucen, frontalni likovi kao da prikazuju nebeski, a ne zemaljski dvor. Ovo
jedinstvo politicke I duhovne vlasti tacno odrazava “bozansko kraljevstvo” vizantijskog
cara. Justinijan I Teodora su zapravo prikazani kao analogija za Hrista I Bogorodicu.

Stubovi, kapiteli i crkveni mobilijar bogato su ukrašeni. Crkva je ukrašena mozaicima na
kojima su prikazani Hristos, simbolične scene, andjeli, svetitelji, starozavetni proroci,
starozavetne scene.U konceptu mozaika iskazano je jedinstvo političke i duhovne vlasti. Na
mozaicima se mogu zapaziti novi estetski stavovi, dematerijalizacija i idealizacija i likovi sa
karakterističnim krupnim očima, malim usnama i izduženim uzanim nosom.

Crkva

San Vitale

u Raveni je ukrašena mozaicima na kojima su prikazani Hristos, simbolične

scene, andjeli, svetitelji, starozavetni proroci, starozavetne scene.. Hrist golobrad sedi na sferi
koja simbolise nebeski svod, andjeo nosi predstavu crkve.
Hrist prikazan simbolicno u obliku jagnjeta prepoznajemo ga po krstastom nimbu, lozice
simboli raja.
Dva mozaika u San Vitale predstavljaju početak vizant. slikarstva koji se nalaze sa obe strane
oltara. Na jednom je carica Teodora okružena damama, a na drugom car Justinijan i episkop
Maksimilijan okruženi senatorima. Tim mozaicima počinje vizantijski stil u slikarstvu.
Karakteristične su visoke, izdužene figure, frontalno postavljene sa krupnim očima, bez
nagoveštaja pokreta. I lica i tela su uobličena prema idealnom tipu. Raskošna odeća.

6.Slikarstvo u doba Justinijana (527-565)- mozaici, ikone, minijature

Neprestani

uticaj antike

- renesanse (Makedonaca, Komnina, Paleologa)

Ponavljanje

uzora- utvrdjeni ikonografski obrasci.

i k

u službi vere i pobožnosti.Uticaj liturgije i ritualnih radnji na uobličavanje ukrasa u crkvi.

Slike su rasprostranjenije od radova u slonovači i drugih skulptura. Vide se uticaji grčko-

rimskih portreta.

U konceptu programa

mozaika

iskazano je jedinstvo političke i duhovne vlasti. Na m

o z a i c i m

se mogu zapaziti novi estetski stavovi, dematerijalizacija i idealizacija i likovi sa

karakterističnim krupnim očima, malim usnama i izduženim uzanim nosom.

i n

i j a t u

r e

su bile paganske sadržine. Neke minijature su-

Purpurni carski rukopisi, Rosansko

jevanđelje, Kotonova biblija

Protivnici ikona

su smatrali da je ikona idolopoklonstvo. Hristos ima jednu ličnost a dve

prirode- božansku i ljudsku. Ik

ona

je slika Hristove licnosti I ona se poštuje i odaje joj se čast,

a sama njena materija se ne obožava. Ikone su se morale potčinjavati etičkim pravilima.

Razvoj viz. slikarstva posle Justinijana bio je prekinut ikonoboračkim raspravama.Carskim

ediktom 726, zabranjene su religiozne slike. Najdragocenije viz. Ikone jesu minijaturni mozaici

radjeni na drvenim pločicama, a ne slike. Kod

zidnog slikarstva

slikari tonskom obradom

volumena i naglašenom konturom stvaraju plastičnu čvrstinu oblika, naglašavaju dramu i

ekspresiju, ponekad izobličavaju likove.

7. Ikonoborska kriza

Razvoj vizantijskog slikarstva I vajarstva posle Justinijanovog doba bo je prekinut
ikonoborackim rasprama. One su pocele jednim carskim ediktom iz 726. kojim su zabranjene
religiozne slike. Usledilo je uništavanje slika u Carstvu. Čitava oblast prikazivanja svetih
likova bila je zabranjena, ali profano slikarstvo je bilo dozvoljeno. Ta borba je besela vise od
sto godina I podelila je narod u dva neprijateljska tabora.

Ikonoborci

(protivnici ikona), kojima

je na celu bio car I koji su imali podrsku uglavnom u istocnim provincijama, uporno su ostajali
pri doslovnoj interpretaciji biblijske zabrane pravljenja kipova jer one potpomazu
idolopoklonstvo; oni su zeleli da ogranice versku umetnost na apstraktne simbole I biljne I
zivotinjske oblike. Njihove protivnike

ikonofile

predvodili su kaludjeri. Oni su bili

usredsredjeni u zapadnim provincijama, gde je verski edikt uglavnom ostao bez dejstva. Koreni
sukoba bili su veoma duboki: Protivnici ikona smatrali su da se bestelesna i nedokučiva
božanska priroda Hrista ne može predstaviti, što je značilo da se predstavljanjem isključivo
ljudske prirode narušava dogma o dvostrukoj prirodi Hristovoj time što se deo uzima za celinu.
Ikonofili su naznačili da u Hristu jasno treba razlikovati ličnost i prirodu. Hristos ima jednu
ličnost (ipostas), a dve prirode- božansku i ljudsku. Ikona je slika Hristove ipostasi (u kojoj su
obe njegove prirode)
S druge strane, slika (ikona) se poštuje i odaje joj se čast, a sama njena materija se ne obožava.
Čini se jasno razdvajanje između ikone i idola, ona nije mesto u kome boravi svetitelj ili
božanstvo, ikonama se mora ukazivati poštovanje i one ne smeju biti predmet obožavanja
Ova raspra takodje je oznacila I definitivan raskid izmedju katolicizma I pravoslavlja.

Cini se da je ikonoborstvo dovelo do obnavljanja interesovanja za svetovnu umetnost, koja nije
bila pogodjena zabranom. To nam moze pomoci da objasnimo iznenadnu ponovnu pojavu
poznih klasicnih motiva u umetnosti drugog zlatnog doba
Ikonoborstvo je potrajalo sve do 843. kada je carica Teodora obnovila upotrebu i kult ikona

Teodor Studit

je tvrdio da su ikone neophodne. Ikone su se morale potčinjavati etičkim

pravilima i utvrdjenim uzorcima koji se stalno ponavljaju.

Bogorodica na prestolu

je delo ove

vrste. Za veme ikonoboračkih rasprava, glavni argument u korist svetih slika bilo je
tvrdjenje da je sam Hrist dozvolio sv. Luki da naslika njegov portret. Te prve svete slike su
bile uzor za kasnije slikane portrete. Takve slike, ikone su se razvile u ranohriščanskom
periodu na drvenim pločama. Najvažnija je

Bogorodica iz crkve Sta Francesca Romana u

Rimu

- fina gradacija senki i svetlosti.. Sami oblici odražavaju ideal ljudske lepote.

Najdragocenije viz. ikone jesu minijaturni mozaici radjeni na drvenim pločicama, a ne slike.

08.

Minijature srednjevizantijskog doba (vreme Makedonaca, Kominina i

Anđela)

Pariski psaltir

– Neodoljivo je iskusenje da ga odredimo u starije doba: ne samo sto

nalazimo pejzaz koji nas podseca na pompejske zidne slike, vec I figure ocigledno vode
poreklo od klasicnih modela. David opcinjava divlje zivotinje svojom muzikom, a njegovi
drugovi su alegoricne figure koje nemaju nikakve veze s Biblijom – mlada zena kraj Davida je
Melodija, ona druga koja se stidljivo skriva iza stuba je Odjek, dok je muska figura sa stablom
drveta personifikacija Vitlejemske gore. Kasni datum nastanka ove slike vidi se jedino u
izvesnim kvalitetima stila, kao sto je apstraktna cik-cak sara nabora na draperiji koja pokriva
noge Melodije.
b)

v it

I su

s a N

a v i n

-ilustracije svitka su rasporedjene u jednom nizu. Rukopis je radjen

lakim crtežom, nadahnut carskim trijumfalnim stubovima.
c)

e n

o l og

a s i l i j a I I

- Čudo u Honi, upisana su imena slikara. Minijature različitih izvodjača

malo se razlikuju jedne od drugih.
d)

Slo

v a J o v ana

l a t o us

t o g

- delikatonost, prisnost, akcenat na humanizmu, nema

hijerarhijskog pristupa. Klasični uzor i graficizam i živ kolorit pod uticajem emalja.
e)

s a l t i r

- obnavljanje antičkih tradicija (renesansna Komnina). Najlepša dela drugog zlatnog

doba odlikuju se klasicizmom.

9.Arhitektura srednjegvizantijskog doba (vreme Makedonaca, Komnina i Anđela).

Karakteristike- skromne dimenzije, manastirski duh, osnova grčki krst, kupola na kvadratnoj
osnovi koja počivana valjkastom tamburu sa visokim prozorima, alternacija kamena i opeke.
Nema odredjenog osnovnog tipa za izgradnju, ali je svaki imao jednu srednju prostoriju sa
kupolom, male dimenzije, složenost oblika, i suptilnost; nestaje jednostavnost, povećavanje
lukova na prozorima, unutrašnji zidovi ispunjeni su radovima u kamenu.
Nova crkva Vasilija I nije sačuvana, Carigrad IX vek.

Severna crkva manastira Konstantina Lipsa- Bogorodičina crkva najstarija sačuvana, Carigrad

X vek. Mirelon- Spratna crkva uz palatu, Carigrad X vek. Velika Lavra- Sveta Gora Xvek-

polukružne pevnice za smeštaj horova, monaha čine trikonhosni plan. Crkva Hosios Luke

(Fokidi, X vek).

Nea Moni, Hios- kupola na osam trompi. Manastirska crkva u Dafni (XI vek)- zidanje

kamenom I opekom.

Manastir Pantokrator (Carigrad, XII vek) Dinastički manastir Komnina, grobna crkva.

10. Mozaici srednjegvizantijskog doba (vreme Makedonaca, Komnina i Anđela).

ciklusa scena. U oltaru u apsidi  je  Bogorodica sa malim Hristom okružena andjelima (kao  u
Hosios  Luki),  a  u  bočnim  prostorima  uobičajeni  svetitelji. U  kupoli  su  uobičajene
predstave.U naosu trompe i gornje delove zidova zauzimaju scene Velikih praznika dopunjene
prizorima iz Bogorodičinog života (Rodjenje Bogorodice, Poklonjenje mudraca) i Hristovih
javljanja posle vaskrsenja (Neverovanje Tomino). U nižim delovima zidova i u bočnim
prostorima prikazani su različiti  svetitelji. U  priprati  su  scene ciklusa života Bogorodice
(zaštitnice  hrama) u  južnom i Stradanja u severnom delu. Kompozicije su skladne, figure
finih silueta i pokreta, oblikovane sa osećajem za punoću oblika koje upućuje na antička
nadahnuća. Podkupolni prostor uočljiv je i kod crkve u Dafni gde je očuvana slikarska
dekoracija kupole, bolje nego u Hosios Luki. U središnjem delu kupole nalazi se slika Hrista
Pantokratora izradjena u mozaiku na zlatnoj pozadini sa manjim figurama 16-orice proroka
postavljenih izmedju prozora. U uglovima vidimo 4 prizora Blagovesti, rodjenje,  krštenje  I
preobraženje.  Čitav  ciklus  je  u  skladu  sa  geometrijskim  odnosom  slika,  sličan strogi red
vlada I u unutrašnjosti. Pojava poznih klasičnih motiva u umetnosti drugog zlatnog doba. Dela
koja  se  odlikuju  klasicizmom su  i  najlepša.  Medju  njima  je  i

Raspeće

, mozaik iz

manastirske crkve u Dafni. Tu se ne vidi težnja ka realističkom okviru, ali je kompozicija puna
ravnoteže i jasnoće. Možda je najveće ostvarenje drugog zlatnog doba bilo unošenje crte
samilosti u crkvenu umetnost. Isto tako mozaik kupole u Dafni potiče iz ove tradicije.

Monumentalno slikarstvo srednjevizantijskog doba -mozaici I

freske.

Slikarstvo obuhvata dva perioda –

rani klasični period

(do X veka): antički uzori, svetlost ima realni karakter, bočna senka,

prostor je dublji, figura pokretnija.

Drugi-kasni klasični period

(kraj X veka)- tanja figura, naglašen asketski izgled, prostor

plići, gest smireniji, oblik svedeniji, j a v l j a s e p ejzaž, prefinjenija stilizacija.

Vrhunac slikarstva u doba Komnina- scene svedene na neophodne, figure oslobodjene težine,

linija je osnovni element u obradi figure, deformacija I stilizacija likova zbog expresije.

Crkva Hosios Luka

- U kripti 11 jevandjeoskih scena, likovi apostola i svetitelja u

svodovima, pokraj ulaza Luka osvećeni i Hristos koji blagosilja grupu monaha

Crkva Sv. Sofija

- Trobrodna bazilika (koju je arhiepiskop Lav obnovio), u kojoj se

slikarstvo ovog sloja sačuvalo u oltarskom prostoru i u priprati, imala je veoma učeno sročen
program tema, među kojima treba pomenuti jednu od najranijih predstava Pričešća apostola

Slikari tonskom obradom volumena i naglašenom konturom stvaraju plastičnu čvrstinu oblika,

naglašavaju dramu i ekspresiju, ponekad izobličavaju likove, slede antiklasičnu struju u

umetnosti koju je prevashodno zanimalo kako predstaviti duhovni svet asketizma i

ovozemaljskog uz zanemarivanje fizičkog i materijalnog

Crkva Sv. Pantelejmon u Nerezu

- Crkva razvijenog upisanog krsta sa pet kupola i

pripratom
U oltaru ima sve uobičajene predstave (uključujući Službu arhijereja pred Hetimasijom), u
malim kupolama različite likove Hrista, u naosu ciklus Velikih praznika dopunjen scenama
Stradanja i dvema epizodama iz Bogorodičinog života i figure svetitelja u donjoj zoni
U priprati je bio prikazan ciklus sv. Pantelejmona (patrona hrama)
Naglasenija linija i ekspresija. Pejzaz u funkciji slike
Figure lisene tezine, izduzene, lice u maski, draperije razigrane.

freska uz iconostas- svedenost učesnika, figura oslobodjena težine, deformacija usled

expresije. Jedna od najlepših figura u donjoj zoni naslikana u trolisnom okviru na plavoj

pozadini, sa biljnim ornamentima i motivima u vizantijskom stilu.

Pojava poznih klasičnih motiva u umetnosti drugog zlatnog doba. Dela koja

se odlikuju klasicizmom su i najlepša. Medju njima je i

Raspeće

, mozaik iz manastirske crkve

Dafni

.Tu se ne vidi težnja ka realističkom okviru, ali je kompozicija puna ravnoteže i