1.Paleolit-pećinske slike
Paleolit ili starije kameno doba je faza ljudskog razvoja koja je trajala otprilike od 40.000 do 10.000 godine pre
nove ere.Najupečatljivija dela paleolitske umetnosti jesu slike životinja koje su urezane,naslikane ili isklesane na
kamenim površinama pećina.U nedavno otkivenoj pećini Šove u Francuskoj susrećemo se sa najstarijim
poznatim pećinskim slikama. Paleolitski umetnik poseduje oštro posmatračko oko koji snažu izražajnost na
crtežima postiže sigurnim,prefinjenim i čvrstim konturama životinja.Osim Šovea glavni lokaliteti su Altamira u
Španiji i Lasko u Francuskoj.U pećinama Lasko i Šove mnoštvo bizona,jelena i konja u divljem je trku duž
zidova tavanice.Neke od životinja jednostavno su obeležene crnom linijom,a druge su ispunjene živim zemljanim
bojama, ali sve izgledaju tajanstveno životno.Stil u tim dvema pećinama u osnovi je isti uprkos vremenskoj
razdvojenosti od više hiljada godina što svedoči o izvanrednoj stabilnosti paleolitske kulture. Paleolitska
umetnost uspela je da opstane netaknuta hiljadama godina jer se slike nikad ne nalaze blizu otvora pećine gde bi
mogle biti izložene pogledu i razaranju,već samo u najmračnijim udubljenjima,što dalje od ulaza,često iza
zamršenog spleta hodnika,a do nekih se može doći samo puzeći. Skrivene duboko u unutrašnjosti zemlje i
zastićene od namerika slike su značile mnogo više od puke dekoracije.Prema tradicionalnom objasnjenju njihovo
poreklo se dovodi u vezu sa lovačkom magijom te ubijanjem slika životinje, ljudi starijeg kamenog doba verovali
su da su ubili njen životni duh;ta ideja se kasnije razvila u ritual plodnosti,a sprovodila se duboko u unutrašnjosti
zemlje. Pošto bi jednom bila upotrebljana u magijske svrhe,predstava je gubila značaj i zato su životinje često
slikane jedna preko druge.Pojedinci koji su posedovali veštinu da prepoznaju oblike u steni ili da naslikaju
zivotinje dobijali su posebno mesto u zajednici kao vracevi. Postojanje pećinskih obreda vezanih za ljudsku,ali i
životinjsku plodnost izgleda da je potvrđeno jedinstvenom grupom paleolitskih crteža pronađenih na zidovima
pećine Adaure u blizini Palerma na Siciliji.Crteži su urezani u stenu brzim i sigurnim crtama,a prikazuju ljudske
figure u pokretima sličnim plesu i uz njih i životinje. Kao i u pećini Lasko ponovo nailazimo na nekoliko slojeva
likova prikazanih jedan preko drugog.U mnogim primerima cini se da je oblik zivotinje nadahnut prirodnim
oblikom stene, tako da je njeno telo jednostavno ispupčenje,a obris sledi žilu ili pukotinu u kamenu.
2.Paleolit-sitna plastika i figurine
Osim pećinske umetnosti velikog formata,žitelji starijeg paleolita pravili su crteže i rezbarije veličine dlana,
izrađene od kosti,roga ili kamena.Najstarije statuete ,stare 30 000 godina, pronađene u pećini u jugozapanoj
Nemačkoj, napravljene su od mamutovih kljova kao npr figura sa ljudskim telom i macijom glavom od
mamutovih kljova.Izrada ovakve statue sa primitivnim alatom nije bila lak posao zbog tezine rezanja i
oblikovanja sasusene mamutove kjove.Međutim,one su tako dobro izrađene da su sigurno plod umetničke
tradicije duge nekoliko hiljada godina.Ljupke i skladne linije statue konja u trku teško bi bolje izveo i skulptor
novijeg doba.Neke od ovih rezbarija navode na zaključak da su predmeti nastali prepoznavanjem i doradom
slučajne sličnosti. Majstorski izrađen „Bizon“ od jelenjeg roga svoje zbijene i izražene konture delimično duguje
obliku roga iz kojeg je izrezbaren.Stariji stanovnici kamenog doba zadovoljavali su se skupljanjem kamena u
čijem su obliku videli nešto magično.Zivotinje su bile cesta tema skulptora kao i slika.Kozorozi oblikovani od
roga sobova sluzili su kao bacaci koplja.Kukom pricvrsceni za koplje na kraju drske omogucavali su lovcu da ga
uspesnije zabaci.Zene su cesta tema skulpture praistorijskog doba.Jedna od najpoznatijih je Dama sa kapuljacom
pronađena na jugu Francuske.Kosa je sematska sa vertikalnim i horizontalnim zasecima,nema usta,nos je jedva
naznacen a oci se samo naslucuju.Takozvana „Vilendorfska Venera“ jedna je od mnogih sličnih statueta,a njen
okrugli oblik sličan je jajolikom „svetom kamenu“. Njen pupak,središnja tačka figure,prirodno je udubljenje u
kamenu.Crte lica nisu vazne.Figurine zena od oblutaka,retko gline,sa naglašenim atributima plodnosti i potpuno
svedenim udovima sigurno su sluzile u magijske svrhe uvecanja plodnosti kod ljudi i upucuju na postojanje
matrijarhata.
3.Neolit (Jerihon,dolmeni,kromlesi,Lepenski Vir,Vinča)
Za razliku od ljudi paleolita koji su ziveli nestalnim nomadskim zivotom lovaca i sakupljaca,ljudi neolita poceli su
da se naseljavaju u trajnim seoskim zajednicama koje su nametale određeni red i disciplinu.Pripitomili su zivotinje
i uzgajali zitarice. Preistorijski Jerihon dao je izvanredna otkrića od kojih su najupečatljivije statue glava tj. ljudske
lobanje izrađene u bojenom gipsu i sa komadićima morskih školjki umesto očiju. Suptilno i precizno modelovanje
i osećanje odnosa između mesa i kostiju glavne su odlike ovih statua.Crte lica nisu istog tipa,svako lice je
posebnog izraza i oblika. Glave iz Jerihona ne „stvaraju“ život vec ga nastavljaju posle smrti zamenjujuci
prolazno telo trajnim materijalom. Prema okolnostima pod kojima su glave nađene nagađamo da su bile
postavljene iznad zemlje,dok je ostali deo tela bio sahranjen ispod kućnog poda. Predpostavlja se da su pripadale
obožavanim precima i da je na taj način bila osigurana njihova blagotvorna prisutnost. Jerihonske glave navode na
pomisao da su neki stanovnici neolita verovali u dušu smeštenu u glavi koja može da nadživi smrt tela i tako ima
moć nad sudbinom kasnijih naraštaja,pa su morali da je umilostive ili kontrolišu. Sačuvane glave bile su „zamke
duha“ koje su duh drzale na njegovom prvobitom boravištu.One izražavaju osećanje za tradiciju, nastavak
porodice ili plemena sto odvaja sedelački način života stočara od lutalačkog života lovaca.Neolitski Jerihon bio je
tipična postojana zajednica:ljudi koji su cenili lobanje svojih predaka živeli su u kamenim kućama urednih
gipsanih podova,unutar utvrđenog grada zaštićenog zidinama i kulama grube,ali čvrsto zidane kamene
konstrukcije.
Neolitska revolucija u Evropi je vrlo sporo napredovala.Retko naseljeno stanovništvo vodilo je jednostavan
plemenski život malih seoskih zajednica. Neolitska Evropa nikada nije dostigla nivo uređenja koje je stvorilo
zidanu arhitekturu Jerihona.Umesto toga,nailazimo na monumentalne kamene građevine drugog tipa nazvane
megalitima jer se sastoje od velikih kamenih blokova postavljenih jedan na drugi bez maltera.Koristili su se u
religiozne,a ne u utilitarne svrhe. Dugotrajan i usklađen rad potreban za njihovu gradnju bio je plod vere koja je
doslovno zahtevala da se pomere planine.Čak i danas ovi megalitski spomenici odišu nečim nadljudskim i
zadivljujućim.Neki su poznati pod imenom „dolmeni“ a predstavljaju grobnice slične „kućama mrtvih“ sa
uspravnim kamenim potpornim blokovima i jednim džinovskim kamenim blokom za krov.Drugi se pak zovu
„kromlehi“ i služe kao prostor za verske obrede.Od kromleha najpoznatiji je Stounhendž u Engleskoj.Njegov
spoljasnji krug sazdan je od jednako raspoređenih kamenih stubova na kojima leže horizontalne grede,a u sredini
stoji kamen sličan oltaru.Čitava građevina je orijentisana prema tački u kojoj sunce izlazi na dan letnje
dugodnevnice što navodi na pomisao da je građevina sluzila za obred obožavanja sunca.
Lepenski vir je naselje na desnoj obali Dunava u Đerdapu. Najranije naselje prilagođeno je obliku uvale u kojoj se
nalazi i ima oblik trapeza.Kuće su pravilno raspoređene u naselju,takođe imaju osnovu trapeza,razlicitih su
dimenzija i svaka ima ognjiste.Stanovnici jos nisu poznavali zemljoradnju i stocarstvo,bavili su se ribolovom i
prikupljanjem plodova. Uz ognjista bile su postavljene skulpture od velikih valuta pešcara sa predstavama
ribolikih ljudskih likova u plitkom reljefu.Lica dominiraju figurama,a likovi imaju velike oči,plastični nos i velika
usta poput ribljih.Uporedo se pojavljuju kameni žrtvenici na cijem srednjem delu postoji vestacko udubljenje a oni
cesto dobijaju oblik životinjske figure osobito ribe.
U Vinci je pronađeno naselje sa ostacima drvenih kuca pravougaone osnove.Pretpostavlja se da su se stanovnici
bavili trgovinom razlicitih proizvoda.Uz preminule su veoma retko stavljali grobne priloge.Ova kultura ogleda se
u raznovrsnosti keramicke produkcije,naročito figuralne plastike.U figuralnoj plastici uobicajno su ljudske figure,
dok su zivotinjske retke.Najcesce su stojece ili sedece zenske figure,jasno naznacenih grudi, ponekad sa svedenim
rukama.Lice je trouglasto,nos slepljen,oci u vidu dva ureza.Kasnije lice postaje zaoblenije, nos se oblikuje iz
osnovne mase,oci dobijaju izgled segmenta polumeseca. Karakteristiku cini i pticije lice na kome su izostavljene
oci, a naglasen izduzeni nos.
6.Egipat,staro carstvo,nastanak umetnosti (kralj Narmer)
Egipat je u početku bio podeljen na dva suparnička carstva tj na Gornji i Donji Egipat,a borbe i međusobni
sukobi prestali su kada su carevi Gornjeg Egipta pokorili Donji i ujedinili dva carstva.Jedan od njih bio je
kralj Narmer čiji se lik pojavljuje na izuzetnoj ceremonijalnoj paleti,verovatno izrađenoj u slavu pobede nad
Donjim Egiptom. Ne samo sto je ovaj reljef najstarija sacuvana slika jedne istorijske licnosti indentifikovane
po imenu nego vise nema karakter primitivne umetnosti.Znacenje ovih reljefa jasno zbog mnogih vizuelnih
simbola koji posmatracu prenose precizne poruke,ali i zbog disciplinovanog i racionalnog reda u
kompoziciji. Na jednoj od paleta Narmer je uhvatio neprijatelja za kosu i sprema se da ga ubije svojim
buzdovanom,a jos dvoje pobedjenih neprijatelja smesteno je u donji odeljak.Na gornjoj desnoj strani ,
nasuprot caru vidimo slozeno slikovno pismo: soko stoji nad bokorom papirusa i drzi uže pricvrsceno za
ljudsku glavu koja „raste“ iz istog tla iz kog i biljke.Glava i papirus simbolizuju Donji Egipat,dok je
pobednicki soko Horus bog Gornjeg Egipta. Horus i Narmer znace isto;bog pobeđuje ljudske neprijatelje.
Narmerov pokret ne treba da se shvati kao da predstavlja pravu bitku. Neprijatelj je bespomocan od samog
pocetka,a ubijanje je ritual,a ne fizicki napor. Ritualno znacenje nagađamo iz cinjenice sto je Narmer skinuo
sandale sto je znak da stoji na svetoj zemlji.Na drugoj strani palete kralj je opet bosonog i prati ga covek sa
sandalama.Vladar stupa u svecanoj povorci iza grupe barjaktara da bi pogledao obezglavljena tela
zarobljenika.U donjem delu jos jednom se ponavlja pobednicka scena na nivou simbola gde je faraon
prikazan kao snazan bik koji gazi neprijatelja i rusi utvrđenje.Povrsina ploce podeljena je u horizontalne
trake,a svaka figura stoji na liniji koja predstavlja tlo.Jedini izuzetci su krotitelji dugovratnih zivotinja-
njihova uloga je cini se cisto ornamentalne prirode i mrtvi neprijatelji viđeni odozgo,dok su stojece figure
prikazane sa strane.Egipćani postavljaju i strogo pravilo,kada se ugao posmatranja menja,to je promena od
90 stepeni. Zato su moguca samo tri pogleda: anfas,strogi profil i pogled odozgo.Svaki polozaj između ovih
bio bi zbunjujuc. Štaviše, stojeca ljudska figura nema jedinstven glavni profil,vec dva ugla gledanja,tako da
se zbog jasnoce ova dva pogleda moraju kombinovati (oko i ramena prikazani su spreda,a glava i noge u
profilu).Buduci da scene prikazuju svecane,vanvremenske rituale,umetnik se nije bavio problemom sto
ovakav metod predstavljanja ljudskog tela cini svaki pokret ili akciju prakticno nemogucim.U stvari,
zamrznutost scene bila je sasvim u skladu sa faraonovom bozanskom prirodom.Obicni smrtnici „delaju“,on
prosto “jeste“.Kad god egipatski umetnik mora da prikaze neku radnju ili napor,on ne okleva da napusti
kompoziciono gledanje figure ako je to potrebno. Rad je za potcinjene,on ne mora da se bavi njihovim
dostojanstvom.Egipastki stil prikazivanja ljudske figure stvoren je posebno zbog toga da se vizuelno prenese
velicina bozanskog vladara.Stil su svojevremeno izmislili umetnici zaposleni na kraljevskom dvoru.On
nikada nije izgubio primesu ceremonijalnog i svetog,cak ni kada je kasnije morao da sluzi drugoj svrsi.
7.Egipat,staro carstvo,grobnice (mastabe i piramide)
Naše poznavanje egipatske civilizacije zasniva se iskljucivo na grobnicama i njihovom sadrzaju. Egipćani su
smatrali da se svaki čovek mora pobrinuti za svoj srećan zivot posle smrti.Stari Egipćani opremali su svoje
grobnice kao neku vrstu replike u senci svoje svakodnevne okoline u kojoj ce njihov duh,njihov „ka“,moći da
uziva.Pobrinuli su se da „ka“ dobije telo u kome ce boraviti,njihovo sopstveno mumificirano telo ili ako ono
bude unisteno,sopstvenu statuu.Kada govorimo o odnosu Egipćana prema smrti i zagrobom zivotu prikazanom u
njihovim grobnicama,moramo jasno da naglasimo kako nije rec o stavu prosecnog Egipcanina vec o malobrojnoj
aristokratskoj grupi okupljenoj oko faraonovog dvora.Grobnice pripadnika visokih cinovika koji su cesto bili u
srodstvu sa kraljevom porodicom,obicno se nalaze u blizini faraonovih grobnica. Njihov oblik i sadrzaj slicni su
zagrobim spomeicima bozanskih kraljeva.Uobicajan oblik ovih grobnica bila je mastaba, pravougaona humka
oblozena opekom ili kamenom, podignuta iznad grobe komore koja se nalazila duboko pod zemljom i bila
otvorom povezana sa humkom.U mastabi se nalazi prostor za prinosenje zrtve „kau“ i tajna prostorija za statuu
pokojnika.Kraljevske mastabe dostigle su upadljive razmere vec za vreme Prve dinastije,a njihova spoljasnnjost
ukrasena je poput kraljevske palate.Za vreme trece dinastije razvile su se stepenaste piramide.Najpoznatija,a
verovatno i prva, bila je piramida faraona Zosera,sagrađena iznad tradicionalne mastabe. Sama piramida,za
razliku od onih kasnijih,potpuno je zatvorena građevina memorijalnog tipa.Piramide nisu podizane izdvojeno
usred pustinje nego su bile deo nepreglednih grobnih dolina sa hramovima i drugim građevinama koje su cinile
scenografiju velikih religioznih proslava za vreme faraonovog zivota ,a i posle njega. Zoserovi naslednici ubrzo
su stepenasti oblik piramide razvili u poznati oblik glatkih strana.Razvoj piramide dostize svoj vrhunac u doba
Četvrte dinastije u čuvenoj trijadi velikih piramida kod Gize.Prvobitno su bile oblozene pazljivo
obrađenimkamenim pločama koje su svremenom nestale,osim pri vrhu Kefrenove piramide. One se među sobom
neznatno razlikuju po detaljima i konstrukciji,ali bitne osobine najbolje se vide na preseku najstarije i najveće
Keopsove piramide.Grobna komora sada je blizu središta građevine,a ne ispod zemlje, kao u Zoserovoj piramidi.
Po novijoj teoriji tri piramide postavljene su u isti polozaj kaoi zvezde u sazvežđu Oriona,što se vezuje za boga
Ozirisa,mitskog osnivaca Egipta.Jedan od zagonetnijih „otvora za vazduh“ na Keopsovoj piramidi usmeren je
prema stalno vidljivim polarnim zvezdama na severu;drugi je u staro doba bio u položaju prema Orionu tako da
je delovao poput „duhovnih vrata“ kojima se faraon popeo u svemir da bi zauzeo svoje mesto.Oko tri velike
piramide izgrađeno je nekoliko manjih i veliki broj mastaba za pripadnike kraljevske porodice i visoke
cinovnike, ali slozenost Zoserove grobne doline zamenjena je jednostavnijim uređenjem. Uz svaku veliku
piramidu nalazi se grobni hram od kojeg vodi put za verske povorke prema drugom hramu na nizem nivou u
dolini Nila.Ovakav raspored povezuje faraona sa vecnim kosmickim redom,dovodeci ga fizicki i ritualno u vezu
sa rekom Nil,čiji godisnji ciklusi daju Egiptu zivot i određuju njegov ritam do danasnjih dana.
