I Osnovne crte razvitka ranovizantijskog carstva (324-610)
1. Hristijanizovana Rimska imperija
Rimsko drzavno uredjenje, Grcka kultura i hriscanska religija su glavni izvori vizantijskog
razvitka. Do tog spajanja doslo je usled pomeranja tezista Rimske imperije na Istok,
izazvanog velikom krizom treceg veka. Isprva se istorija Vizantije smatrala samo nastavkom
Rimske imperije. Naziv "Vizantija" potice iz kasnijeg perioda. NJeni stanovnici su sebe nazivali
Romejima, a njihovi vladari su smatrani rimskim carevima. Smatrajuci sebe za jedinu zakonitu
imperiju sveta Vizantija je zelela vladavinu nad svim zemljama nekadasnje Rimske imperije.
Kasnije se sve svelo na idejnu suprematiju. Vremenom se Vizantija udaljila od prvobitnih
rimskih osnova - carstvo je helenizovano i teokratizovano, a ekonomski, socijalni i politicki
razvoj doveli su do formiranja novog privrednog i drustvenog poretka i novog drzavnog
uredjenja. Tako je na kraju vizantijske istorije jedina veza sa Rimskom imperijom ostalo ime i
neke prezivele tradicije.
Prva tri veka vizantijske, odnosno poslednja tri veka Rimske imperije cine period koji se naziva
ranovizantijski, odnosno kasnorimski. Zapadni deo carstva doziveo je ekonomski slom. Istok je
bio takodje ugrozen , ali je opstao. Karakteristican je stalni porast latifundija, i to na racun
sitnog poseda i carskog domena. Seljacke mase su sve vise vezivane za rodnu grudu. U
burnim vremenima principat je zamenjen Dioklecijanovim dominatom, koji je koren vizantijske
autokratije. Stara municipalna organizacija rimskih gradova bila je u opadanju. Drzavna
uprava je bila u rukama cara i cinovnickog aparata. Carsko dostojanstvo nije vise bila vrhovna
magistratura vec despotska vlast zasnovana na Bozjoj volji. U ranovizantijsko vreme carski
apsolutizam ogranicavali su senat, vojska i gradsko stanovnistvo organizovano u demama.
njihov znacaj vremenom opada, a sve vise raste uticaj crkve. Sukobi crkve sa svetovnom
vlascu u vizantijskoj istoriji su bili cesti, ali su ove dve komponente bile nadahnute istim
idealima i povezane zajednickim interesima. Tako je car bio ne samo vrhovni zapovednik
vojske, vrhovni sudija i zakonodavac, vec i branilac crkve i prave vere. Svi stanovnici carstva
bili su careve sluge. Pozdravljali su ga prokinezom, padajuci pred njega nicice. Iako
hriscanska, Vizantija je cuvala kulturna blaga antike ne zaziruci od paganske umetnosti i
mudrosti - rimskog prava, grcke filozofije, pesnistva i istoriografije. Moc Vizantije bila je
zasnovana prevashodno na novcu, vise nego na ratnoj snazi. Nalicje toga bio je nemilosrdni
fiskalizam. Bogatstvo i visoka kultura drzave placeni su bedom, bespravnoscu i gubitkom
slobode stanovnistva.
U vreme krize tokom treceg veka car Dioklecijan je podelio carstvo na cetiri dela kojima su
upravljali dva avgusta i dva cezara. Cezari su nasledjivali avuste, a potom su ti novi avgusti
birali svoje cezare. Nakon dugogodisnjih gradjanskih ratova kao pobednik je izasao Konstantin
Veliki, koji je ponovo podelio Carstvo clanovima svoje porodice na upravu. Reformama su
ukinute privilegije Italije (podeljena je na provincije i oporezovana) i sve provincije su
potcinjene caru. U doba Dioklecijana teritorija je podeljena na 12 dijaceza, a u cetvrtom veku
ih je bilo 14. Konstantin je carstvo podelio u prefekture koje su obuhvatile nekoliko dijaceza, a
svaka od njih vise provncija. Na celu prefekture nalazio se pretorijanski prefekt, koji je od
Konstantinovog vremena nadlezan samo za civilnu upravu, a ne i za vojnu, kao u
Dioklecijanovo doba. U Carigradu i Rimu postojali su gradski prefekti koji su imali najvisi rang
medju svim drzavnim cinovnicima. Carigradski prefekt - eparh igrao je vodecu ulogu u zivotu
prestonice. Vlast pretorijanskog prefekta ogranicena je u Konstantinovo vreme izgradjivanjem
centralne uprave ciji je najuticajni clan bio magister officiorum. NJegov sopstveni officium cinili
su agentes in rebus (carski kuriri). Na celu pravosudja bio je quaestor sacri paltii, finansijama
su upravljsefovi drzavne blagajne (fiskus) i privatne carske blagajne (res privatae). Osnovnu
dazbinu - anonu sakupljali su prefekti pretorija. Carigradski senat bio je, u Konstantinovo
doba, samo savetodavno telo, nekad je istupao kao vrhovni sud. Ipak, najvaznija funkcija
senata bila je da u slucaju kada naslednik prestola nije bio izabran, on to ucini. ^lanovi
sentata su birani iz redova tri najvise klase - ilustres, spectabiles, clarissimi.
2. Doba Seobe naroda i hristoloskih raspri
Imperija je bila duboko uzdrmana usled cestih verskih i gradjanskih ratova. Vizantija je na
Istoku izgubila Mesopotamiju i Jermeniju u ratovima sa Presijancima, istovremeno dolazi do
ucestalih varvarskih upada preko Dunava na teritoriju carstva. Zapadni Goti naseljavaju
teritoriju trakijske dijaceze. Uskoro im se prikljcuju grupe Istocnih Gota i Huna. Zatim dolazi
do sukoba carske vojske i Zapadnih Gota kod Jedrena (378). U bitci gine i sam car Valens.
NJegovo mesto na carskom tronu ce zauzeti Teodosije koji sklapa savez sa Gotima, a oni kao
saveznici pruzaju vojnu pomoc Carstvu.
Teodosije (379 - 395) je na II Vaseljenskom saboru u Carigradu 381. godine podrzao
pravoslavlje i poceo da progoni jeretike i pagane. Pred svoju smrt Rimsko carstvo je podelio
na dva dela: starijem sinu Arkadiju je dodelio Istocni deo carstva, a mladji Honorije dobio je
Zapadni deo carstva. Veza izmedju dva dela nekada jedinstvene imperije sve je vise slabila i
oni vise nikada nece ciniti jedinstvenu celinu.
U ovo vreme upadi varvarskih plemena na teritorije carstva su veoma intezivni. Pod vodjstvom
Alariha zapadni goti upadaju na Balkan i prodiru do zidina Carigrada. Nesto kasnije, 410.
godine pose tri opsade Alarih zauzima sam grad Rim. U istocnom delu Carstva pobedjuje
antigermaska struja koja je reorganizovala vojsku potiskujuci iz nje Germane koji su dugo
cinili okosnicu svih carskih trupa. Uskoro na Istoku dolazi do duzeg perioda mira.
U tom periodu dolazi do osnivanja carigradskog univerziteta (425) i stvaranje Teodosijevog
kodeksa. On je bio prva zvanicna zbirka carskih zakona izdatih posle Konstantina Velikog.
Publikovan je 438, a obnarodovan je na Istoku i Zapadu u ime Todosija i Valentijana III. Tada
dolazi do sve veceg otudjenja dva dela Carstva. Na Istoku sve vise preovladjuje grcki jezik
iako je latinski bio zvanican. ^etrdesetih godina V veka carstvo pustose Huni predvodjeni
Atilom. Na njegovom putu nasli su se Sirmijum, Singidunum, Naisus, Emona. Vizantija je
Hunima placala visok danak sve do 451. kada je zapadnorimski vojskovodja Ajecije potukao
Hune na Katalunskim poljima.
U vreme totalnog haosa na Zapadu uzdize se jedna nova sila - rimska crkva. Papa Lav I
snazno je istakao njen primat. U dogmatskim sporovima tokom V veka Rim je odigrao
znacajnu ulogu. Na Istoku za to vreme dolazi do pojave novih ucenja. U Antiohiji se javlja
ucenje po kojem u Hristu postoje dve prirode - bozanska i ljudska koje su medjusobno
odvojene. Suprotno ucenje od ovog javlja se u Aleksandriji. Po njemu, u Hristu se bozanska
priroda spojila sa covecanskom. Godine 428. carigradski patrijarh postaje Nestorije, revnosni
predstavnih antiohijskog ucenja. NJemu se u sirenju jeresi suprostavio aleksandrijski patrijarh
Kiril uz koga je bilo egipatsko monastvo i Rim. To je rezultiralo osudom Nestorija kao jeretika
na III Vaseljenskom saboru. Posle ovih dogadjaja privremeno je porastao uticaj aleksandrijske
patrijarsije. Jedan od Kirilovih sledbenika, Evtihije, je u borbi protiv nestorijanske jeresi otisao
korak predaleko tvrdeci da su se dve Hristove prirode pretvorile u jednu - bozansku prirodu.
Tako je nastala monofizitska jeres koja je osudjena i odbacena na IV Vaseljenskom saboru u
Halkedonu 451. godine.
Nakon raspada Hunske drzave i Istok je zapljusnuo germanski talas. sredinom V veka Alan
Aspar je imao odlucujuci uticaj u Carigradu. On je ucestvovao u izboru Lava I za cara (457 -
474). On je bio prvi car koga je krunisao carigradski patrijarh, cime je potvrdjen njegov
uticaj. Godine 476. palo je Zapadno Rimsko carstvo. Varvarski vodja Odoakar oduzeo je vlast
poslednjem zapadnorimskom caru. Iako je Odoakar od strane cara iz Konstatniopolisa
proglasen za magistra militum per Italiam, Italija je za carstvo bila izgubljena. Na njenom tlu
ce nesto kasnije biti stvorena Ostrogotska kraljevina.
Kada je 474. godine Lav I umro, nasledio ga je njegov unuk Lav II koji je umro iste godine.
Carigradski presto tada zauzima njegov otac Zenon koji je bio vodja plemena Isavrijanaca
koje je ranije Lav I doveo u Carigrad kako bi se oslobodio Asparovog tutorstva.
Za vreme Zenonove vladavine u carstvu se nastavljaju borbe izmedju razlicitih verskih struja. Da bi
sredio situaciju car je sa patrijarhom Akakijem izdao Henotikon, edikt o ujedinjenju suprostavljenih
verskih struja. Ovaj edikt nije zadovoljio ni jednu stranu. Odbacio ga je i rimski papa bacivsi
anatemu na patrijarha sto je dovelo do tridesetogodisnjeg raskida izmedju Rima i
Carigrada.
Posle Zenonove smrti car je postao stari dvorski cinovnik Anastasije (491 - 518) koji se bavi
sredjivanjem drzavnih finansija. Nizom mera uspeva da napuni drzavnu kasu. Anastasije je
bio odan monofizitizmu sto je jos vise pogorsalo verske prilike. Borbe "zelenih" i "plavih"
postaju neobicno zestoke. Stranka Plavih je predstavljala pravoslavce koji su zastupali
interese stare grckorimske senatske aristokratije, a Zeleni, monofiziti, su se zalagali za novo
cinovnistvo i krupne trgovce. Zbog jeretickih recenica koje je Anastasije uneo u pesmu
Trojesvetih izbila je 512. godine velika buna, a naredne godine ustanak zapovednika tracke
vojske koji je u tri navrata pokusao zauzeti Carigrad.
II Borba za opstanak i preporod vizantijske drzave (610 - 711)
1. Reforme cara Iraklija i ratovi sa Persijancima i Avarima
Iraklije (610 - 641), jedan od najvecih vizantijskih vladara, preuzeo je carstvo koje se nalazilo
u potpunom rasulu. Situacija je bila toliko teska da je Iraklije pomisljao da prestonicu preseli
u Kartaginu. Pocetkom VII veka pocela je masovna Slovenska kolonizacija. Sloveni su
preplavili velik deo Balkanskog posluostva, stigli su cak do Peloponeza gde su dominirali dva
veka. Medjutim, Vizatnija je postepeno povratila svoje pozicije u Grckoj. Istovremeno, sirila se
persijska invazija u prednjoj Aziji. Godine 613. Persijanci su zauzeli Antiohiju, zatim Damask i
znacajnu tvrdjavu Tars u Kilikiju. Godinu dana kasnije Persijanci zauzimaju sveti grad
Jerusalim, a casni Krst je odatle odnet u Ktesifont. Od 615. godine Persijanci upadaju u Malu
Aziju, a u prolece 619. godine zauzimaju i Egipat, glavnu zitnicu Vizantije.
Upravo tada je pocela reorganizacija Vizantijskog vojnog i upravnog sistema. Pocela je
izgradnja tematskog uredjenja. Na tlu Male Azije stvaraju se Teme - vojni okruzi na cijem celu
su stajali stratezi koji su vrsili vrhovnu vojnu i civlinu vlast. Pored njega je isprva stajao
tematski prokonzul koji je imao civilnu vlast. Rec "tema" je znacila vojni odred, a zatim i
vojno-administrativni okrug. Vojnici su dobijali zemljisne posede - stratiotska imanja sa kojih
crpe sredstva za svoje izdrzavanje i naoruzavanje. Ove promene dovele su do preokreta u
persijsko - vizantijskom ratu. Drzava je nasla znacajnog saveznika u crkvi koja joj je prepustila
svoja blaga, a patrijarh Sergije i patricije Bon vladali su prestonicom u ime carevog maloletnog
sina kada se Iraklije stavio na celo vojske. Iraklije je 619. godine sklopio mir sa Avarima, a
622. napustio Carigrad i uputio se u Malu Aziju gde je trenirao vojsku. Prodro je u Jermeniju i
porazio Persijance posle cega je oslobodjena Mala Azija. Borbe su nastavljene 623. godine
kada je Iraklije preko Jermenije prodro na Persijsko tle posle cega persijski car Hozroje bezi, a
vizantijska vojska nastavlja pohod i spaljuje najvecu persijsku svetinju Zoratustrin hram.
Velika opasnost Carigradu je zapretila 626. godine kada su ga Avari i Sloveni opseli. Posle par
meseci opsade vizantijska flota je unistila slovensku, a u avarskom taboru je nastalo rasulo.
U jesen 627. pocela je vizantijska ofanziva protiv Persije. Ovaj put je persijska vojska bila
potpuno unistena. Car je 628. godine usao u napustenu rezidenciju Hozroja koji je zbacen i
ubijen. Nasledio ga je sin Kavad [iroje koji je sklopio mir sa Iraklijem. Jermenija, deo
Mesopotamije, Sirija, Palestina i Egipat ponovo su bili delovi Vizantije. Povracen je i Sveti Krst
koji je Iraklije doneo u Jerusalim 360. godine.
Povratak ovih istocnih teritorija otvara ponovo monofizitsko pitanje. Da bi priblizio
pravoslavce i monofizite car je objavio Ektesis, edikt koji je govorio o jednoj bozjoj volji.
Ektesis je promasio svoj cilj. Istovremeno, dolazi do potpune helenizacije cartsva - grcki jezik
postaje zvanican, a dolazi do teokratizacije drustva. Iraklije umesto dugackih rimskih titula za
sebe uzima samo grcku titulu - postaje vasilevs, a za savladara krunise svog sina Iraklonu.
