POJAM I SUŠTINA JAVNIH PRIHODA

Javni prihodi služe za finansiranje državne organizacije i njeno
funkcionisanje, što je uvek pa i danas zahtevalo velika sredstva
koja se ubiru kao državni prihodi a troše u vidu državnih
rashoda.
Javni prihodi su imali i imaju različite izvore koji se razlikuju po
obimu i strukturi. Njihova visina i struktura zavise od niza faktora
od kojih su najvažniji ekonomska moć države, njene funkcije,
kao i od ekonomskih odnosa koji vladaju u određenoj zemlji.
Najčešće prihvaćena podela u finansijskoj teoriji javnih prihoda
je sledeća:



redovni i vanredni,



javno – pravni i privatno-pravni,



originarni i derivativni,



prihodi od stanovništva i prihodi od pravnih lica,



povratni i nepovratni prihodi,



namenski i nenamenski prihodi.

Redovni i vanredni prihodi
Ova klasifikacija podrazumeva one javne prihode koji se ubiru
kontinuirano, svake godine i iz izvora koji se neprestano,
redovno u ekonomskom smislu obnavljaju.
Služe za podmirenje redovnih a ne vanrednih državnih rashoda.
Iz redovnih prihoda formiraju se i određeni rezervni fondovi

kojih se često podmiruju određene državne potrebe, i oni čine
najveći deo državnih prihoda.
Pod vanrednim javnim prihodima podrazumevamo one koji se
ne naplaćuju redovno, već povremeno, koji se ne ponavljaju iz
godine u godinu, i koji služe za podmirivanje vanrednih državnih
potreba.
To znači, da ako se pojedine javne potrebe javljaju s vremena
na   vreme i nije ih moguće predvideti (elementarne nepogode,
epidemije, rat),
Javnopravni i privatnopravni prihodi
Javnopravne   prihode   država   naplaćuje   na   osnovu   svog
finansijskog suvereniteta iz dohotka građana, a putem poreza i
taksi.
Privatnopravne prihode država ostvaruje iz svojih preduzeća ili
iz svoje imovine
Originarni i derivatini prihodi
Originarne   ili   izvorne   prihode   država   ostvaruje   svojom
ekonomskom   aktivnošću   ili   na   osnovu   prava   vlasništva,   dok
drivativne ili izvedene prihode država ostvaruje na osnovu svoje
suverene vlasti, koristeći svoj fiskalni suverenitet
Prihodi od stanovništva i prihodi od pravnih lica
Prihodi od stanovništva su oni prihodi koje građani plaćaju iz
svog   dohotka   ili   iz   svoje   imovine   za   podmirenje   društvenih
potreba
Prihodi od pravnih lica su oni koje država ubire od privrednih
preduzeća, finansijskih institucija, zadruga i drugih pravnih lica.
Povratni i nepovratni prihodi
Javni   prihodi   koje   građani,   preduzeća   i   druga   pravna   lica
plaćaju   državi   po   pravilu   se   ne   vraćaju,   što   znači   imaju
bezpovratni karakter
Postoje   i   prihodi   koji   imaju   povratni   karakter  što   se   inače
unapred mora naglasiti
Namenski i nenamenski prihodi
Namenski ili destinirani prihodi države su oni za koje je tačno
unapred   utvrđena   namena   utrošaka   sredstava.   Tako   se,   na
primer   raspisuju   javni   zajmovi   za   finansiranje   izgradnje
autoputeva,   energetskih   objekata,   i   drugih   objekata
infrastrukture.
Nenamenski ili nedestinirani prihodi države su oni koji služe za
podmirivanje   svih   društvenih   potreba,   a   njihova   namena   nije
unapred utvrđena

PORESKI SISTEM

Pod   pojmom   poreskog   sistema,   podrazumeva   se   skup   svih
poreskih oblika u jednoj zemlji, kao i skup pravnih normi kojima
je regulisana poreska materija.
Smatra   se   da   poreski   sistem   predstavlja   ukupnost   poreskih
oblika povezanih u jednu neprotivrečnu celinu.
Na   poreski   sistem   utiče   istorijski   razvoj,   privredna   struktura,
veličina zemlje,

broj stanovnika, visina nacionalnog dohotka po

glavi   stanovnika,   društveno-ekonomski   odnosi,   pripadnost
određenim integracionim zajednicama i sl.
Poreski   sistem   koji   je   sastavljen   iz   više   poreskih   oblika
nazivamo

poreski pluralizam.

Nasuprot poreskom pluralizmu

treba istaći ideju o

poreskom monizmu

, tj. takvom sistemu koji

bi bio sastavljen od samo jednog poreskog oblika.

POJAM I KARAKTERISTIKE POREZA

Porez je postojao još u staroj Grčkoj i Rimu, zatim u feudalizmu,
ali se najviše razvio u kapitalizmu
Porez je deo dohotka ili imovine, koje država na osnovu svog
suvereniteta oduzima od fizičkih ili pravnih lica za pokriće svojih
rashoda, ne dajući im za to neposrednu naknadu.
Porez   je   prinudno   davanje   za   koje   se   ne   obezbeđuje
protivnaknada,
Porez   deo   dohotka   i   imovine,   i   služi

za pokriće državnih

rashoda i da predstavlja najvažniji prihod države koji se ubire u
novcu.

Karakteristike poreza
Prva

karakteristika poreza da predstavlja prinudno davanje,

sastoji se u tome što poreski obveznik, nema drugog izbora
nego da plati određeni iznos u određenom roku

Druga

karakteristika poreza je u tome što se njegovom

obvezniku ne obezbeđuje nikakva

direktna protivnaknada i što

mu se ne polaže račun o tome u koje će svrhe biti utrošen.

Treća

karakteristika poreza je da davanje u ovom obliku potiče

uglavnom iz dohodka, odnosno iz viška rada, a može poticati i

iz imovine

što je ređi slučaj.

Četvrta

osnovna karakteristika poreza je da služi za pokriće

državnih rashoda i ujedno govori o ciljevima ubiranja poreza.
Uvodi se radi finansiranja

opštih potreba.

Najvažnija karakteristika poreza je u tome što po obimu
predstavlja najznačajniji prihod države i što se uvek izražava u
novcu. Porez je

po obimu toliko dominantan da u formiranju

ukupnih prihoda učestvuje od 70% do 80%, pa i više. Po obimu,
porezi obično predstavljaju 25 do

30% društvenog proizvoda

države

PORESKA TERMINOLOGIJA

Poreski obveznik

je fizičko ili pravno lice kome zakon nalaže

da plati porez, odnosno da izmiri poresku obavezu. To lice se
naziva pasivnim poreskim subjektom ili poreskim dužnikom.

Poreski platac

je fizičko ili pravno lice koje stvarno plaća porez

ili ga plaća uz mogućnost da ga prevali na neko drugo lice koje
bi snosilo poreski teret.

Poreski destinater

, za razliku od poreskog obveznika koji je

prema zakonu dužan da izvrši poresku obavezu i poreskog
platca koji je dužan porez da plati, označava lice koje definitivno
snosi poreski teret.

Poreska vlast

označava političko-teritorijalnu jedinicu koja ima

pravo da uvede poresku obavezu i finansijske organe koji vrše
razrez i naplatu poreza

Poreska sposobnost

se definiše kao ekonomska mogućnost

za plaćanje poreza. Ona zavisi od visine dohotka poreskog
obveznika i veličine njegove imovine

Poreski izvor

čine sva ona dobra koja pripadaju poreskom

obvezniku i iz kojih on plaća porez. Izvor plaćanja poreza može
biti prihod, dohodak i imovina. Oporezivanjem se zahvata samo
deo prihoda, odnosno dohodka, a u retkim slučajevima poreska
obaveza se podmiruje iz imovine.

Poreski objekti ili poreski predmeti

su određene činjenice ,

pokretne ili nepokretne stvari, iznos novca, pravno-ekonomske
transakcije koje čine osnovu za uvođenje poreza

Poreska osnovica

je kvalitativna i kvantitativna konkretizacija

poreskog   objekta.   To   je   veličina   ili   vrednost   za   utvrđivanje
poreske   obaveze.   Ona   zavisi   od   vrste   poreza:   kod
poljoprivredne delatnosti poreska osnovica je katastarski prihod,
kod   nasleđa   osnovica   je   vrednost   nasleđene   imovine,   kod
poreza   na   promet   proizvoda,   osnovica   je   cena   oporezivanog
proizvoda.

Poreska stopa

je deo osnovice koji poreski obveznik izdvaja i

plaća na ime poreza. Poreska stopa se utvrđuje po pravilu, u
procentu od poreske osnovice.
Metodi utvrđivanja poreskih stopa:
- metod proporcije, (stopa ostaje uvek ista)
- metod progresije, (sa porastom poreske osnovice rastu i
stope)
- metod degresije (sa porastom poreske osnovice, opadaju
stope)

Poreska tarifa

je sistematski pregled i spisak poreskih jedinica i

poreskih stopa sastavljen za izvestan broj predmeta koji se
oporezuju na isti način. Tako u praksi imamo tarifu poreza na
promet, trošarinsku tarifu, carinsku tarifu i td.

PRINCIPI OPOREZIVANJA

Principi oporezivanja ili poreska načela su ona pravila kojih se
treba pridržavati nadležni društveni organ prilikom izgradnje
svog poreskog sistema.
Principe oporezivanja je formulisao Adam Smit 1776.god.

Princip opštosti

: «Svi građani jedne države treba da plaćaju

porez za izdržavanje državne uprave i to srazmerno svome
dohotku koji oni uživaju zahvaljujući njenoj zaštiti».

Princip određenosti

: «Porez svakog građanina treba da bude

određen. Poreski oblik, vreme obračuna, poreski iznos, sve to
treba da je jasno za poreskog obveznika, kao i za svako drugo
lice».

Princip ugodnosti

: «Svaki poreski obveznik treba da bude

oporezovan na način i u vreme koji će mu najbolje odgovarati».

Princip ekonomičnosti

naplate poreza

: «Svaki porez treba da

bude organizovan na takav način da iz džepa naroda uzima što
je moguće manje iznad one sume koja je potrebna državnoj
blagajni».

IZBEGAVANJE PLAĆANJA POREZA ILI
PORESKA

EVAZIJA

Zakonita fiskalna evazija

je takav oblik izbegavanja fiskalne

obaveze kod koga nije izvršena povreda pozitivnih (važećih)
propisa. (korišćenje “rupa” u fiskalnim propisima, promena
mesta boravka, odnosno deltnosti itd).

Nezakonita fiskalna evazija

je takvo izbegavanje fiskalne

obaveze kod koje dolazi do povrede zakona odnosno propisa.
Postoje dva vida nezakonite fiskalne evazije:

Defraudacija

je izbegavanje fiskalne obaveze kod neposrednih

fiskalnih obaveza (porez na dohodak i sl.). Manifestuje se:
- lažnim prikazivanjem knjigovodstvenih podataka,
- obavljanje usluga bez izdavanja računa,
- prikazivanje većih troškova od stvarnih,
- davanje lažnih izjava i sl.

Kontrabanda

(krijumčarenje, šverc)

je vid fiskalne utaje kod

posrednih fiskalnih obaveza (porez na promet, carine, trošarine
prodaja cigareta i alkoholnih pića neposredno od proizvođača
krajnjim potrošačima)

PREVALJIVANJE POREZA

U prevaljivanju fiskalne obaveze razlikuju se četiri faze:
Perkusija

ili

impakt

je faza nastanka fiskalne obaveze u kojoj se

utvrđuje fiskalna obaveza i fiskalni obveznik.

Reperkusija

je druga faza u kojoj poreski (fiskalni) obveznik,

prihvata   poreski   teret,   i   preuzima   mere   da   ga   se   oslobodi,
odnosno da ga prevali na drugo lice.    Uračunava ga u cenu
svojih   proizvoda   i   usluga   i   time   poreski   teret   prevaljuje   na
kupca, odnosno korisnika, (prevaljivanje unapred).

Incidenca

predstavlja treću fazu kod prevaljivanja poreza, u

kojoj se ispoljavaju efekti prevaljivanja, jer lice na koje je
prevaljen porez nije u stanju da se na bilo koji način oslobodi
poreskog tereta, već ga stvarno snosi i time postaje konačni
platac ili destinater

Difuzija

je poslednja faza kod prevaljivanja poreza, u kojoj se

ispoljavaju efekti prethodne faze – incidence. Ona predstavlja
efekte oporezivanja koji se manifestuju u oscilacijama ponude i
tražnje na planu celokupne nacionalne privrede.

TRANSFORMACIJA POREZA

Transformacija poreza se sastoji u tome što poreski obveznik, u
nastojanju da lakše podnese poreski teret, iznalazi mogućnosti
da postigne veće efekte u poslovanju.
Za razliku od metoda prevaljivanja poreza na drugo lice, poreski
obveznik   u   ovom   slučaju   prima   poreski   teret   na   sebe,   ali
istovremeno preduzima mere da mu usled povećane obaveze
prema državi ne budu smanjeni prihodi, odnosno dohodak.
Poreski   obveznik   preduzima   mere   kao   što   su:   poboljšanje
organizacije   poslovanja,   povećanje   produktivnosti   rada,
ekonomičnosti i rentabilnosti poslovanja,

Dejstva oporezivanja na preraspodelu ND

- Primarna raspodela dohodka – mehanizam cena
-   Sekundarna   raspodela   –   preraspodela   dohodka   sa   velikim
brojem različitih subjekata
Ekonomsko dejstvo oporezivanja je zapaženo veoma rano – u
teoriji   ekonomskog   liberalizma   (smatralo   se   da   elemenat
preraspodele   dolazi   u   sukob   sa   principom   raspodele   na
slobodnom tržištu)
Oporezivanje   predstavlja   samo   “nužno   zlo”   pa   je   predlog
predstavnika ovog pravca  bio da se rešenje nađe u  malom  i
proporcionalnom oporezivanju. Po njima “najbolji porez je onaj
najmanji”
Druga   globalna   ocena   ekonomskog   dejstva  oporezivanja  je   u
savremenoj finansijskoj teoriji i polazi od principa odgovornosti
države   u   pogledu   ekonomskog,   socijalnog,   kulturnog,
demografskog, obrazovnog i naučnog razvoja.
Prema ovoj teoriji porezi i drugi fiskaliteti imaju značajno mesto
u preraspodeli akumulacije između oblasti i grana, regiona i sl.
To   se   postiže   različitim   poreskim   tretmanom   nekih   grana
(oslobađanja   i   olakšice)   nerazvijenih   područja,   regiona,   a   sa
ciljem ravnomernijeg teritorijalnog razmeštaja proizvodnih grana.
Takođe   i   investiciona   ulaganja   mogu   imati   povlašćen   poreski
tretman (naročito strani ulagači)
Veoma su važni i socijalni motivi (korigovanje dohodaka između
socijalno različitih grupacija)
Progresivno oporezivanje je dobar način za nivelaciju bogatstva
u društvu gde postoje velike socijalne razlike.

Dejstvo oporezivanja na uslove privređivanja
privrednih subjekata

Za razliku od liberalizma, savremena ekonomska nauka smatra
da je državna intervencija u odnosima prema privrednim
subjektima nužna i korisna.
Delovanje države se može posmatrati sa dva aspekta:

- Sa aspekta podsticaja bržeg privrednog razvoja
- Sa aspekta društvene korekture

Sa prvog aspekta željeni efekti su da se oporezivanjem omogući
brži privredni i ekonomski.
Sa drugog aspekta efekti su da se progresivno oporezuje ekstra
profit, zemljišna renta, rudnička renta, tehnološka renta isl.
Ovo   ima   opravdanja   ali   je   teško   utvrditi   koji   deo   profita
predstavlja ekstra profit.
Da bi se utvrdio ekstra profit, potrebno je prvo utvrditi veličinu
prosečnog   profita,   odnosno   šta   određuje   prosečnu   profitnu
stopu.
PPS  =  Masa viška vrednosti
             __________________
             masa uloženog kapitala
Pri tom je potrebno da postoji slobodna konkurencija, slobodno
kretanje kapitala i rada.
Kako na savremenim tržištima postoje monopoli, oligopoli i veća
ili   manja   državna   intervencija,   tako   se   ni   PPS   ne   formira   u
ekonomskim odnosima slobodne konkurencije.
Zato se veličina ekstraprofita određuje tako što država određuje
veličinu   profita   na   koji   se   plaća   porez   kao   na   ostvareni
ekstraprofit.

Stabilizaciona dejstva oporezivanja

Treba da proističu iz fiskalne politike. Instrumenti su :

Ugrađeni – automatski stabilizatori

su instrument u podršci

ekonomske stabilnosti zemlje a to je progresivno oporezivanje
dohodaka.
Automatski su za to što reaguju bez ikakve državne intervencije
Na   ovaj   način   se   postiže   efekat   spontane   stabilizacije
ekonomskih   kretanja   jer   oni   automatski   vrše   korekcije
ekonomskih kretanja.
Koliko   su   efikasni   zavisi   od   obima   javne   potrošnje,   nivoa
poreskih stopa, stepena u kome se menja poreska osnovica
Kod jačih cikličnih kretanja njihovo dejstvo nije efikasno

Diskrecione poreske i budžetske mere

Država zadržava pravo uvođenja i ukidanja poreskih stopa,
novih odbitnih stavki, progresivnog ili degresivnog oporezivanja i
slično.

Formula fleksibilnosi je

kombinacija diskrecionih mera i

ugrađenih automatskih stabilizatora. Kod pada ND i povećanja
nezaposlenosti, treba smanjiti poreske stope i povećati javne
rashode sa ciljem prevazilaženja kriznog stanja

Fiscal leverage

se izračunava:



ΔIFL = _1__ (ΔG+a ΔR-j ΔT)

1-c

Simboli:
ΔIFL – neto efekat fiskalne politike
c – javni rashodi za dobra i usluge
a -  marginalna sklonost potrošnji korisnika transfera
R – transferi
j – marginalna sklonost potrošnji poreskih obveznika
T - fiskaliteti
Fiscal leverage predstavlja neto efekat fiskalne politike na ND i
finalnu tražnju u pravcu sužavanja ili širenja.
Ovu formulu je u praksi teško primeniti jer se teško izračunava
sklonost potrošnji korisnika transfera i poreskih obveznika.
Zato se ona retko primenjuje i ustupa mesto procenama da li
budžetska   politika   deluje   na   redukciju   fluktuacija   agregatne
tražnje (smanjenje ili povećanje agregatne tražnje)
Neuspeh je prisutan tamo gde nije izvršena dobra koordinacija
fiskalne i monetarno-kreditne politike.

Dejstvo oporezivanja na privredni razvoj

Jedan   od   primera   je   da   ubrzani   otpisi   osnovnih   sredstava
(metod   ubrzane   amortizacije)   omogućava   preduzećima   da
prikazuju manju osnovicu za oporezivanje dobiti.
Time   se   omogućava   povećanje   amortizacionih   fondova   i
mogućnosti za nove investicije i ulaganja.
Pristupi u dejstvu oporezivanja na privredni razvoj su:
Opšti – odnosi se na sve nove investicije
Selektivan-   samo   na   one   nove   investicije   za   koje   je
zainteresovana politika privrednog razvoja
Ovako   se   u   savremenim   državama   podržava   razvoj   oblasti   i
grana   koje   su   označene   kao   prioritetne   za   ekonomski   razvoj
zemlje.
Takve   poreske   privilegije   se   u   nekim   zemljama   daju   za
stimulisanje individualne štednje, oslobađanje plaćanja poreza
za   određeni   broj   godina   nekih   investicionih   objekata   koji   su
podignuti u nerazvijenim područjima.

Porezi na potrošnju

Porezi   na   potrošnju   nastaju   povodom   upotrebe   i   trošenja
dohotka.   Oni   su   dakle   suprotni   porezima   na   dohodak   (na
prihode), jer dok su oni vezani za formiranje dohotka (prihoda),
porezi   na   potrošnju   nastaju   povodom   upotrebe   i   trošenja
dohotka odnosno prihoda.
U   poreze   na   potrošnju   spadaju:

akcize

(trošarina),

fiskalni

monopoli

porez na promet, carine i neke vrste taksi

. Akcize

i fiskalni monopoli se u fiskalnoj teoriji nazivaju

pravim

dažbinama (porezima) na potrošnju.

Akcize

Akcize su specifični porezi na promet određenih proizvoda.
Akcize su najstariji oblik poreza na promet koji je postojao još u
starom veku.
U modernim državama akcize se primenjuju paralelno sa opštim
porezom na potrošnju, prvo se plati akciza, a potom opšti porez
na potrošnju.
Akcize pripadaju porezima na potrošnju, posrednim porezima,
prevaljivi su.
Akcizama   se  oporezuju   pojedinačno   određeni  proizvodi  (npr.
alkohol, šećer, sirće, pivo, sapun, finalni proizvodi od nafte itd.).
One se ne odmeravaju prema vrednosti proizvoda, već prema
njegovoj količini, težini, dimenziji.
Za   određene   predmete   akciznog   oporezivanja   (za   neke
proizvode)   akciza   se   plaća   prema   količini,   odnosno   utvrđuje
seza dinarski iznos akcize na jedinicu mere, koji se tromesečno
usklađuje na bazi rasta cena na malo. Tako se akciza plaća u
dinarskom iznosu za tonu, barel, kilogram, paklicu...
Bilansno su izdašne
U razvijenim zemljama učestjuju sa oko 10% u konsolidovanim
prihodima
Troškovi ubiranja su relativno niski (mali broj obveznika)
Regresivnost     -     naročito   izražena   kod   specifičnih   akciza
(cigarete, alkoholna pića)
Motivi za uvođenje akciza:
- Tradicionalno su dominarali fiskalni motivi
- U novije vreme su prisutni i nefiskalni motivi: zaštita zdravlje
stanovništva,   zaštita   životne   sredine,   oporezivanje   luksuznih
proizvoda
Utaja  poreza se  može pojaviti usled  značajne razlike  u visini
akciza   u   susednim   zemljama   ili   u   slučaju   korumpirane
administarcije
Predmet oporezivanja
- Biraju se proizvodi koji imaju relativnu nisku elastičnost tražnje
-   U   različitim   zemljama   se   akcize   primenjuju   na   različite
proizvode
- U većini zemalja bilansno najvažnji akcizni proizvodi su naftni
derivati, duvanski proivodi i alkoholna pića
Poreski obveznici su proizvođači i uvoznici akciznih proizvoda
Poreske stope na akcizne prizvode mogu biti:
- specifične – fiksni iznos obaveze po jedinici proizvoda
- ad valorem – procenat od maloprodajne cene
- moguća je kombinacija specifičnih i ad valorem akciza
Poreska osloođenja  se primenjuju u  slučaju  izvoza  proizvoda
(jedan   od   kanala   šverca),   upotrebe   proizvoda   u   humanitarne
svrhe i dr.
U slučaju upotreba akciznih proizvoda u reprodukciji obaveza
se umanjuje

Akcize u Srbiji

Predmet oporezivanja su: derivati nafte, duvanske prerađevine,
alkoholna pića i kafa (ukinite su akcize na so,luksuzne
proizvode i dr.)
Bilansno su značajne – učestvuju sa oko 10% u konsolidovanim
prihodima
Poreski obveznik je proizvođač ili uvoznik akciznih proizvoda
Kao i pravno lice koje nabavi akcizne proizvode od fizičkog lica

Poreska osnovica:
- U slučaju specifičnih akciza osnovica je jedinica mere kao što
su litar, kilogram, paklica cigareta i dr. (naftni derivati, alkoholna
pića)
- U slučaju ad valorem akciza osnovica je:
   -  nabavna cena (kafa)
   -  maloprodajna cena (cigarete)
Poreske stope
naftni derivati i alkoholnih pića-  specifične akcize
specifične akcize se godišnje revalorizuju prema rastu cena
kafa - ad valorem akciza
cigarete - kombinovana akciza
Poreska oslobođenja su standardna i primenjuju se u slučaju
izvoza proizvoda, humanitarne namen (naftni derivati)
U slučaju upotreba akciznih proizvoda u reprodukciji umanjuje
se obaveza po osnovu akcize.

Fiskalni monopoli

Fiskalni monopoli se drugačije zovu i poreski monopoli, i sastoje
se u isključivom pravu države da proizvodi ili prodaje određene
robe u fiskalne svrhe. Tako država zadržava pravo da u fiskalne
svrhe   utvrđuje   cenu   tih   roba   koja   je   iznad   cene   koja   bi   se
formirala na tržištu u uslovima slobodne konkurencije.
Najčešći monopolski proizvodi su duvan, šibice i alkohol.
Izbegavanje   plaćanja   poreza   u   ovakvom  režimu   oporezivanja
prometa je veoma ograničeno, dok je uspeh prevaljivanja tog
poreza obezbeđen.
Fiskalni   monopoli   su   javna   peduzeća   ili   ustanove   koje   imaju
monopol na uvoz i prodaju određenih proizvoda
Cene ovih proizvoda mogu biti znatno iznad tržišnih, usled čega
se ostavaruje značajna dobit, koja se transferiše državi
Predmet   monopola   su   najčešće   proizvodi   na   koje   se   u
modernim   državama   primenjuju   akcize   (duvan,   so,   šećer,
petrolej i sl.)
Fiskalni monopoli su inferioran način oporezivanja u odnosu na
akcize
U modernim državama se retko primenjuju fiskalni monopoli, a
u Srbiji ih nema .

Porez na dohodak fizičkih lica

Porez na dohodak fizičkih lica plaća se primenom progresivnih
poreskih stopa.
Prilikom utvrđivanja osnovice na koju treba primeniti odgovarajuću
stopu, javlja se problem utvrđivanja dohotka koji podleže
oporezivanju, odnosno na koje se prihode odnosi poreska obaveza.
S tog aspekta razlikujemo tri principa i to:

Princip neograničene poreske obaveze

, po kome se porezom na

dohodak oporezuju svi prihodi jednog lica koje ima prebivalište u
zemlji, nezavisno od toga da li su prihodi ostvareni u zemlji ili
inostranstvu, i nezavisno od državljanstva poreskog obveznika.

Teritorijalni princip

po kome poreska obaveza tereti samo prihode

(dohodak) ostvaren u zemlji. U najvećem broju zemalja na plaćanje
poreza obavezna su i lica koja nemaju prebivalište u zemlji.

Princip državljanstva

, po kome državljani jedne zemlje koji imaju

prebivalište u drugoj zemlji plaćaju, na pojedine prihode ostvarene u
inostranstvu, porez zemalja čiji su državljani. Prilikom utvrđivanja
njihove poreske obaveze odbija se eventualno plaćeni porez u
zemlji u kojoj je ostvaren prihod koji podleže oporezivanju.

Porez na dohodak pravnih lica

Postoji u svim poreskim sistemima savremenih država.
Postoje dve koncepcije:



finansijsko-politička i



-socijalno-politička koncepcija

Pristalice prve o potrebi uvođenja ovog poreza ističu negativne
fiskalne posledice po državnu kasu.
Pristalice drugog principa u ovom porezu vide princip pravednosti u
oporezivanju, što podrazumeva jednakost u oporezivanju.

Postavlja se pitanje ko snosi poreski teret ove vrste poreza?

Jedni   smatraju   da   ovaj   porez   nastaje   kao   posledica   postojanja
samog društva kapitala (akcionara), koji i nose poreski teret.
Drugi   smatraju   da   se   porez   na   dohodak   pravnih   lica   prevaljuje
unapred mehanizmom cena na potrošače.
Treći   ističu   da   se   prevaljuje   unazad   na   radnike   –   smanjenjem
njihovih nadnica.
Četvrti   misle   da   teret   poreza   na   dohodak   pravnih   lica   snose   i
akcionari i potrošači i radnici, a udeo svakog od njih nije jednak i
stalno se menja.

Obveznicima   ovog   poreza   se   smatraju   akcionarska   društva,
zadruge, osiguravajuća društva, banke, javna preduzeća, što zavisi
od poreskog sistema zemlje.
Poreska   osnovica   se   dobija   kada   se   od   ukupnog   prihoda   odbiju
materijalni troškovi i amortizacija, pa od tako dobijenog dohotka –
odbiju poreska oslobođenja i olakšice.
Obveznici su dužni da plaćaju porez na dohodak ostvaren u zemlji i
inostranstvu.
Primenom   ovog   poreza   se   ostvaruje   načelo   ravnomernosti   u
plaćanju poreza onih koji samostalno obavljaju privrednu delatnost i
onih koji su udružili svoj kapital u akcionarska društva.

Porez na promet

je porez koji plaćaju svi građani u jednoj državi, jer se njime
oporezuju svi akti prometa koji se vrše uz naplatu.
Predmet oporezivanja su proizvodi, usluge, prava i nekretnine.
Najznačajniji je porez na promet

proizvoda

u skoro svim

savremenim poreskim sistemima.
Ovim   se   porezom   obuhvataju   skoro   svi   proizvodi   ili   najveći   deo
proizvoda   u  prometu,   a  karakteriše  se  time  što  se   lice  poreskog
obveznika i lice koje stvarno snosi poreski teret se razlikuju.
Obveznik ovog poreza je preduzeće koje prodaje robu na malo, ono
ga obračunava, unosi u cenu proizvoda i uplaćuje državnoj blagajni.
Praktično,   unoseći   ga   u   cenu   proizvoda   preduzeće   –   poreski
obveznik prevaljuje ga na kupca. To znači, da porez plaća krajnji
potrošač u povećanoj ceni oporezivanog proizvoda iz svog dohotka,
što je i intencija zakonodavca. Osnovno obeležje poreza na promet
je prevaljivanje kao njegova pretpostavljena funkcija.
Najpoznatija podela poreza na promet proizvoda je podela prema
broju   oporezivanih   faza   prometnog   procesa,   pa   u   tom   pogledu
imamo:



svefazni (bruto i neto) porez na promet,



višefazni (bruto i neto) porez na promet i



jednofazni porez na promet

Svefazni bruto porez na promet

Svefazni bruto porez na promet je oblik opšteg poreza na promet
kojim se oporezivanje obavlja u svim fazama prometnog procesa –
od proizvođača do krajnjeg potrošača
Za njega je karakterističan dvojaki učinak:
- prvi je u tome što se porez plaćen u pojedinim fazama kroz koje
proizvod   prolazi,   kumulira,   čime   postaje   sve   veći   porastom  broja
faza, što deluje kao lavina pa se naziva i lavinski porez;
-   drugi   učinak   se   sastoji   u   tome   što   plaćeni   porez   u   jednoj   fazi
prometa ulazi u cenu proizvoda koji se oporezuje, a samim tim i u
osnovicu   poreza   naredne   faze,   tako   da   se   naplaćuje   porez   na
porez, pa je to razlog što se naziva kumulativni porez na promet.

Svefazni neto porez na promet (porez na dodatu vrednost) PDV

se razlikuje od prethodnog po tome što ne zahvata na svakom
stupnju proizvodnje ukupnu vrednost proizvoda, već samo onu
vrednost koja je dodata, odnosno stvorena na tom stupnju.
Zato se ovaj porez naziva porez na dodatu vrednost i pod tim
nazivom je danas i poznat u svetu.

Kod PDV krajnji poreski teret jedne robe je nezavisan od broja faza
kroz koje roba prolazi na svom putu od proizvođača do potrošača.
Zato   se   smatra   da   je   on   neutralan,   jer   ne   stvara   nikakvu
diskriminaciju među proizvodima koje pogađa – svi su podjednako
podložni plaćanju ovog poreza i po istoj poreskoj stopi.
Drugi argument za neutralnost PDV je što prilikom njegove primene
ne dolazi do diskriminacije u pogledu broja faza prometa koje on
opterećuje,   jer   su   proizvodi   na   koje   se   on   plaća,   podjednako
opterećeni, bez obzira na broj faza prometa
Treći   argument   u   prilog   neutralnosti   ovog   poreza   odnosi   se   na
nepostojanje   diskriminacije   niti   između   preduzeća,   ni   između
proizvoda i usluga.
I   na   kraju,   primena   ovog   poreza   nema   za   posledicu
nadoporezivanje, dodatno oporezivanje investicija.
Može se zaključiti da se primenom ovog poreza na najbolji mogući
način   ostvaruje   primena   principa  opštosti   i   jednakosti  u
oporezivanju.   Osim   toga   ovim   se   porezom  sprečava   dvostruko

CARINE

Carine

su oblik javnih prihoda koji se ubire prilikom prelaza

robe preko državne granice, odnosno carinske granice.
Carine se dele prema različitim kriterijumima, kao što su:



pravac kretanja robe,



ciljevi uvođenja,



tehnika obračuna i dr.

Prema pravcu kretanja robe carine se dele na :

uvozne,

izvozne i tranzitne

Prema ciljevima uvođenja, carine delimo na:

fiskalne

(finansijske), zaštitne (ekonomske), antidampinške,
represivne i preferencijalne

Bilansni značaj carina u modernim državama je skroman
u   razvijenim   državama   učestvuju   sa   oko1%   u
konsolidovanim prihodima
u   novim   članicama   EU   učestvuju   sa   oko   2%   u
konsolidovanim prihodima

Argumenti za i protiv carina

1) Argumenti protiv carina:
Carine   ograničavaju   razvoj   međunarodne   trgovine   što
dovodi do:
- usporavanja rasta produktivnosti
- sporijeg širenje tehnologije
- održavanja neefikasne proizvodnje
- carine su regresivne (teže pogađaju siromašne)
Generalno argumenti protiv carina imaju snažnije utemljenje
u   ekonomskoj   teoriji,   a   potvrđuje   ih   i   iskustvo   brojnih
zemalja
2)Argumenti u prilog postojanju carina:
-   Carine   su   efikasno   sredstvo   za   zaštitu   i   pomaganje
nacionalne ekonomije ili nekih njenih grana (ovo se može
prihvatiti samo u srednjem roku)
-   Carinama   se   utiče   na   ekonomske   odnose   sa   drugim
državama i štiti ekonomska samostalnost zemlje (?)
-   Carinama   se   može   uticati   na   domaću   proizvodnju   i
kretanje cena (?)
- Obezbeđuju jeftino i brzo sredstva za državni budžet
Generalno, argumenti u prilog carina su slabije utemeljeni u
ekonomskoj teoriji
Carinski sistem Srbije je regulisan:
- Zakonom o carinama koji predstavlja sistemski zakon koji
definiše   osnovne   pojmove,   procedure   i   dr.   u   vezi   sa
carinama
- Carinskom tarifom koja predstavlja sistematizovan spisak
roba i koja određuje uslove njihovog uvoza (režim uvoza,
carinsku stopu i dr.)
Carinska tarifa se primenjuje na zemlje koje imaju ugovor o
statusu najvećeg povlašćenja sa Srbijom
Na robe iz ostalih zemalja carine su uvećane za 70%
Carinska   tarifa   Srbije   je   zasnovana   na   međunarodnom
harmonizovanom sistemu naziva i šifarskih oznaka roba kao
i sa nazivima carinske tarife EU
Carine   u   Srbiji   učestvuju   sa   5-6%   u   konsolidovanim
prihodima – što je značajno

Bilateralni i multilateralni carinski aranžmani Srbije

Srbije ima sporazum o bescarinskoj trgovini sa Rusijom
- postoje relativno značajni izuzeci od slobodne trgovine
- sporazum nije ratifikovan u parlamantu Rusije
- neizvesno je šta će biti sa sporazumom kad Srbija uđe u
EU
Srbija   je   član   zone   slobodne   trgovine   (CEFTA)   koja
obuhvata zemlje Jugoistočne Evrope, koje nisu članice EU
- Većina roba je oslobođena plaćanja carina
U okviru primene SSP Srbija će postepeno ukidati carine na
uvoz robe iz zemalja EU
Očekuje se da će bilansni značaj carina opadati i da će u
trenutku   ulaska   u   EU   prihodi   od   carina   iznositi   oko   2%
konsolidovanih prihoda Srbije

Carinska terminologija

Carinska deklaracija

je pisana prijava robe za carinjenje,

koju   podnosi   vlasnik   (u   njegovo   ime   može   i   prevoznik)
prilikom   uvoza   robe   u   carinsko   područje,   prevoza   preko
njega, ili izvoza iz carinskog područja.
Ona se donosi na propisanom obrascu u koji treba uneti za
carinjenje   relevantne   podatke   o   robi   koja   je   predmet
carinjenja (naziv, količinu, poreklo, vrednost i namenu robe)

Carinske isprave

su kompletna dokumentacija na osnovu

koje   se   obavlja   razrez   carinskih   dažbina.   Pored   carinske
deklaracije   u   carinske   isprave   spadaju   i   tovarni   list   kod
železničkog,   rečnog   i   avionskog   saobraćaja,   teretnica   za
pomorski prevoz, računi o ceni robe, potvrda o poreklu robe.

Carinski postupak

se sastoji od niza radnji koje je potrebno

obaviti u vezi carinjenja. Te radnje su: primanje carinske
deklaracije, ispitivanje istinitosti podataka navedenih u njoj,
kontrola carinskih isprava, carinski pregled kojim se utvrđuje
kvalitet, kvantitet i vrednost robe, primena carinske stope
prema carinskoj tarifi, obračun i naplata svih davanja kojima
je roba opterećena prilikom carinjenja

Carinska dažbina

je ukupan iznos svih davanja kojima je

opterećena roba prilikom carinjenja, uključujući iznos carine,
carinskih taksi, ležarine, drugih taksi koje se naplaćuju u
toku carinskog postupka.

Carinski organi

su posrebni finansijski organi državne

uprave koji su ovlašćeni da kontrološu izvoz, uvoz i trnzit
robe preko carinske teritorije, obavljaju carinjenje, kao i
deviznu kontrolu na granici carinskog područja.

Carinska javna skladišta

služe za smeštaj neocarinjene

robe. Prema carinskim propisima ta roba se smatra da je u
inostranstvu. Obično se ova skladišta nalaze u lukama, na
aerodromima, velikim centrima i td.

Carinska unija ili carinski savez

je na osnovu bilateralnog

ili   multilateralnog   ugovora   stvoreno   jedinstveno   carinsko
područje   dveju   ili   više   država,   na   kome   su   ukinute
(ograničene   ili   snižene)   unutrašnje   carinske   barijere   i
uveden režim nesmetanog međunarodnog uvoza i izvoza.

Carinska slobodna zona

u najvećem broju zemalja

predstavlja određenu teritoriju (najčešće deo luke), koja je u
nekim zemljama izuzeta od carinskog područja države u
odnosu na primenu carinskih propisa, ali pravno i dalje čini
suverenu integralnu celinu države čiji je deo, a u nekim se