JAVNE FINANSIJE

PREDMET JAVNIH FINANSIJA.

Javne finansije se zasnivaju na konceptu javnih potreba. Mehanizmi zadovoljavanja javnih potreba su

odgovarajući organi

(subjekti društvene zajednice, odnosno javne vlasti angažovani na prikupljanju i

trošenju sredstava za alimentiranje javnih potreba) i

sredstva

. Javne finansije se mogu definisati kao

aktivnost odgovarajućih organa društvene zajednice, odnosno javne vlasti na prikupljanju,
raspoređivanju i trošenju finansijskih resursa za svrhu podmirenja javnih potreba. Te potrebe se
ogledaju u funkcionisanju ili djelatnosti državnih organa, javnih službi te izgradnji objekata i
preduzeća privredne infrastrukture. Organi u procesu alimentiranja javnih potreba koriste
instrumente kao što su budžet ili institucije kao npr. fondovi. Razlika između budžeta i fondova jeste
u tome što se budžetska sredstva koriste u godini u kojoj su prikupljena, a fondovska sredstva imaju
obilježje stoka ili zalihe sredstava koja varira ovisno od priliva i odliva sredstava iz datih fondova.

DETERMINANTE JAVNIH FINANSIJA.

Determinante javnih finansija dijelimo na institucionalne, organizacijske i ekonomsko-političke.



Institucionalne

se mogu podvesti pod kategoriju društveno-ekonomskih. Utjecaj faktora

društveno-ekonomske formacije ilustruje činjenica da se u predkapitalističkim društvima javni
prihodi javljaju kako u novčanom tako i naturalnom obliku, dok se u kapitalističkim društvima
uspostavlja ekskluzivitet novčanih javnih prihoda.



Organizacijske

determinante javnih finansija se tiču relacije unitarne vs federalne države s

akcentom na specifično profiliranje strukture javnih prihoda i rashoda.



Ekonomsko-političke

determinante se izražavaju u ciljevima ekonomske politike, što znači da će

antiinflaciona orijentacija ekonomske politike drugačije komponirati mjere fiskalne politike u
odnosu na antirecesivno usmjerenu.

FUNKCIJE JAVNIH FINANSIJA.



Alokativna funkcija

se ogleda u raspoređivanju prikupljenih resursa na ona mjesta društvene

reprodukcije i onim subjektima pomoću kojih se podmiruju javne potrebe.



Redistributivna funkcija

se izražava u prenošenju resursa radi osiguranja ravnomjernog

podmirivanja javnih potreba, odnosno osiguravanju minimalnog standarda u tom podmirivanju.



Stabilizaciona funkcija

implicira ublažavanje amplitude ekonomskog ciklusa, odnosno držanja

oscilacija privredne aktivnosti u tolerantnoj granici.



Razvojna funkcija

je usmjerena na poticanje rasta proizvodnje.



Socijalna funkcija

se sastoji u preraspodjeli ukuno stvorenog dohotka u društvu kojom se odnosi

u raspodjeli dohotka održavaju u tolerantnim granicama.

JAVNE POTREBE, JAVNA DOBRA I USLUGE.



Javne potrebe se mogu definisati kao potrebe svih pripadnika društvene zajednice. Ona se
podmiruju korištenjem javnih dobara i usluga koje se kao takve mogu definisati kao ona dobra i
usluge koja koriste ili bez ikakvih ograničenja mogu da koriste svi pripadnici društvene zajednice.
Javna dobra i usluge producira javni sektor ili država. Javne potrebe se uobličavaju i podmiruju

kroz državno političku strukturu. Koncept javnih potreba je jako slojevit, te kao taav obuhvata
kako ekonomske tako i biološke, fiziološke, sociološke, psihološke i druge elemente. U
ekonomskom smislu javne potrebe se mogu posmatrati s dva aspekta, sa aspekta korisnosti i
poreske sposobnosti. Sa aspekta korisnosti, javne potrebe se tretiraju kao korist za koju korisnik
treba da plati određenu naknadu (u vidu poreza) što znači da ovaj pristup insistira na elementu
protuusluge. Pristup poreskesposobnosti promatra odvojeno elemente koristi i doprinosa za
njeno prisvajanje.

MEĐUZAVISNOST EKONOMSKE RAZVIJENOSTI I RESURSA ZA PODMIRIVANJA JAVNIH POTREBA



Materijalna osnova za podmirivanje svih, pa i javnih potreba predstavlja ekonomski potencijal
društva koji se najreprezentativnije izražava obimom bruto-društvenog proizvoda (GNP) odnosno
u ovom kontekstu se iz te kategorije uzima potencijalni društveni proizvod.
Ako se potencijalni DP uzme kao najpotpuniji materijani izvor za alimentiranje javnih potreba
nameće se pitanje optimalne doze korištenja tog izvora ili optimalnog učešća javnog sektora u
GNP, što se u literaturi naziva TAX RATIO. Rješavanje tog pitanja se vrši na više metoda:



Metod poređenja s prosječnm pokazateljima

se zasniva na uvažavanju kriterija ekonomske

razvijenosti, GNP ili ND per capita prilikom utvrđivanja optimuma tax ratio. U tom okviru se
javljaju dva modela: za nerazvijene i za razvijene zemlje. Model za nerazvijene zemlje
podrazumjeva porast javnih prihoda sa porastom GNP-a. Model za razvijene zemlje uzima da
porast učešća fiskalnog sektora ide sa porastom ekonomske razvijenosti sve dok ne počne
ugrožavati ekonomski rast.



Metod utvrđivanja djelotvornosti korištenja resursa

dovodi u vezu poželjnu stopu učešća

javnih prihoda sa aktuelnom. Cilj je sagledati javne potrebe u svjetlu realnih mogućnosti
njihovog podmirenja.



Ekonometrijski metod

izvodi optimalnu stopu javnih prihoda iz kompleksnijih međusobnih

relacija cijelog niza makroekonomskih varijabli.

POJAM JAVNIH RASHODA.

Javni rashodi imaju dvije suštinske karakteristike, usmjereni su na pdmirenje javnih potreba i
izražavaju se u novcu. Postoje dvije koncepcije javnih rashoda a to su klasična i savremena.



Po klasičnoj koncepciji javni rashodi imaju samo administrativni i politički karakter a ne i
ekonomski i socijalni. Oni se tretiraju kao neproduktivni izdaci koje treba svesti na minimum.



Savremena koncepcija (datira od velike svjetske ekonomsle krize) potencira njihov ekonomski i
socijalni značaj. Uklapa se u keynesijansku i neoliberalnu ekonomsku teoriju gdje državna
intervencija u privredu je neophodna.

NAČELA JAVNIH RASHODA.

Javne rashode odlikuju:



Načelo opšteg interesa

zahtjev da se javnim rashodima podmiruju samo javne, a nikako privatne

potrebe.

11.

CENTRALIZACIJA JAVNIH RASHODA PREDSTAVLJA PORAST UČEŠĆA RASHODA CENTRALNE VLASTI
U UKUPNIM JR.

Faktori procesa centralizacije se dijele na: DRUŠTVENO-EKONOMSKE i RAZVOJNO-

EKONOMSKE. Prva skupina uključuje one uzorke koji pored ekonomske zahvataju i političku sferu
utjecaja:

1.proširenje obuhvata standardnih f-ja centralne vlasti (npr. Nac.odbrana),

2.prenos f-ja sa nižih nivoa na centralni nivo,

3. javljanje novih oblika ponude javnih dobara i usluga,

4. niža transparentnost trošenja na višim nivoima,

5.ekon.intervencionizam države izražen kroz ekspanziju transfernih i investicionih Izdataka,

6. centralizacija budžeta neophodan uslov za ostvarivanje ek.razvoja.

RAZVOJNO-EKONOMSKI:

1.iskorištavanje ekonomije obima,

2. veći značaj centralne vlasti na lokalne probleme ( zbog urbanizacije),

3. ekonomskim razvojem potaknut zahtjev za poboljšanje javnih usluga koji se ne može
realizovati bez angažmana centralnih vlasti,

4. veća poreska moć centralne vlasti,

5.manja reverzibilnost ratnog obima javnih izdataka po proteku rata na višim nivoima vlasti.

12.

METODE VREDNOVANJA JR:

1. Cost-benefit analiza CBA – analiza troškova i koristi

2. Cost effectiveness analiza CEA – analiza troškovne efikasnosti

CBA se primjenjuje u evaluaciji invest.projekata javnog i privatnog sektora, s 'tim što su javna ulaganja
neprofitna ulaganja, a njihovi troškovi i koristi znatnim dijelom netržišno determinisani. Kod javnih
invest.postoje fenomen externih efekata koji se ogledaju u učincima izvan samog projekta, a koji u vidu
trškova/koristi pripadaju drugim subjektima. Kod tih efekata je bitno da oni koji su pogođeni troškovima
ne dobijaju kompenz.od invest, niti oni koji su stekli korist plaćaju invest. Direktni učinci autoputa npr. :
vrijeme transporta, indirektni (ekonom.razvoj). Pored ove podjele javljaju se i mjerljivi vs nemjerljivi
učinci. Treba još razlikovati realnu i nominalnu komponentu. Realna se odnosi na faktični rast
nac.bogatstva (autoput) a nominalna na njegovu preraspodjelu ( porest cijene zemlje uz autoput).

CBA ne može biti uspješan ako nisu rješena pitanja identifikacije i procjene indirektnih, posebno
nepipljivih troškova. Postupak CBA analize ima sljedeće faze:

a)identif.troškova i koristi projekta,

b)vrednovanje tr.i koristi se znatnim dijelom zasniva netržisnim ili društvenim parametrima u vidu
obračunskih cijena ili opurtun.troškova,

c)svođenje troskova i koristi na sadašnju vrijednost putem odgovarajuće diskontne stope,

d)upoređivanje sadašnjih vrijednosti kor.i trošk.metodama neto-sadaš.vrijeme (NSV) i interne stope rent.
( ISR) pri čemu projekti sa većim NSV i ISR imaju prednost.

CEA neto korist projekta ne definiše u smislu finans.veličine, već opisinih ciljeva pri čemu utvrđuje
različite resursne kombinacije za ostvarenje tih ciljeva, a izbor optimalne se zasniva na kriteriju troškova
ili nekom drugom. Slabost ovog postupka leži u njegovoj nepodesnosti za projekte višeslojne ciljne
strukture.

13.

EFEKTI JR:

Postoje 2 teorije o efektima JR

1. Koncepcija o neutralnim,
2. Koncepcija o aktivnim javnim rashodima.

Prva je tretirala javne rashode kao neproduktivne izdatke koje treba minimizirati. A druga naglašava
ekonomske i socijalne ekefte JR. Po toj koncepciji država je spona između privrede i stanovništva. Kroz
fiskalne prihode ona zahvata dijelove dohotka preduzeća i domaćinstva, da bi ih kroz politiku JR opet
vratili. Država funkcioniše kao filter koji resurse formira sa dvojakom svrhom:

a)preraspodjela drustvenog proizvoda ( socijalni efekt)

b)poticanje privrednog rasta (ekonom.efek.)

Preraspodjela dohotka : VERTIKALNA – transfer dohotka od bogatijih slojeva prema siromašnijim.
HORIZONTALNA- obuhvata tokove dohotka unutar homogenih dohodovnih grupacija.

Preraspodjela se realizira supstitucionim učinkom, te dohodovnim učinkom, odnosno transfernim
izdacima. Transferi se javljaju u vidu kamata na javni dug, socijalnih davanja, ekonom.subvencija, te
pomoć inostr. JR imaju i razvojno-ekonom.f-ju. To se odnosi na investicione izdatke države
(energetika,hidro..) indirektni ili dugor.ek.učinak se veže za izdatke za obraz.i zdravstvo

14.

JAVNI PRIHODI

Predstavljaju sredstva koja država ubire u cilju pokrića JR, tj.zadovoljavanja javnih potreba. JP se
izražavaju u novcu, imaju jednogod.karakter i njihovo prikupljanje ne smije ugroziti imovinu davaoca.

15. VRSTE JP:

1.redovni i vanredni

Lica, činjenice i postupci koji se javljaju u procesu oporezivanja. Ti elemeneti se dijele na elem.lične i
elem.materijalne prirode. U elemente lične prirode spadaju poreski obveznik, porezni platioc i poreski
destinatar. Porezni obveznik je ono fizičko/pravno lice koje je po zakono dužno da plaća porez. Platioc je
ono fizičko/pravno lice koje plaća porez, što ne znači da ga ono istinski i snosi. Destinatar je ono
fizičko/pravno lice koje de facto snosi poreski teret. Kod inds.poreza postoji fenomen prevaljivanja
poreza kod koga platioc ugrađuje porez u cijenu robe tako da porez snosi kupac robe.

19.

MATERIJALNI ELEMENTI

Poreska sposbnost, poreski izvor, poreski objekt, poreska osnovica, poreska jedinica, poreska stopa,
poreska tarifa , poreska lista i poreski katastar.

Poreska   sposobnost   je   sposobnost   plaćanja   poreza,   ona   ovisi   o   ekon.sposobnosti   obveznika,   a
eko.sposobnost obveznika O njegovom prihodu i imovini. Te činjenice predstavljaju i poreski izvor. U
normalnim uslovima kao poreski izvor treba da služi prihod, a u vanrednim imovina. Dohodak je zbir
prihoda jednog poreskog obveznika ostvarenih u obračunskom periodu, a prihod je novčano primanje od
vršenja jedne aktivnosti. Poreski objekt predstavlja svaku ekon.činjenicu koja pruža osnov da se uvede
određei poreski oblik ( prihod ili dohodak, imovina, potrošnja). Poreska osnovica-vrijednost koja služi za
izračunavanje veličine poreza. Poreska jedinica-dio poreske osnovice. Poreska  stopa-iznos poreza koji se
plaća   na   p.jedinicu.   Poreska   tarifa   –pregled   p.   Osnovica   sa   pripadajućim   p.stopama.   P.lista-spisak
poreskih obveznika i obaveza. P.katastar-pregled svih činjenica koje određuju iznos poreza. U tarifama
p.stope mogu biti proporcionalne ili iste, te progresivne i degresivne, tj.da rastu/padaju u skladu sa
porastom/padom poreske osnovice.

20.

PORESKI SISTEM

Predstavlja skup poreza koji postoje u nekoj zemlji u određenom vremenskom periodu. Postoje dvije
koncepcije poreskog ustrojstva: PORESKI MONIZAM (sistem se sastoji od jednog jedinstvenog poreza) i
PORESKI PLURALIZAM (sistem se sastoji od više poreskih instrumenata)

21.

VRSTE POREZA:

Po učestalosti prikupljanja : redovni i vanredni

Po metodu utvrđivanja p.sposobnosti: subjektivne (lične) i objektivne(predmetne)

Kod subjektivnih uzimaju se u obzir lična svojstva obveznika (starost,zdravlje,br.djece), a njegovi
prihodi/imovina se promatra kao cjelina. Kod objektivnih se ne uzimaju u obzir lična svojstva i svaki
prihod se posmatra izolovno i kao takav oporezuje. Najznačajnija podjela ih razvrstava na
neposredne(direktne) i poredne(indirektne). Ako se poreska snaga izražava u imovini ili prihodu, onda se
iz nje proizlazeći porezi smatraju neposrednim, a ako se poreska snaga manifestuje u potrošnji-posredni.