JAVNE FINANSIJE
-SKRIPTA-
1. Nauka o javnim finansijama i odnos sa drugim naukama
Nauka o javnim finansijama je kompleksna nauka koja u sebi uključuje više grana finansijske
discipline: ona je agregat ekonomskih, socijalnih, političkih i pravnih elemenata i zahtijeva
saradnju ekonomista, pravnika i sociologa. Nauka o finansijama predstavlja sintetičku nauku
koja istovremeno objedinjuje ekonomske, pravne i političke aspekte. Kada je riječ o odnosu
javnih finansija i ekonomskih nauka, onda se najprije radi o odnosu javnih finansija i političke
ekonomije. Pri tome se posebno podvlači činjenica da su se finansije izdvojile iz političke
ekonomije i formirale posebnu disciplinu koja se dalje razgranala na veliki broj disciplina, a
među njima i javne finansije. Zadatak nauke o finansijama jeste da sistematski teorijskim
istraživanjima utvrdi stalne odnose izeđu uzroka i posljedica, odnose između dva ili više
finansijskih fenomena i njihovu vezu prema njihovoj stvarnoj materijalnoj povezanosti. Ona
izučava prirodu finansijskog akta: ispituje uticaj koji akt vrši na proizvodnju, promet i potrošnju
dobara i usluga, itd..
Francuski finansijski teoretičar Gaston Žez u svojoj knjizi „Nauka o finansijama i finansijsko
pravo“ ističe da je nauka o finansijama sintetička koja u sebi objedinjuje ekonomske, pravne i
političke momente. Pojedine ekonomske discipline su jače povezane međusobno nego neke
druge ali ćemo se sada ograničiti samo na odnos finansijske nauke i ekonomske politike. Odnos
finansijske nauke i političke ekonomije je isti kao odnos stabla i izdanka jer su se finansije dugo
izučavale u okviru političke ekonomije. Između ove dvije postoji neraskidiva veza koja j
posebno izražena u vezi sa savremenim kretanjima u razvoju ekonomske misli. Takođe treba
naglasiti da su finansije najuže povezane sa istorijom političke ekonomije.
Veoma čvrsta uzajamna veza postoji i između finansija i ekonomske politike, koja je u
savremenom svijetu postala veoma naglašena, s obzirom na činjenicu da finansijka politika
predstavlja sastavni dio ekonomsko-političkih akcija svake zemlje i treba da pomaže
ostvarivanju opštih ekonomsko političkih ciljeva. Treba pomenuti i odnos finansijske nauke i
monetarne ekonomije, s obzirom na to da su ti odnosi veoma bliski, jer i jedna i druga disciplina
za svoj osnov imaju novčana kretanja, naravno posmatrana sa različitih aspekata. Bitne su takođe
i veze finansije-bankarstvo, koja je uslovljenja time što u uslovima savremen privrede
bankarstvo sve više ulazi u pore privrednog života pa se tako bankrastvo ne treba odvoje tretirati
od drugih ekonomskih disciplina.
2. Istorijski razvoj finansijske misli
Nestankom država robovlasničkog sistema i pojavom feudalizma kao novog društveno-
ekonomskog sistema nestala je i javna privreda, a robovlasničku je zamijenila naturalna privreda,
čime je prestala potreba za postojanjem novca.Takva situacija ostala je sve do srednjeg vijeka.
Unutar takvog oblika vladavine, „ prekomjerne slobode“, profesionalni besjednici raspolažu sa
sjajnom prilikom da svojim lijepo sročenim besjedama neupućenoj i neobrazovanoj masi
stvaraju utisak izuzetne učenosti. Pojedinci se moralno i intelektualno obrazuju u jednom
političkom sistemu koji sačinjavaju oni sami. Drugim riječima, moralne osobenosti prenose se sa
psihološke na ravan zajednice. Čini se da se unutar demokratskog poretka rađa demokratski
čovjek odnosno samo demokratski ljudi mogu sačinjavati demokratski poredak. Iz Platonovog
opisa moglo se zaključiti da demokratski čovjek niti ima određene ciljeve i želje, niti razlikuje
nužno od nebitnog. Kada se steknu odgovarajuće okolnosti, čini se da bi on mogao postati
oligarh, timokrata ili tiranin.
Aristote je bio između materijalizma i idealizma. Tvrdio je da je čovjek po prirodi političko
biće. Zanimljivo je istaći njegove tri funkcije novca:
Novac kao sredstvo razmjene;
Novac kao mjera vrijednosti i
Novac kao sredstvo za gomilanje bogatstva.
On je podijelio državne oblike na dobre i loše. Dobre oblike predstavljaju: kraljevstvo,
aristrokratija, republika. Loši su: tiranija, oligarhija, demokratija. Dok Platon pokušava da
formuliše apsoutno najbolju državu, Aristotel kaže da ne postoji takva država već samo relativno
najbolja država u odnosu na postojeće stanje.
Ciceron definiše državu kao narodnu svojinu, a narod kao skup mnoštva udružen saglasnošću
o prihvatanju istog prava i željom da uživa zajedničke koristi. Prema njemu tri osnovna i
prihvatljiva oblika državnog uređenja su kraljevstvo, aristokratija i demokratija.
4. Adam Smit o državi i njenim dužnostima
U svom najpoznatijem djelu „Bogatstvo naroda“ Smit ističe tri osnovne uoge države tj,
vladara.
Prva dužnost vladara je dužnost da zaštiti društvo od nasilja i upada drugih nezavinsih država
i može se izvršavati samo pomoću vojne sile. Ali rashod za pripremanje vojne sile u miru i za
njenu upotrebu u ratu potpuno je različit u različitim stanjima društva i različitim periodima
kulture. Kod lovačkih naroda svaki ratnik je i lovac. Kad ide u rat da brani svoje ili napada druge
radi osvete on se izdržava vlastitim radom. Kod pastirskih naroda, koje nalazimo kod Tatara i
Arapa, svaki čovjek je isto tako ratnik. Jedna od prvih stajaćih vojski je ona od Filipa
Makedonskog. Prema tome, kako društvo napreduje u civilizaciji, ova prva dužnost vladara
postaje sve skuplja.
Dalje, on navodi da je druga dužnost, dužnost zaštite svakog člana društva od nepravde ili
nasilja drugog člana društva ili dužnost ustanovljenja tačnog dijeljenja pravde. Smit navodi da
sudska vlast vladara ni izdaleka nije bila uzrok rashoda, ona je zadugo za njega bila izvor
prihoda. Ljudi koji su se obraćali na nju za pravdu bili su uvijek voljni da plate, a molba bi
uvijek bila propraćena nekim darom, a čovjek koji bi bio proglašen krivim bi morao platiti
odštetu stranci i globu vladaru.
Na kraju on kao treću dužnost navodi dužnost vladara ili države da izdržavaju one javne
ustanov i one javne redove koji iako mogu biti korisni društvu, ipak su takve prirode da profit
nikada ne bi mogao nadoknaditi izdatak pojedincu ili malom broju pojedinaca i zbog čega se ne
može očekivati da će ih podići ili izdržavati bilo koji pojedinac ili grupa pojedinaca.
5. Kejnzove antikrizne mjere države
Džon Mejnard Kejnz je jako bitna ličnost u ekonomiji. Slavljen je za života kao ekonomista
koji je dao teorijsku osnovu aktivne državne intervencije kao lijeka protiv velike ekonomske
krize. Oživljavanje Kejnza uzrokovano je svjetskom krizom koje je dramatično pogodila svjetsku
privredu u septembru 2008. U opštem metežu koji je izazvan slomom finansijskog sistema sve
su vlade pohrlile za najdrastičnijim kejnzijanskim receptom – deficitarnim finansiranjem
agregatne tražnje. Dramatično zaduženje država je spriječilo da se današnja kriza pretvori u
katastrofu. Treba naglasiti da je Kejnz posebno isticao funkciju štednje, i to kao funkciju ne
samo kamatne stope već i nivoa nacionalnog dohotka. U klasičnom modelu potrošnja zavisi od
kamatne stope. Drugi veliki atak na klasični model sastoji se u preformulaciji funkcije tražnje za
novcem, koja sada zavisi od kamatne stope i dohotka. Iz ovoga se može izvesti i treći argument
protiv klasičnog modela koji se sastoji u postuliranju kamatne stope kao nagrade za uzdržavanje
od likvidnosti, a ne od potrošnje. Na tržištu novca se prema Kejnzu javlja ponuda i tražnja za
novcem u dva oblika i to: transakciona i špekulativna.
Tražnja za transakcionim novcem se javlja kako bi se obavljala privredna aktivnost i
kupovala dobra. Nivo tražnje za novcem zavisi od nivoa privredne aktivnosti. Veća proizvodnja
iziskuje veću količinu novca. Funkcija transakcione tražnje je rastuća s rastućim nacionalnim
dohotokom. Uz pretpostavku fiksnih cijena i fiksne brzine opticaja novca, povećanje dohotka
stvaraće povećanu tražnju za transakcionim novcem. Novac koji za pojedince predstavlja višak u
odnosu na potrebe tekuće potrošnje biće investiran u hartije od vrijednosti (HOV). To su
obveznice s fiksnim novčanim prinosom. Ono što je ovde novo jeste uvođenje očekivanja
vlasnika obveznica koja zavise od visine kamatne stope. Pri niskim kamatnim stopama, vlasnici
obveznica očukuju rast kamatnih stopa koji će prouzrokovati pad cijena obveznica i time stvoriti
vlasnicima gubitak na kapitalu. S toga će pri niskim kamatnim stopama vlasnici obveznica
pretvarat svoje obveznice u novac. Na taj način biće povećana tražnja za novcem. Ta tražnja će
rasti s padom kamatnih stopa.
7. Savremeni oblici državne intervencije
Država treba pomoću raznih mjera da omogući da se postigne što veća zaposlenost, a po
mogućnosti i puna zaposlenost. Država treba da i sama investira kada privatni kapital to ne čini u
dovoljnoj mjeri, kada su privatne investicije nedovoljne. Ona treba progresicnim oporezivanjem
dohotka da utiče na smanjivanje raspona u dohocima, što pri opštem povećanju dohotka
povećava tražnju i tako utiče na povećanje proizvodnje. Danas u savremenim privredama postoji
veliki broj mjera i instrumenata kojima država utiče na odvijanje privrednog života u njoj, ali se
ipak oni, najčešće, svode na pet osnovnih oblika intervencije:
Pravna regulativa;
Intervenvija na tržištu putem kupovine proizvoda i usluga;
Vršenje transfernih plaćanja;
Vođenje stabilizacione makroekonomske politike, putem mjera poreza i subvencija i
Vršenje alokacije oskudnih resursa.
Za funkcionisanje tržišne privrede u jednoj zemlji pravni sistem ima dva bitna aspekta koji su
međusobno povezani, a to su: međusobna usklađenost propisa kojima se dodjeljuju određena
prava privrednim subjektima i mehanizam za prinudu, ukoliko se ta prava ne mogu ostvariti
mirnim putem. Pravni okvir koji država stvara kroz različite grane prava ima za cilj utvrđivanje
striktnih pravila ponašanja svih subjekata u državi, pa i same države. Za tržišnu aktivnost su od
posebnog značaja sljedeće oblasti:
Pravna regulativa koja reguliše pitanja svojine i drugih stvarnih prava;
Propisi o ugovorima;
Propisi o naknadi imovinske štete u slučaju nastanka štete;
Krivično zakonodavstvo i
Propisi koji regulišu postupak stečaja privrednih subjekata.
Propisi o svojini spadaju u domen ustavnog i građanskog prava jer određuju dozvoljene
oblike svojine na resursima i kapitalu. Pitanje svojine i prenosa svojine reguliše se zakonom i
ugovorima koji se zaključuju na osnovu propisa o zaključivanju ugovora. Ugovori su jedan od
osnovnih oblika pravnih poslova, jer tržišne transakcije nisu ništa drugo do zaključivanje i
ispunjavanje ugovora, posebno ugovor o prodaji. Država svojim propisima reguliše i neka druga
pitanja iz svakodnevnog privrednog života. Propisi iz radnog zakonodavstva određuju opšte
uslove pod kojima funkcioniše tržište radne snage, tako što obavezuje poslodavca da s radnikom
zaključi ugovor o radu. Kupovina i prodaja roba i usluga je drugi oblik intervencije države u
privredu. Kada se govori o velikim državnim nabavkama, najčešće se misli na naoružanje i vojnu
opremu.
